ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ՎՃԻՌԸ ՉԵՄԲԵՐՆ ԸՆԴԴԵՄ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԳՈՐԾՈՎ

Հոդված 1064.

Վնաս պատճառելու համար պատասխանատվության առաջացման ընդհանուր հիմքերը

«1. Որևէ մեկի անձին կամ գույքին պատճառված վնասը … պետք է լրիվ ծավալով հատուցվի վնասը պատճառած անձի կողմից …

2. Վնասը պատճառած անձը պատասխանատվություն է կրում դրա համար, եթե չապացուցի, որ վնասը պատճառվել է ոչ իր մեղքով …»:

B. ԽՍՀՄ քրեական դատավարության օրենսգիրք (գործել է մինչև 2002 թվականի հուլիսի 1-ը)

36. Դա­տա­խա­զի գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րի կամ ո­րո­շում­նե­րի դեմ բո­ղոք­նե­րը կա­րող են բո­ղո­քարկ­վել վե­րա­դաս դա­տա­խա­զին (Հոդ­ված 220): Բո­ղոքն ստա­նա­լուց հե­տո` ե­րեք օր­վա ըն­թաց­քում դա­տա­խա­զը պետք է ու­սում­նա­սի­րի այն և պա­տաս­խա­նի բո­ղոք բե­րող ան­ձին (հոդ­ված 219):

C. ՌԴ քրեական դատավարության օրենսգիրք (գործում է 2002 թվականի հուլիսի 1-ից)

37. Ե­թե քրեա­կան գոր­ծի քննութ­յու­նը կարճ­վում է նախ­նա­կան քննութ­յան փու­լում, տու­ժո­ղը կամ քա­ղա­քա­ցիա­կան կող­մը կա­րող է ներ­կա­յաց­նել ա­ռան­ձին բո­ղոք, ե­թե քննութ­յու­նը չի կարճ­վել այն հիմ­քով, որ` (a) վի­ճարկ­վող հան­ցա­գոր­ծութ­յու­նը տե­ղի չի ու­նե­ցել (otsutstvie sobytiya prestupleniya) կամ (b) կաս­կած­յա­լը ներգ­րավ­ված չի ե­ղել դրա կա­տար­ման մեջ (213-րդ ­հոդ­վա­ծի 4-րդ ­կետ և 24-րդ ­հոդ­վա­ծի 1(1) կետ և 27-րդ ­հոդ­վա­ծի 1(1) կետ):

Իրավունքի հարցեր

I. Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի վիճարկվող խախտում

38. Դիմողը բողոքել է, որ ինքը ենթարկվել է անմարդկային և նվաստացնող վերաբերմունքի և պատժի զինվորական ծառայության ընթացքում` ի խախտումն Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի, համաձայն որի.

«Ոչ ոք չպետք է ենթարկվի խոշտանգումների կամ անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի»:

A. Ընդունելիություն

39. Դա­տա­րա­նը նկա­տում է, որ Կիս­լո­վոդս­կի թիվ 5464 զին­վո­րա­կան ջո­կա­տում վատ վե­րա­բեր­մուն­քը են­թադ­րա­բար տե­ղի է ու­նե­ցել 2001 թվա­կա­նի հուն­վա­րին, և որ հե­տա­գա­յում դի­մո­ղը չի միջ­նոր­դել ի­րա­կա­նաց­նել որևէ քննութ­յուն այդ առ­թիվ: Քա­նի որ հայ­տա­րա­րութ­յու­նը տրվել է 2003 թվա­կա­նի փետր­վա­րի 3-ին, այս դեպ­քե­րին առնչ­վող գան­գա­տը ներ­կա­յաց­վել է ոչ ժա­մա­նա­կին և պետք է մերժ­վի Կոն­վեն­ցիա­յի 35-րդ ­հոդ­վա­ծի 1-ին և 4-րդ ­կե­տե­րին հա­մա­պա­տաս­խան:

40. Դա­տա­րա­նը գտնում է, որ Աստ­րա­խա­նի թիվ 6794 (3025) զին­վո­րա­կան ջո­կա­տում տե­ղի ու­նե­ցած վի­ճարկ­վող վատ վե­րա­բեր­մուն­քին առնչ­վող գան­գատն ակն­հայ­տո­րեն ան­հիմն չէ Կոն­վեն­ցիա­յի 35-րդ ­հոդ­վա­ծի 3-րդ ­կե­տի ի­մաս­տով: Ա­պա Դա­տա­րա­նը գտնում է, որ այն ա­նըն­դու­նե­լի չէ նաև որևէ այլ հիմ­քով: Այդ իսկ պատ­ճա­ռով այն պետք է ճա­նաչ­վի ըն­դու­նե­լի:

B. Արդյունքները

1. Վիճարկվող վատ վերաբերմունքը զինվորական ծառայության ընթացքում

(a) Կողմերի փաստարկները

41. Կա­ռա­վա­րութ­յու­նը ժխտել է, թե դի­մո­ղը են­թարկ­վել է վատ վե­րա­բեր­մուն­քի որևէ դրս­ևոր­ման թիվ 6794 զին­վո­րա­կան ջո­կա­տում: Հղում կա­տա­րե­լով 2005 թվա­կա­նի մար­տի փոր­ձա­գի­տա­կան եզ­րա­կա­ցութ­յա­նը (տե՜ս ­վե­րը` կետ 34)` այն նշել է, որ դի­մո­ղի խնդիր­նե­րի պատ­ճառն է ե­ղել նրա քրո­նիկ վի­ճա­կը, որն առ­կա է ե­ղել մինչև զո­րա­կոչ­վե­լը, սա­կայն ախ­տո­րոշ­վել է ա­ռա­ջին ան­գամ զին­վո­րա­կան ծա­ռա­յութ­յան ըն­թաց­քում: Ինչ վե­րա­բե­րում է 2001 թվա­կա­նի հու­նի­սի 5-ի փաս­տաթղ­թի տեքս­տին` Կա­ռա­վա­րութ­յու­նը պար­զա­բա­նում է, որ վի­ճա­կի բնո­րո­շու­մը` իբրև «զին­վո­րա­կան ծա­ռա­յութ­յան ըն­թաց­քում ձեռք բեր­ված», նույն­պես նե­րա­ռել է ի­րա­վի­ճակ­ներ, ինչ­պի­սիք են դի­մո­ղի­նը, երբ վի­ճակն առ­կա է ե­ղել մինչև զո­րա­կոչ­վե­լը, սա­կայն դրա խո­րա­ցու­մը կամ բար­դա­ցու­մը զին­ծա­ռա­յո­ղին զին­վո­րա­կան ծա­ռա­յութ­յան ըն­թաց­քում դարձ­րել է հե­տա­գա ծա­ռա­յութ­յան հա­մար ոչ պի­տա­նի: Դի­մո­ղը բժիշկ սպա­նե­րին չի ա­սել իր ծնկնե­րի վի­ճա­կի մա­սին զո­րա­կո­չա­յին հանձ­նա­ժո­ղո­վին ներ­կա­յա­նա­լիս:

42. Դի­մո­ղը հայ­տա­րա­րել է, որ զին­վո­րա­կան ծա­ռա­յութ­յան հա­տուկ հա­մա­տեքս­տում Կա­ռա­վա­րութ­յունն ու­նե­ցել է ինչ­պես պո­զի­տիվ, այն­պես էլ նե­գա­տիվ պար­տա­կա­նութ­յուն­ներ Կոն­վեն­ցիա­յի 3-րդ ­հոդ­վա­ծի ի­մաս­տով: Դրա­կան պար­տա­կա­նութ­յու­նը կա­յա­նում է նրա­նում, որ այն պետք է ա­պա­հո­վի, որ­պես­զի զին­վո­րա­կան ծա­ռա­յութ­յան կոչ­ված ան­ձինք լի­նեն բա­վա­րար չա­փով ա­ռողջ և պի­տա­նի նման ծա­ռա­յութ­յան հա­մար: Զո­րա­կո­չա­յին հանձ­նա­ժո­ղո­վի կող­մից ի­րա­կա­նաց­ված մա­կե­րե­սա­յին բժշկա­կան հե­տա­զո­տութ­յունն իր դեպ­քում բա­վա­րար չի ե­ղել ախ­տո­րո­շե­լու ի­րա­կան վի­ճա­կը, ին­չը հան­գեց­րել է նրա զո­րացր­մանն ու հաշ­ման­դա­մութ­յա­նը: Ա­վե­լին, ինչ վե­րա­բե­րում է 3-րդ ­հոդ­վա­ծի ներ­քո առ­կա նե­գա­տիվ պար­տա­կա­նութ­յա­նը` դի­մո­ղը նշել է, որ զին­ծա­ռա­յող­նե­րը ե­ղել են ի­րենց հրա­մա­նա­տար­նե­րի աս­տի­ճա­նա­կար­գա­յին են­թա­կա­յութ­յան տակ և գտնվել են պե­տա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի լիա­կա­տար հսկո­ղութ­յան ներ­քո: Նրա վե­րա­դաս­ներն ի­րեն ստի­պել են կա­տա­րել ֆի­զի­կա­կան վար­ժութ­յուն­ներ, ո­րոնց հա­մար առ­կա չի ե­ղել որևէ զին­վո­րա­կան պա­հանջ, օ­րի­նակ` ծնկի 350 վար­ժութ­յուն կա­տա­րե­լը: Այդ չափն անց­նող վար­ժութ­յու­նը խո­րաց­րել է նրա վի­ճակն ու ան­կա­րո­ղութ­յու­նը: Փաս­տե­րի նրա գնա­հա­տու­մը հաս­տատ­վել է նրա հետ մեկ­տեղ ծա­ռա­յած Պ.-ի ազ­գա­յին դատարաններում արված ցուցմունքով:

(b) Փաստերի հաստատումը

43. Դա­տա­րա­նը նկա­տում է, որ Աստ­րա­խա­նի թիվ 6794 զին­վո­րա­կան ջո­կա­տում դի­մո­ղի ծա­ռա­յութ­յա­նը վե­րա­բե­րող փաս­տե­րը կող­մե­րը չեն վի­ճար­կում:

44. Դի­մողն այդ զին­վո­րա­կան ջո­կատ ե­կել է 2001 թվա­կա­նի փետր­վա­րին: Նրա իսկ հայ­տա­րա­րութ­յուն­նե­րից, ինչ­պես նաև նրա հրա­մա­նա­տա­րի և ծա­ռա­յող ըն­կեր­նե­րի հայ­տա­րա­րութ­յուն­նե­րից հետևում է, որ նա տա­ռա­պել է ծնկի ցա­վից: Ծնկի վի­ճա­կի կա­պակ­ցութ­յամբ լեյ­տե­նանտ Դ.-ն` նրա ան­մի­ջա­կան ղե­կա­վա­րը, նրան ա­զա­տել է ֆի­զի­կա­կան վար­ժանք­նե­րից և շա­րա­յին վար­ժութ­յուն­նե­րի կա­տա­րու­մից (տե՜ս ­լեյ­տե­նանտ Դ.-ի և այլ զին­վոր­նե­րի գրա­վոր ցուց­մունք­նե­րը վե­րը` կե­տեր 20 և 22): Նաև պարզ­վել է, որ մի քա­նի ան­գամ դի­մո­ղը ծնկի վի­ճա­կից ա­ռի­թով բու­ժում է ստա­ցել բժշկա­կան կե­տում:

45. 2001 թվա­կա­նի մար­տին կրտսեր սեր­ժանտ Չ.-ն ­լեյ­տե­նանտ Դ.-ի ներ­կա­յութ­յամբ հրա­մա­յել է դի­մո­ղին, այ­լոց հետ մեկ­տեղ, կա­տա­րել ծնկի 350 վար­ժութ­յուն` իբրև պա­տիժ բա­րաք­նե­րը չմաք­րե­լու հա­մար: Դի­մողն ու­ժաս­պառ է ե­ղել վար­ժութ­յան ըն­թաց­քում և տար­վել է հոս­պի­տալ շտապ օգ­նութ­յուն ստա­նա­լու նպա­տա­կով: Շար­քա­յին Պ.-ն, ում հրա­մայ­ված էր կա­տա­րե­լու նույ­նը, հաս­տա­տել է այս ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րը քա­ղա­քա­յին դա­տա­րա­նում (տես վե­րը` կետ 29):

46. Քա­ղա­քա­ցիա­կան հոս­պի­տա­լում բու­ժում ստա­նա­լուց հե­տո դի­մողն ախ­տո­րոշ­վել է ող­նա­շա­րի փակ վնաս­ված­քով, ա­զատ­վել է զին­վո­րա­կան ծա­ռա­յութ­յու­նից բժշկա­կան հիմ­քե­րով և ախ­տո­րոշ­վել է երկ­րորդ կար­գի հաշ­ման­դա­մութ­յուն ու­նե­ցող:

(c) Վատ վերաբերմունքի լրջության գնահատումը

47. Դա­տա­րա­նի խնդիրն է պար­զել` արդ­յոք վե­րը հաս­տատ­ված փաս­տե­րը բա­ցա­հայ­տում են Կոն­վեն­ցիա­յի 3-րդ ­հոդ­վա­ծով նա­խա­տես­ված` խոշ­տան­գում­նե­րի, ան­մարդ­կա­յին և ար­ժա­նա­պատ­վութ­յու­նը նվաս­տաց­նող վե­րա­բեր­մուն­քի կամ պատ­ժի դեմ ե­րաշ­խիք­նե­րի խախ­տում, թե` ոչ:

48. Դա­տա­րա­նը կրկնում է, որ Կոն­վեն­ցիա­յի 3-րդ ­հոդ­վա­ծը խստիվ պահ­պա­նում է ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան հա­սա­րա­կութ­յան հիմ­նա­րար ար­ժեք­նե­րից մե­կը: Այն բա­ցար­ձակ ի­մաս­տով ար­գե­լում է խոշ­տան­գու­մը կամ ան­մարդ­կա­յին կամ ար­ժա­նա­պատ­վութ­յուն նվաս­տաց­նող պա­տի­ժը` ան­կախ հան­գա­մանք­նե­րից և զո­հի վար­քագ­ծից (տե՜ս, օ­րի­նակ` Լա­բի­տան ընդ­դեմ Ի­տա­լիա­յի գոր­ծը [GC], թիվ 26772/95, կետ 119, ECHR 2000-IV): Վատ վե­րա­բեր­մուն­քը պետք է ու­նե­նա լրջութ­յան նվա­զա­գույն մա­կար­դակ, ե­թե այն 3-րդ ­հոդ­վա­ծի սահ­ման­նե­րում է: Այս նվա­զա­գույ­նի գնա­հա­տու­մը կախ­ված է գոր­ծի բո­լոր հան­գա­մանք­նե­րից, ինչ­պի­սիք են վե­րա­բեր­մուն­քի տ­ևո­ղութ­յու­նը, դրա ֆի­զի­կա­կան կամ հո­գե­կան ազ­դե­ցութ­յու­նը և ո­րոշ դեպ­քե­րում` զո­հի սե­ռը, տա­րի­քը և ա­ռող­ջա­կան վի­ճա­կը (տե՜ս­ Իռ­լան­դիան ընդ­դեմ Միաց­յալ Թա­գա­վո­րութ­յան գոր­ծով 1978 թվա­կա­նի հուն­վա­րի 18-ի վճի­ռը, մաս A, թիվ 25, էջ 65, կետ 162):

49. Դա­տա­րա­նը բազ­միցս նշել է, որ կի­րառ­ված խոշ­տան­գումն ու նվաս­տա­ցու­մը ցան­կա­ցած դեպ­քում պետք է դուրս գան օ­րի­նա­կան վե­րա­բեր­մուն­քի կամ պատ­ժի հետ կապ­ված տա­ռա­պան­քի և նվաս­տաց­ման ան­խու­սա­փե­լի տար­րե­րի սահ­ման­նե­րից (տե՜ս ­Կուդ­լան ընդ­դեմ Լե­հաս­տա­նի գոր­ծով վճի­ռը [GC], թիվ 30210/96, կետ 92-94, ECHR 2000-XI): Պար­տա­դիր զին­վո­րա­կան ծա­ռա­յութ­յու­նը հա­ճախ նե­րա­ռում է այն­պի­սի տարր, ինչ­պի­սին է ան­ձին ա­զա­տութ­յու­նից զրկե­լու մի­ջո­ցը: Այ­դու­հան­դերձ, շատ գոր­ծո­ղութ­յուն­ներ, ո­րոնք կա­րող են ա­ռա­ջաց­նել բան­տարկ­յալ­նե­րի նկատ­մամբ նվաս­տաց­նող կամ ան­մարդ­կա­յին վե­րա­բեր­մունք, չեն կա­րող անց­նել վատ վե­րա­բեր­մուն­քի սահ­մա­նը, երբ դրանք ի­րա­կա­նաց­վում են զին­ված ու­ժե­րում, պայ­մա­նով, որ դրանք կա­տա­րեն հա­տուկ ա­ռա­քե­լութ­յուն զին­ված ու­ժե­րում, երբ, օ­րի­նակ, դրանք հան­դի­սա­նում են կռվի դաշ­տի հա­մար սահ­ման­ված վար­ժանք­նե­րի մի մա­սը (տե՜ս, mutatis mutandis, Էն­գե­լը և այ­լոք ընդ­դեմ Նի­դեռ­լանդ­նե­րի գոր­ծով 1976 թվա­կա­նի հու­նի­սի 8-ի վճի­ռը, մաս A, թիվ 22, կետ 57):

50. Այ­դու­հան­դերձ, Պե­տութ­յու­նը պար­տա­վոր է ա­պա­հո­վել, որ­պես­զի ան­ձը զին­վո­րա­կան ծա­ռա­յութ­յունն անց­նի այն­պի­սի պայ­ման­նե­րում, ո­րոնք հա­մա­տե­ղե­լի են նրա մարդ­կա­յին ար­ժա­նա­պատ­վութ­յու­նը հար­գե­լու հետ, իսկ զին­վո­րա­կան վար­ժանք­նե­րի ըն­թա­ցա­կար­գը և մե­թոդ­նե­րը չեն պատ­ճա­ռում նրան ֆի­զի­կա­կան տա­ռա­պանք կամ չեն անց­նում զին­վո­րա­կան կար­գու­կա­նո­նի հետ կապ­ված ան­խու­սա­փե­լի դժվա­րութ­յու­ննե­րի չափն ու սահ­մա­նը, և որ նման ծա­ռա­յութ­յան պրակ­տիկ պա­հանջ­նե­րի հետ մեկ­տեղ նրա ա­ռող­ջութ­յու­նը և ինք­նազ­գա­ցո­ղութ­յու­նը հա­մար­ժե­քո­րեն պաշտ­պան­ված են` այլ­նի հետ մեկ­տեղ տրա­մադ­րե­լով նրան պա­հանջ­վող բժշկա­կան օգ­նութ­յուն (տե՜ս mutatis mutandis, Քի­լին­ջը և այ­լոք ընդ­դեմ Թուր­քիա­յի, թիվ 40145/98, կետ 41, 2005 թվա­կա­նի հու­նի­սի 7 և Ալ­վա­րեզ Ռա­մոնն ընդ­դեմ Իս­պա­նիա­յի (dec.), թիվ 51192/99, 2001 թվա­կա­նի հու­լի­սի 3): Պե­տութ­յան ա­ռաջ­նա­յին պար­տա­կա­նութ­յունն է նվա­զա­գույ­նի հասց­նել ա­ռող­ջութ­յանն սպառ­նա­ցող ռիս­կը, ո­րը կա­րող է ա­ռա­ջա­նալ ոչ միայն զին­վո­րա­կան գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րի և օ­պե­րա­ցիա­նե­րի բնույ­թից, այլ նաև մարդ­կա­յին տար­րի պատ­ճա­ռով, ո­րը գոր­ծում է, երբ Պե­տութ­յու­նը սո­վո­րա­կան քա­ղա­քա­ցի­նե­րին զո­րա­կո­չում է զին­վո­րա­կան ծա­ռա­յութ­յան: Նման կա­նոն­նե­րը պետք է պա­հան­ջեն պրակ­տիկ մի­ջոց­նե­րի ի­րա­կա­նա­ցում, ո­րոնք նպա­տակ ու­նեն արդ­յու­նա­վե­տո­րեն պաշտ­պա­նել զո­րա­կոչ­ված­նե­րի զին­վո­րա­կան կյան­քին բնո­րոշ վտանգ­նե­րից, ա­պա­հո­վեն պատ­շաճ ըն­թա­ցա­կար­գեր` պար­զե­լու հա­մար տար­բեր մա­կար­դակ­նե­րի ծա­ռա­յող­նե­րի կող­մից թույլ տրվող բաց­թո­ղում­նե­րը և սխալ­նե­րը (տես վե­րը` կետ 41, in fine):

51. Հա­մա­ձայն Դա­տա­րա­նի մշտա­կան մո­տեց­ման` վե­րա­բեր­մուն­քը հա­մար­վում է «ան­մարդ­կա­յին», ե­թե այն կան­խամ­տած­ված է, կի­րառ­վում է ժամ­կե­տով և պատ­ճա­ռում է կամ փաս­տա­ցի մարմ­նա­կան վնաս­վածք­ներ, կամ ու­ժեղ ֆի­զի­կա­կան կամ հո­գե­կան տա­ռա­պանք (տես, որ­պես դա­սա­կան օ­րի­նակ, Դա­նիան, Նոր­վե­գիան, Շվե­դիան և Նի­դեռ­լանդ­ներն ընդ­դեմ Հու­նաս­տա­նի («Հու­նա­կան գործ»), գան­գատ­ներ թիվ 3321/67, 3322/67, 3323/67 և 3344/67, Հանձ­նա­ժո­ղո­վի` 1969 թվա­կա­նի նո­յեմ­բե­րի 5-ի հաշ­վետ­վութ­յու­նը, Տա­րե­գիրք XII, ինչ­պես նաև վե­րը նշված Քուդ­լան, կետ 92): Հար­ցը, թե արդ­յոք վե­րա­բեր­մուն­քի նպա­տակն է ե­ղել զո­հին տա­ռա­պանք պատ­ճա­ռե­լը, հաշ­վի է առն­վում հե­տա­գա­յում, սա­կայն նման որևի­ցե նպա­տա­կի բա­ցա­կա­յութ­յունն արդ­յուն­քում չի կա­րող բա­ցա­ռել 3-րդ ­հոդ­վա­ծի խախ­տու­մը (տես վե­րը նշված` Հու­նա­կան գոր­ծը, ինչ­պես նաև Փիրսն ընդ­դեմ Հու­նաս­տա­նի, թիվ 28524/95, կետ 74, ECHR 2001-III):

52. Ե­թե նույ­նիսկ վի­ճարկ­վող ֆի­զի­կա­կան վար­ժան­քը կա­րող է լի­նեն զին­վո­րա­կան կար­գա­պա­հութ­յան մա­սը, Դա­տա­րա­նը կրկնում է, որ այն պետք է հա­մա­պա­տաս­խա­նի Կոն­վեն­ցիա­յի 3-րդ ­հոդ­վա­ծին, չպետք է անց­նի այն սահ­մա­նը, երբ վտան­գի տակ է դրվում զի­նա­կոչ­նե­րի ա­ռող­ջութ­յու­նը և ինք­նազ­գա­ցո­ղութ­յու­նը կամ նվաս­տաց­նի նրանց ար­ժա­նա­պատ­վութ­յու­նը: Տվյալ գոր­ծով դի­մո­ղը, ով ու­ներ վա­տա­ռողջ ծնկներ, ո­րի մա­սին ի­րա­զեկ էին, ստիպ­ված է ե­ղել կա­տա­րել 350 կքա­նիստ վար­ժութ­յուն, ո­րը, պարզ­վում է, ե­ղել է հա­տուկ նշա­նա­կութ­յան վար­ժութ­յուն: Այ­դու­հան­դերձ, Դա­տա­րա­նը պատ­ճառ չի տես­նում պար­զե­լու in abstracto, թե արդ­յոք այդ հա­տուկ վար­ժութ­յու­նը հա­մա­պա­տաս­խա­նել է 3-րդ ­հոդ­վա­ծի պա­հանջ­նե­րին, թե` ոչ քա­նի որ այն հաշ­վի է առ­նե­լու գոր­ծի այն տար­րե­րը, ո­րոնք հա­մա­րում է ա­ռանց­քա­յին 3-րդ ­հոդ­վա­ծին հա­մա­պա­տաս­խա­նե­լը գնա­հա­տե­լիս:

53. Դի­մո­ղին հրա­մայ­վել է կա­տա­րել կքա­նիստ վար­ժութ­յուն` որ­պես պա­տիժ բա­րա­քնե­րը ոչ հա­վուր պատ­շա­ճի մաք­րե­լու հա­մար: Այդ հրա­մա­նը տրվել է իր ժա­մա­նա­կա­վոր հրա­մա­նա­տար` կրտսեր սեր­ժանտ Չ.-ի կող­մից: Դրան լռել­յայն հա­մա­ձայ­նել է վե­րա­դաս հրա­մա­նա­տար` լեյ­տե­նանտ Դ.-ն, ով ներ­կա է գտնվել այդ տե­սա­րա­նին, սա­կայն չի ա­ռար­կել հրա­մա­նի դեմ: Այս­տե­ղից հետևում է, որ այդ վե­րա­բեր­մուն­քը դի­մո­ղի նկատ­մամբ ի­րա­կա­նաց­վել է դի­տա­վո­րութ­յամբ:

54. Ներ­պե­տա­կան քննութ­յան սահ­ման­նե­րում տրված ցուց­մունք­նե­րից ակն­հայտ է, որ թե՜ լեյ­տե­նանտ Դ.-ն և թե՜ կրտսեր սեր­ժանտ Չ.-ն ­լա­վա­տեղ­յակ են ե­ղել դի­մո­ղի` ծնկի հետ կապ­ված խնդիր­նե­րին նրա ծա­ռա­յութ­յան անց­նե­լու պա­հից (տես վե­րը` կե­տեր 20 և 21): Ինչ­պես նշվել է վե­րը, լեյ­տե­նանտ Դ.-ն­ ա­ռող­ջա­կան վի­ճա­կից ել­նե­լով ա­զա­տել էր դի­մո­ղին ֆի­զի­կա­կան վար­ժանք­նե­րից և հրաձ­գութ­յան պա­րապ­մունք­նե­րից: Չնա­յած դի­մո­ղի ա­ռող­ջա­կան խնդիր­նե­րին տեղ­յակ լի­նե­լուն, հրա­մա­նա­տար­ներն ստի­պել են նրան կա­տա­րել ո­րո­շա­կի տե­սա­կի վար­ժութ­յուն­ներ, ո­րոնք մեծ ճնշում են գոր­ծադ­րել նրա ծնկնե­րին և ող­նա­շա­րին: Նման պա­րա­գա­յում Դա­տա­րա­նը չի կա­րող հան­գել միայն այն հետևութ­յա­նը, որ վե­րա­բեր­մուն­քը ե­ղել է և՜ դի­տա­վոր­յալ, և՜ ցու­ցա­բեր­վել է այն հաշ­վար­կով, որ դի­մո­ղին պատ­ճառ­վի ֆի­զի­կա­կան ցավ: Պատ­ժի խստութ­յու­նը չի կա­րող ակն­հայ­տո­րեն գնա­հատ­վել զին­վո­րա­կան ծա­ռա­յութ­յան պա­հանջ­նե­րի կամ կար­գու­կա­նո­նի տե­սանկ­յու­նից, և չի կա­րե­լի ա­սել, թե այն ի­րա­կա­նաց­վել է զին­ված ու­ժե­րի հա­տուկ ա­ռա­քե­լութ­յամբ (վե­րը նշված Էն­գե­լի գոր­ծի հա­մե­մատ, կետ 57):

55. Ինչ վե­րա­բե­րում է քննվող պատ­ժի հետևանք­նե­րին` Դա­տա­րա­նը նկա­տում է, որ դի­մողն ու­ժաս­պառ է ե­ղել և չի կա­րո­ղա­ցել կա­ռա­վա­րել ոտ­քե­րը: Չնա­յած որ նա ա­ռա­ջի­նը` զին­վո­րա­կան, ա­պա քա­ղա­քա­ցիա­կան հի­վան­դա­նո­ցում է ստա­ցել շտապ օգ­նութ­յուն, հասց­ված վնաս­ված­քը հան­գեց­րել է ա­ռող­ջութ­յան եր­կա­րատև խա­թար­ման: Դի­մողն ա­զատ­վել է զին­վո­րա­կան ծա­ռա­յութ­յու­նից և դար­ձել է երկ­րորդ կար­գի հաշ­ման­դամ:

56. Գնա­հա­տե­լով վե­րը նշված տար­րե­րը` միա­սին վերց­րած, Դա­տա­րա­նը գտնում է, որ տվյալ գոր­ծով դի­մո­ղը են­թարկ­վել է ֆի­զի­կա­կան վար­ժութ­յուն­նե­րի հար­կա­դիր կա­տար­ման, ո­րոնք հասց­րել են ֆի­զի­կա­կան ու­ժաս­պա­ռութ­յան: Այս պա­տիժն ի­րա­կա­նաց­վել է դի­տա­վո­րութ­յամբ` իր հրա­մա­նա­տար­նե­րի կող­մից, որոնք հստակ ի­մա­ցել են դի­մո­ղի ա­ռող­ջա­կան խնդիր­նե­րի մա­սին, ինչ­պես նաև այն ի­րա­կա­նաց­վել է ա­ռանց որևէ ծա­ռա­յո­ղա­կան անհ­րա­ժեշ­տութ­յան, ո­րը կար­դա­րաց­ներ այդ գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րը: Դա­տա­րանն այն կար­ծի­քի է, որ նման հան­գա­մանք­նե­րում այդ պա­տի­ժը դի­մո­ղին պատ­ճա­ռել է ֆի­զի­կա­կան մեծ տա­ռա­պանք և ան­ցել է լրջութ­յան նվա­զա­գույն աստի­ճա­նի սահ­ման­նե­րը:

57. Հաշ­վի առ­նե­լով վե­րը նշված դի­տար­կում­նե­րը` Դա­տա­րա­նը գտնում է, որ դի­մո­ղը են­թարկ­վել է ան­մարդ­կա­յին պատ­ժի` ի խախ­տումն Կոն­վեն­ցիա­յի 3-րդ հոդ­վա­ծի: Ուս­տի տե­ղի է ու­նե­ցել այդ դրույ­թի խախ­տում` դրա բուն ի­մաս­տով:

2. Վիճարկվող քննության արդյունավետությունը

58. Կա­ռա­վա­րութ­յու­նը հայ­տա­րա­րել է, որ դի­մո­ղի բո­ղոք­նե­րի ա­ռի­թով ի­րա­կա­նաց­ված քննութ­յու­նը ե­ղել է արդ­յու­նա­վետ: Չնա­յած Կասպ­յան նա­վա­տոր­մի զին­վո­րա­կան դա­տա­խա­զը չի պա­տաս­խա­նել դի­մո­ղի մոր բո­ղո­քին, նման պա­տաս­խան այլևս ­չի էլ պա­հանջ­վել այն բա­նից հե­տո, երբ Շախ­տիի քա­ղա­քա­յին դա­տա­րա­նը 2003 թվա­կա­նի ապ­րի­լի 9-ին կա­յաց­րել է իր դա­տավ­ճի­ռը:

59. Դի­մո­ղը նշել է, որ իր բո­ղո­քի առ­թիվ չի հա­րուց­վել որևէ քրեա­կան գործ: Այդ իսկ պատ­ճա­ռով ծա­ռա­յող­նե­րի ցուց­մունք­նե­րը չեն ու­նե­ցել ա­պա­ցու­ցո­ղա­կան նշա­նա­կութ­յուն, քա­նի որ նրանք պաշ­տո­նա­պես չեն հար­ցաքնն­վել և չեն նա­խազ­գու­շաց­վել սուտ ցուց­մունք տա­լու մա­սին: Քննի­չը չի քննել դի­մո­ղին, իր հետ մեկ­տեղ ծա­ռա­յած Պ.-ին կամ այլ զին­վո­րա­կա­նի, ով ա­կա­նա­տես է ե­ղել վատ վե­րա­բեր­մուն­քին: Դի­մո­ղի մայ­րը չի ստա­ցել Կասպ­յան նա­վա­տոր­մի զին­վո­րա­կան դա­տա­խա­զին ուղղ­ված իր բո­ղո­քի որևէ պա­տաս­խան:

60. Տվյալ գոր­ծով Դա­տա­րա­նը գտել է, որ դի­մողն ու­ժաս­պառ է ե­ղել իր ան­մի­ջա­կան վե­րա­դաս սեր­ժանտ Չ.-ի կող­մից հրա­մայ­ված ակ­տիվ վար­ժութ­յան հետևան­քով, ո­րը լռել­յայն հաս­տատ­վել է լեյ­տե­նանտ Դ.-ի կող­մից, ինչն ի­րա­կա­նաց­վել է որ­պես պա­տիժ բա­րաք­նե­րը չմաք­րե­լու հա­մար: Հաշ­վի չառ­նե­լով, այն հան­գա­ման­քը, թե դի­մո­ղի ա­ռող­ջա­կան վի­ճա­կի այդ հան­կար­ծա­կի վատ­թա­րա­ցու­մը տե­ղի է ու­նե­ցել վնաս­ված­քի կամ նախ­կի­նում չախ­տո­րոշ­ված վի­ճա­կի վատ­թա­րաց­մամբ, թե` ոչ, վնաս­ված­քի ծան­րութ­յունն ա­ռաջ է բե­րել վատ վե­րա­բեր­մուն­քի վե­րա­բեր­յալ «վի­ճե­լի բո­ղո­քը»:

61. Դա­տա­րա­նը կրկնում է, որ երբ ան­ձը վի­ճե­լի բո­ղոք է ներ­կա­յաց­նում առ այն, որ ին­քը լրջո­րեն են­թարկ­վել է վատ վե­րա­բեր­մուն­քի` ի խախ­տումն 3-րդ ­հոդ­վա­ծի, այդ դրույ­թը` Կոն­վեն­ցիա­յի 1-ին հոդ­վա­ծով նա­խա­տես­ված պե­տութ­յուն­նե­րի ընդ­հա­նուր պար­տա­վո­րու­թան հետ մեկ­տեղ, հա­մա­ձայն ո­րի` նրանք պետք է «ի­րենց ի­րա­վա­զո­րութ­յան ներ­քո գտնվող յու­րա­քանչ­յու­րի հա­մար ա­պա­հո­վում են այն ի­րա­վունք­ներն ու ա­զա­տութ­յուն­նե­րը, ո­րոնք սահ­ման­ված են սույն Կոն­վեն­ցիա­յի Բա­ժին I-ում», պա­հան­ջում է ա­նուղ­ղա­կիո­րեն, որ­պես­զի ի­րա­կա­նաց­վի արդ­յու­նա­վետ պաշ­տո­նա­կան քննութ­յուն: Քննութ­յուն ի­րա­կա­նաց­նե­լու պար­տա­կա­նութ­յու­նը «ոչ թե արդ­յուն­քի այն մի­ջոց­նե­րի պար­տա­կա­նութ­յուն է». ոչ յու­րա­քանչ­յուր քննութ­յուն է, որ պետք է ան­պայ­մա­նո­րեն հան­գեց­նի հա­ջո­ղութ­յան կամ այն­պի­սի արդ­յուն­քի, ո­րը կհա­մընկ­նի բո­ղո­քող­նե­րի` դեպ­քե­րի գնա­հատ­ման հետ, այ­դու­հան­դերձ, այն, ըստ էութ­յան, պետք է հան­գեց­նի գոր­ծի փաս­տե­րի հաս­տատ­մա­նը, և ե­թե պարզ­վի, որ խախ­տում­ներն ի­րոք տե­ղի են ու­նե­ցել, այն պետք է հան­գեց­նի պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րի բա­ցա­հայտ­մա­նը և պատժ­մա­նը: Այդ­պի­սով, վատ վե­րա­բեր­մուն­քի ա­ռի­թով ի­րա­կա­նաց­վող քննութ­յու­նը պետք է լի­նի բազ­մա­կող­մա­նի: Դա նշա­նա­կում է, որ իշ­խա­նութ­յուն­նե­րը պետք է մշտա­պես լուրջ փորձ ա­նեն կա­տար­վա­ծը բա­ցա­հայ­տե­լու հա­մար և չպետք է հիմն­վեն հապ­ճեպ ար­ված կամ ան­հիմն հետևութ­յուն­նե­րի վրա` քննութ­յու­նը դա­դա­րեց­նե­լու հա­մար կամ օգ­տա­գոր­ծեն դրանք որ­պես ի­րենց ո­րո­շում­նե­րի հիմք: Նրանք պետք է ձեռ­նար­կեն ի­րենց հա­սու բո­լոր հիմ­նա­վոր մի­ջոց­նե­րը հսկե­լու հա­մար դեպ­քին առնչ­վող ա­պա­ցույց­նե­րը, նե­րառ­յալ, inter alia, վկա­նե­րի ցուց­մունք­նե­րը, դա­տաբժշ­կա­կան ա­պա­ցույց­նե­րը և այլն: Քննութ­յան ցան­կա­ցած թե­րութ­յուն, ո­րը թու­լաց­նում է դրա կա­րո­ղութ­յու­նը հաս­տա­տե­լու վնաս­վածք­նե­րի պատ­ճառ­նե­րը կամ բա­ցա­հայ­տե­լու պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րին, հա­կադր­վում է այս նոր­մին (բազ­մա­թիվ այլ գոր­ծե­րի շար­քում տես` Մի­խեևն­ ընդ­դեմ Ռու­սաս­տա­նի գոր­ծը, թիվ 77617/01, կետ 107 et seq, 2006 թվա­կա­նի հուն­վա­րի 26 և Ա­սե­նո­վը և այ­լոք ընդ­դեմ Բուլ­ղա­րիա­յի գոր­ծով 1998 թվա­կա­նի հոկ­տեմ­բե­րի 28-ի վճի­ռը, Հաշ­վետ­վութ­յուն­ներ 1998-VIII, կետ 102, et seq.):

62. Նախ` Դա­տա­րա­նը նկա­տում է, որ քննութ­յու­նը չի կա­րող բնո­րոշ­վել որ­պես բա­վա­կա­նա­չափ բազ­մա­կող­մա­նի: Քննի­չը չի նշա­նա­կել բժշկա­կան փոր­ձաքն­նութ­յուն դի­մո­ղի առն­չութ­յամբ կամ այդ նպա­տա­կով հղում չի կա­տա­րել որևէ բժշկա­կան փաս­տաթղ­թի, որ իր մոտ կա­րող էր առ­կա լի­նել: Միակ վկա­նե­րը, որոնց մա­սին նշվել է քննի­չի ո­րոշ­ման մեջ, ե­ղել են լեյ­տե­նանտ Դ.-ն և կրտսեր սեր­ժանտ Չ.-ն, ո­րոնք դի­մո­ղի հրա­մա­նա­տար­ներն էին, ո­րոնց դեմ էլ ներ­կա­յաց­ված է ե­ղել դի­մո­ղի բո­ղո­քը: Հնա­րա­վոր չէ պար­զել մյուս վկա­նե­րի ցուց­մունք­նե­րի կարևո­րութ­յու­նը, ո­րոնք չեն նույ­նա­կա­նաց­վե­լ ո­րոշ­ման մեջ ի­րենց ա­նուն­նե­րով կամ կո­չում­նե­րով: Նույ­նիսկ նրանց դա­սա­կարգ­ման հա­մար­ներն ա­նո­րոշ են. Կա­ռա­վա­րութ­յու­նը ներ­կա­յաց­րել է այլ ծա­ռա­յող­նե­րի կող­մից տրված ե­րեք ցուց­մունք, չնա­յած այն հան­գա­ման­քին, որ քննի­չի ո­րո­շու­մը վե­րա­բե­րում էր «յո­թե­րորդ ջո­կա­տի բո­լոր ծա­ռա­յող­նե­րին», այ­սինքն` հար­յուր ան­ձի: Ա­վե­լին, պարզ­վում է, որ քննի­չը չի հար­ցաքն­նել այն զին­վո­րա­կան­նե­րին, ո­րոնք կա­րող է ե­ղած լի­նեին վի­ճարկ­վող վատ վե­րա­բեր­մուն­քի ա­կա­նա­տես­նե­րը, օ­րի­նակ` դի­մո­ղի հետ ծա­ռա­յած Պ.-ին:

63. Այ­նու­հետև Դա­տա­րա­նը գտնում է, որ չի ա­պա­հով­վել դի­մո­ղի` քննութ­յանն արդ­յու­նա­վե­տո­րեն մաս­նակ­ցե­լու ի­րա­վուն­քի ի­րա­ցու­մը: Քննի­չը չի լսել ան­ձամբ նրան. ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րի` դի­մո­ղի կող­մից ներ­կա­յաց­ված տար­բե­րա­կը նույ­նիսկ չի նշվել նրա ո­րոշ­ման մեջ: Քա­նի որ չի ի­րա­կա­նաց­վել որևէ քննութ­յուն, դի­մո­ղը չի կա­րո­ղա­ցել պաշ­տո­նա­պես ստա­նալ տու­ժո­ղի կար­գա­վի­ճակ կամ օգտ­վել այդ կար­գա­վի­ճա­կին բնո­րոշ ի­րա­վունք­նե­րից:

64. Վեր­ջա­պես, Դա­տա­րա­նը գտնում է, որ վե­րա­դաս դա­տա­խա­զի կող­մից ի­րեն հաս­ցեագր­ված բո­ղո­քին ըստ էութ­յան պա­տաս­խան չտա­լը ե­ղել է քրեա­կան վա­րույ­թի կա­նոն­նե­րի խախ­տում է, ինչն ընդ­հա­նուր առ­մամբ խա­թա­րել է քննութ­յան լիար­ժե­քութ­յու­նը: Չնա­յած որ նման բո­ղո­քը չի ե­ղել «արդ­յու­նա­վետ մի­ջոց» Կոն­վեն­ցիա­յի 35-րդ ­հոդ­վա­ծի ի­մաս­տով, քա­նի որ այն ի­րա­կա­նաց­նո­ղին չի տվել ի­րա­վունք, որ­պես­զի Պե­տութ­յու­նը կի­րա­ռի իր վե­րահս­կող իշ­խա­նութ­յու­նը (տես, օ­րի­նակ, Բելևիտս­կիյն ընդ­դեմ Ռու­սաս­տա­նի, թիվ 72967/01, կետ 59, 2007 թվա­կա­նի մար­տի 1), Ռու­սաս­տա­նի ի­րա­վա­կան հա­մա­կար­գում այն ե­ղել է կարևոր դա­տա­վա­րա­կան ե­րաշ­խիք, ո­րը թույլ է տվել վե­րա­դաս դա­տա­խա­զին շտկել ստո­րա­դաս դա­տա­խա­զի կող­մից տար­վող նա­խաքն­նութ­յան թե­րութ­յուն­նե­րը: Նման բո­ղոք ներ­կա­յաց­նող ան­ձը չէր կա­րող մաս­նակ­ցել դրա քննութ­յա­նը, սա­կայն նա, այ­դու­հան­դերձ, ի­րա­վունք ու­ներ ստա­նա­լու տե­ղե­կութ­յուն բո­ղո­քի քննութ­յան արդ­յուն­քում կա­յաց­վող ո­րոշ­մա­նը (տես վե­րը` կետ 36): Կա­ռա­վա­րութ­յու­նը չի ժխտել, որ զին­վո­րա­կան դա­տա­խա­զը` սպա Մ.-ն, չի հե­տա­զո­տել դի­մո­ղի մոր բո­ղո­քի փաս­տարկ­նե­րը, ո­րոնք առնչ­վել են քրեա­կան գործ չհա­րու­ցե­լու վե­րա­բեր­յալ որոշ­մա­նը: Այն բո­ղո­քել է այն դիր­քո­րոշ­ման դեմ, թե պա­տաս­խանն այլևս­ անհ­րա­ժեշտ չէր և չէր էլ պա­հանջ­վում այն բա­նից հե­տո, երբ քա­ղա­քա­յին դա­տա­րա­նի կող­մից կա­յաց­վել էր դա­տավ­ճիռ վնաս­նե­րի առ­թիվ ի­րա­կա­նաց­վող քննութ­յան արդ­յուն­քում: Դա­տա­րա­նը գտնում է, որ այդ փաս­տար­կի սխալ լի­նելն ակն­հայտ է: Նախ` քա­ղա­քա­յին դա­տա­րանն ըն­դու­նել է քննի­չի ո­րոշ­ման մեջ նշված հետևութ­յուն­նե­րը` ա­ռանց խնդրի ան­կախ վե­րա­նայ­ման, և ա­պա վե­րա­դաս դա­տա­խա­զը ձեռն­պահ է մնա­ցել ո­րո­շու­մը վե­րա­նա­յե­լուց, քա­նի որ այն ար­դեն հաս­տատ­ված է ե­ղել քա­ղա­քա­յին դա­տա­րա­նի կող­մից: Այդ­պի­սով, դի­մո­ղը հայտն­վել է ի­րար փո­խանց­վող պա­տաս­խա­նատ­վութ­յան ա­րա­տա­վոր շրջա­նի մեջ, ուր որևէ իշ­խա­նութ­յան ներ­կա­յա­ցու­ցիչ ի վի­ճա­կի չի ե­ղել վե­րա­նա­յել և շտկել քննի­չի` կա­պի­տան Ս.-ի կող­մից ի­րա­կա­նաց­ված քննութ­յան թե­րութ­յուն­նե­րը:

65. Հաշ­վի առ­նե­լով ռու­սա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի` վե­րը հի­շա­տակ­ված թե­րա­ցում­նե­րը` Դա­տա­րա­նը գտնում է, որ վատ վե­րա­բեր­մուն­քի վե­րա­բեր­յալ դի­մո­ղի կող­մից ներ­կա­յաց­ված բո­ղոք­նե­րի ա­ռի­թով տար­ված քննութ­յու­նը չի ե­ղել բազ­մա­կող­մա­նի, հա­մար­ժեք կամ արդ­յու­նա­վետ: Հետևա­բար` տե­ղի է ու­նե­ցել Կոն­վեն­ցիա­յի 3-րդ ­հոդ­վա­ծի խախ­տում:

II. Կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածի վիճարկվող խախտումը

66. Դատարանը նաև որոշել է քննել proprio motu, թե արդյոք տվյալ գործի հանգամանքներում դիմողը քաղաքացիական օրենսդրությամբ ունեցել է պաշտպանության արդյունավետ միջոցի իրավունք զինվորական ծառայության ընթացքում վատ վերաբերմունքի առնչությամբ իր բողոքի առիթով այնպես, ինչպես նախատեսված է Կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածով, համաձայն որի`

«Յուրաքանչյուր ոք, ում սույն Կոնվենցիայով ամրագրված իրավունքներն ու ազատությունները խախտվում են, ունի պետական մարմինների առջև իրավական պաշտպանության արդյունավետ միջոցի իրավունք, նույնիսկ եթե խախտումը կատարել են ի պաշտոնե գործող անձինք»:

A. Ընդունելիությունը

67. Դատարանը գտնում է, որ այս գանգատն ակնհայտ անհիմն չէ Կոնվենցիայի 35-րդ հոդվածի 3-րդ կետի իմաստով: Ապա այն նշում է, որ անընդունելի չէ որևէ այլ հիմքով: Այդ իսկ պատճառով այն պետք է ճանաչել ընդունելի:

B. Դրական կողմերը

68. Կառավարությունը հայտարարել է, որ տեղի չի ունեցել Կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածի իմաստով դիմողի իրավունքների խախտում:

69. Դի­մո­ղը հայ­տա­րա­րել է, որ Ռու­սաս­տա­նի ի­րա­վա­կան հա­մա­կար­գում առ­կա է քրեա­կան գոր­ծի քննութ­յան հա­մար դի­մե­լու կամ վնաս­նե­րի հա­տուց­ման քա­ղա­քա­ցիա­կան հայց ներ­կա­յաց­նե­լու պա­հանջ: Նա փոր­ձել է օգ­տա­գոր­ծել վեր­ջին մի­ջո­ցը, որն ա­պարդ­յուն է ե­ղել, քա­նի որ ի­րե­նից պա­հանջ­վել է ա­պա­ցու­ցել պե­տա­կան մար­մին­նե­րի թե­րա­ցում­նե­րը: Ա­պա­ցուց­ման նման բեռն անհ­նա­րին է կրել արդ­յու­նա­վետ քրեա­կան քննութ­յան բա­ցա­կա­յութ­յան պայ­ման­նե­րում:

70. Դա­տա­րա­նը կրկնում է, որ Կոն­վեն­ցիա­յի 13-րդ ­հոդ­վա­ծը ե­րաշ­խա­վո­րում է ներ­պե­տա­կան մա­կար­դա­կում հա­սա­նե­լի մի­ջո­ցի առ­կա­յութ­յուն, ո­րով հնա­րա­վոր կլի­նի ի­րաց­նել Կոն­վեն­ցիա­յով նա­խա­տես­ված ի­րա­վունք­նե­րը և ա­զա­տութ­յուն­նե­րը` ցան­կա­ցած ձ­ևով, ո­րով դրանք կա­րող են ա­պա­հով­վել ներ­պե­տա­կան ի­րա­վա­կան հա­մա­կար­գում: Այդ­պի­սով, 13-րդ ­հոդ­վա­ծի ազ­դե­ցութ­յու­նը կա­յա­նում է նրա­նում, որ այն պա­հան­ջում է ներ­պե­տա­կան մի­ջո­ցի ա­պա­հո­վում` Կոն­վեն­ցիա­յի ներ­քո «վի­ճե­լի բո­ղո­քի» բուն էութ­յան հետ գործ ու­նե­նա­լու և պատ­շաճ օգ­նութ­յուն տրա­մադ­րե­լու նպա­տա­կով, չնա­յած Պայ­մա­նա­վոր­վող պե­տութ­յուն­ներն ու­նեն ո­րո­շա­կի ա­զա­տութ­յուն ընտ­րե­լու Կոն­վեն­ցիա­յով այս դրույ­թի ներ­քո սահ­ման­ված ի­րենց պար­տա­կա­նութ­յուն­ներն ի­րա­կա­նաց­նե­լու ձ­ևը: 13-րդ ­հոդ­վա­ծի ներ­քո պար­տա­կա­նութ­յուն­նե­րի ծա­վա­լը տար­բեր է կախ­ված Կոն­վեն­ցիա­յի ներ­քո դի­մո­ղի բո­ղո­քից: Այ­դու­հան­դերձ, 13-րդ ­հո­դվա­ծի ներ­քո պա­հանջ­վող մի­ջո­ցը պետք է գործ­նա­կա­նում լի­նի «արդ­յու­նա­վետ», ինչ­պես որ օ­րեն­քում է, մաս­նա­վո­րա­պես` դրա ի­րա­կա­նա­ցու­մը չպետք է լի­նի ան­հիմն կեր­պով ար­գե­լակ­ված պա­տաս­խա­նող պե­տութ­յան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րով կամ թե­րա­ցում­նե­րով: Այդ­պի­սով, կաս­կա­ծե­լի մահ­վան կամ վատ վե­րա­բեր­մուն­քի դեպ­քում, հաշ­վի առ­նե­լով 2-րդ և 3-րդ ­հոդ­ված­նե­րով պահ­պան­վող ի­րա­վունք­նե­րի հիմ­նա­րար կարևո­րութ­յու­նը, 13-րդ ­հոդ­վա­ծը պա­հան­ջում է, որ­պես­զի հա­մա­պա­տաս­խան դեպ­քում փոխ­հա­տուց­ման վճար­ման հետ մեկ­տեղ ի­րա­կա­նաց­վի բազ­մա­կող­մա­նի և արդ­յու­նա­վետ քննութ­յուն, ո­րը կհան­գեց­նի վատ վե­րա­բեր­մուն­քի գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րի հա­մար մե­ղա­վոր­նե­րի բա­ցա­հայտ­մանն ու պատ­ժե­լուն (տե՜ս ­Կոբ­զա­րուն ընդ­դեմ Ռու­մի­նիա­յի, թիվ 48254/99, կե­տեր 80-82, 2007 թվա­կա­նի հու­լի­սի 26, Ան­գո­ւե­լո­վան ընդ­դեմ Բուլ­ղա­րիա­յի, թիվ 38361/97, կե­տեր 161-162, ECHR 2002-IV, և Շու­հեյ­լա Այ­դին ընդ­դեմ Թուր­քիա­յի, թիվ 25660/94, կետ 208, 2005 թվա­կա­նի մա­յի­սի 24):

71. Դա­տա­րանն ար­դեն հան­գել է այն հետևութ­յա­նը, որ պե­տա­կան մար­մին­նե­րը պա­տաս­խա­նա­տու են ե­ղել դի­մո­ղի նկատ­մամբ իր հրա­մա­նա­տար­նե­րի կող­մից 2001 թվա­կա­նի մա­յի­սին ի­րա­կա­նաց­ված ան­մարդ­կա­յին պատ­ժի կի­րառ­ման հա­մար: Այդ իսկ պատ­ճա­ռով դի­մողն ու­նե­ցել է «վի­ճե­լի բո­ղոք» 13-րդ ­հոդ­վա­ծի ի­մաս­տով, իսկ իշ­խա­նութ­յուն­նե­րը պար­տա­վոր են ե­ղել նրա բո­ղոք­նե­րի ա­ռի­թով ի­րա­կա­նաց­նել արդ­յու­նա­վետ քննութ­յուն զին­վո­րա­կան պաշ­տո­նա­տար ան­ձանց առն­չութ­յամբ: Վե­րը նշված պատ­ճառ­նե­րով որևէ քրեա­կան քննութ­յուն չի կա­րող հա­մար­վել 13-րդ ­հոդ­վա­ծին հա­մա­պա­տաս­խան ի­րա­կա­նաց­ված, ո­րի պա­հանջ­ներն ա­վե­լի լայն են, քան 3-րդ ­հոդ­վա­ծով նա­խա­տես­ված քննութ­յուն ի­րա­կա­նաց­նե­լու պար­տա­կա­նութ­յու­նը (տես վե­րը նշված` Կոբ­զա­րուն, կետ 83 և, mutatis mutandis, Բուլ­ղա­րիան ընդ­դեմ Թուր­քիա­յի, թիվ 28298/95, կետ 105, 2004 թվա­կա­նի ապ­րի­լի 20 և Տան­րի­կու­լուն ընդ­դեմ Թուր­քիա­յի, թիվ 23763/94, կետ 119, ECHR 1999-IV): Հետևա­բար, դի­մո­ղին հա­սու ցան­կա­ցած այլ մի­ջոց, նե­րառ­յալ վնաս­նե­րի փոխ­հա­տուց­ման պա­հան­ջը, սահ­մա­նա­փա­կել է հա­ջո­ղութ­յան հաս­նե­լու հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րը և կա­րող է բնու­թագր­վել իբրև տե­սա­կան և պատ­րան­քա­յին, ինչ­պես նաև այն չի կա­րո­ղա­ցել տրա­մադ­րել դի­մո­ղին փոխ­հա­տու­ցում: Չնա­յած քա­ղա­քա­ցիա­կան դա­տա­րան­նե­րը տե­սա­կա­նո­րեն հնա­րա­վո­րութ­յուն են ու­նե­ցել տա­լու փաս­տե­րի ան­կախ գնա­հա­տա­կա­նը, գործ­նա­կա­նում քրեա­կան քննութ­յան կշիռն այն­քան նշա­նա­կա­լից է, որ նույ­նիսկ ա­մե­նա­հա­մո­զիչ ա­պա­ցույ­ցը` հա­կընդ­դեմ ներ­կա­յաց­ված հայց­վո­րի կող­մից, կլի­ներ ա­պարդ­յուն, և նման մի­ջո­ցը կմնար միայն տե­սա­կան և պատ­րան­քա­յին (տե՜ս ­Մե­նեշևան ընդ­դեմ Ռու­սաս­տա­նի, թիվ 59261/00, կետ 77, 2006 թվա­կա­նի մար­տի 9 և Կոր­սա­կովն ընդ­դեմ Մոլ­դո­վա­յի, թիվ 18944/02, կետ 82, 2006 թվա­կա­նի ապ­րի­լի 4): Սա հիմ­նա­վոր­ված է այն փաս­տով, որ տվյալ գոր­ծով քա­ղա­քա­յին և շրջա­նա­յին դա­տա­րան­նե­րը մեր­ժել են դի­մո­ղի` վնաս­նե­րի հա­տուց­ման հայ­ցը` քննի­չի ո­րոշ­ման մեջ մեղ­քի մա­սին հետևութ­յան բա­ցա­կա­յութ­յան հիմ­քով (տես վե­րը` կե­տեր 29 և 31): Դա­տա­րան­նե­րը պար­զա­պես հաս­տա­տել են քննի­չի հետևութ­յունն առ այն, որ դի­մո­ղի բո­ղո­քը ե­ղել է ան­հիմն` ա­ռանց գնա­հա­տե­լու գոր­ծով փաս­տե­րը:

72. Ա­պա Դա­տա­րա­նը նկա­տում է, որ Ռու­սաս­տա­նի քրեա­կան օ­րենսդ­րութ­յան այն յու­րա­հատ­կութ­յու­նը, ո­րը հնա­րա­վո­րութ­յուն է նա­խա­տե­սել վնաս­նե­րի հա­տուց­ման պա­հանջ ներ­կա­յաց­նել ընդ­դեմ են­թադր­վող վնաս հասց­նո­ղի` այն հիմ­քե­րով, ո­րոն­ցով քրեա­կան քննութ­յուն­նե­րը կարճ­վել են: Քննութ­յու­նը կար­ճե­լու ո­րո­շումն այն հիմ­քով, որ վի­ճարկ­վող հան­ցա­գոր­ծութ­յու­նը տե­ղի չի ու­նե­ցել (otsutstviye sobitiya prestupleniya)` օ­րի­նա­կան կեր­պով կան­խում է նույն գոր­ծից բխող վնաս­նե­րի հա­տուց­ման բո­ղո­քի հիմ­քով քա­ղա­քա­ցիա­կան դա­տա­րան դի­մե­լու հնա­րա­վո­րութ­յու­նը (տես վե­րը` կետ 37): Այդ ի­րա­վա­կան դրույթ­ներն ի­րա­կա­նաց­նե­լով` հան­ցա­գոր­ծութ­յան դեպ­քի բա­ցա­կա­յութ­յան հիմ­քով դի­մո­ղի հրա­մա­նա­տար­նե­րի դեմ քրեա­կան գործ չհա­րու­ցե­լու ո­րո­շու­մը (տես վե­րը` կետ 23) թույլ չի տվել դի­մո­ղին վնաս­նե­րի հա­տուց­ման հայց ներ­կա­յաց­նել քա­ղա­քա­ցիա­կան դա­տա­րան` ընդ­դեմ զին­վո­րա­կան անձ­նա­կազ­մի:

73. Ուս­տի Դա­տա­րա­նը գտնում է, որ դի­մո­ղին չի տրվել արդ­յու­նա­վետ մի­ջո­ցից օգտ­վե­լու հնա­րա­վո­րութ­յուն զին­վո­րա­կան ծա­ռա­յութ­յան ըն­թաց­քում տե­ղի ու­նե­ցած վատ վե­րա­բեր­մուն­քի ա­ռի­թով ներ­կա­յաց­ված բո­ղո­քի առն­չութ­յամբ: Հետևա­բար, տե­ղի է ու­նե­ցել Կոն­վեն­ցիա­յի 13-րդ ­հոդ­վա­ծի խախ­տում:

III. Կոնվենցիայի 41-րդ հոդվածի կիրառումը

74. «Ե­թե Դա­տա­րա­նը գտնում է, որ տե­ղի է ու­նե­ցել Կոն­վեն­ցիա­յի կամ դրան կից Ար­ձա­նագ­րութ­յուն­նե­րի խախ­տում, իսկ հա­մա­պա­տաս­խան Բարձր պայ­մա­նա­վոր­վող կող­մի ներ­պե­տա­կան իրա­վունքն ըն­ձե­ռում է միայն մաս­նա­կի հա­տուց­ման հնա­րա­վո­րութ­յուն, ա­պա Դա­տա­րա­նը ո­րո­շում է, անհ­րա­ժեշ­տութ­յան դեպ­քում, տու­ժած կող­մին ար­դա­րա­ցի փոխ­հա­տու­ցում տրա­մադ­րել»:

75. Դա­տա­րա­նը նշում է, որ Դա­տա­րա­նի կա­նո­նա­կար­գի 60-րդ ­կա­նո­նի հա­մա­ձայն ար­դա­րա­ցի փոխ­հա­տուց­ման ցան­կա­ցած պա­հանջ պետք է կազմ­վի և ներ­կա­յաց­վի գրա­վոր` հա­մա­պա­տաս­խան փաս­տաթղ­թե­րի կամ ա­պա­ցույց­նե­րի հետ մեկ­տեղ, «ին­չը չա­նե­լու դեպ­քում Պա­լա­տը կա­րող է լիո­վին կամ մաս­նա­կիո­րեն մեր­ժել պա­հան­ջը»:

76. 2005 թվա­կա­նի ապ­րի­լի 12-ին Դա­տա­րա­նը հրա­վի­րել է դի­մո­ղին ներ­կա­յաց­նե­լու ար­դա­րա­ցի փոխ­հա­տուց­ման պա­հանջ մինչև 2005 թվա­կա­նի մա­յի­սի 31-ը: Նա չի ներ­կա­յաց­րել այդ­պի­սի որևէ պա­հանջ:

77. Նման հան­գա­մանք­նե­րում Դա­տա­րա­նը սո­վո­րա­բար չի տրա­մադ­րում փոխ­հա­տու­ցում: Այ­դու­հան­դերձ, տվյալ գոր­ծով Դա­տա­րա­նը գտնում է, որ տե­ղի է ու­նե­ցել դի­մո­ղի` ան­մարդ­կա­յին պատ­ժի չեն­թարկ­վե­լու ի­րա­վուն­քի խախ­տում: Քա­նի որ այս ի­րա­վունքն ու­նի բա­ցար­ձակ բնույթ, Դա­տա­րա­նը գտնում է, որ բա­ցա­ռութ­յան կար­գով հնա­րա­վոր է դի­մո­ղին տրա­մադ­րել 10,000` եվ­րո ոչ նյու­թա­կան վնա­սի հա­մար (տե՜ս­ Ի­գոր Ի­վա­նովն ընդ­դեմ Ռու­սաս­տա­նի գոր­ծը, թիվ 34000/02, կետ 50, 2007 թվա­կա­նի հու­նի­սի 7 և Մայ­զիթն ընդ­դեմ Ռու­սաս­տա­նի գոր­ծը, թիվ 63378/00, կետ 87-88, 2005 թվա­կա­նի հուն­վա­րի 20)` նե­րառ­յալ ցան­կա­ցած հարկ, որ կա­րող է կի­րառ­վել:

78. Դա­տա­րա­նը նպա­տա­կա­հար­մար է հա­մա­րում, որ­պես­զի տու­գա­նա­յին տո­կոս գանձ­վի Եվ­րո­պա­կան կենտ­րո­նա­կան բան­կի սահ­մա­նած փո­խա­ռութ­յան մի­ջին տո­կո­սադ­րույ­քի հի­ման վրա` հա­վե­լած ե­րեք տո­կոս:

ԱՅՍ ՀԻՄՔԵՐՈՎ ԴԱՏԱՐԱՆԸ ՄԻԱՁԱՅՆ

Ա­նըն­դու­նե­լի է հայ­տա­րա­րում դի­մո­ղի գան­գա­տը` կապ­ված Աստ­րա­խա­նի թիվ 6794 (3025) զին­վո­րա­կան ջո­կա­տում կի­րառ­ված վատ վե­րա­բեր­մուն­քի հետ, ինչ­պես նաև հա­սա­նե­լի քա­ղա­քա­ցիաի­րա­վա­կան մի­ջո­ցի բա­ցա­կա­յութ­յան հետ, ինչ­պես նաև` գան­գա­տի մնա­ցած մա­սը,

Վճռում է, որ տե­ղի է ու­նե­ցել Կոն­վեն­ցիա­յի 3-րդ ­հոդ­վա­ծի խախ­տում Աստ­րա­խա­նի թիվ 6794 (3025) զին­վո­րա­կան ջո­կա­տում դի­մո­ղի նկատ­մամբ ան­մարդ­կա­յին վե­րա­բեր­մուն­քի հետևան­քով,

Վճռում է, որ տե­ղի է ու­նե­ցել Կոն­վեն­ցիա­յի 3-րդ ­հոդ­վա­ծի խախ­տում դի­մո­ղի նկատ­մամբ ցու­ցա­բեր­ված վատ վե­րա­բեր­մուն­քի ա­ռի­թով ոչ արդ­յու­նա­վետ քննութ­յուն ի­րա­կա­նաց­նե­լու հետևան­քով;

Վճռում է, որ տե­ղի է ու­նե­ցել Կոն­վեն­ցիա­յի 31-րդ ­հոդ­վա­ծի խախ­տում,

Վճռում է, որ`

Պա­տաս­խա­նող պե­տութ­յու­նը Կոն­վենցիայի 44-րդ հոդվածի 2-րդ կետին համապատասխան վճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելու օրվանից երեք ամսվա ընթացքում դիմողին պետք է վճարի 10,000 եվրո (տասը հազար եվրո)` որպես ոչ նյութական վնասի հատուցում, որը պետք է հաշվվի ռուսական ռուբլով` փոխհատուցման օրվա դրությամբ սահմանված փոխարժեքին համապատասխան,

վճարումը վերոհիշյալ եռամսյա ժամկետի ավարտից հետո կատարելու դեպքում այդ ժամանակահատվածի համար պետք է վճարվի տուգանային տոկոս, որը հավասար է չկատարված պարտավորության ժամանակահատվածում Եվրոպական կենտրոնական բանկի սահմանած փոխառության միջին տոկոսադրույքին` հավելած երեք տոկոս:

Կատարված է անգլերենով և գրավոր հրապարակված 2008 թվականի հուլիսի 3-ին` Դատարանի կանոնակարգի 77-րդ կանոնի 2-րդ և 3-րդ կետերի համաձայն: