Հոդված 11

Հոդված 11

«1. Յուրաքանչյուր ոք ունի խաղաղ հավաքների ազատության իրավունք...

2. Այս իրավունքների իրականացումը ենթակա չէ որևէ սահմանափակման` բացի նրանցից, որոնք նախատեսված են օրենքով և անհրաժեշտ են ժողովրդավարական հասարակությունում՝ ի շահ պետական անվտանգության կամ հասարակության անվտանգության, անկարգությունները կամ հանցագործությունները կանխելու, առողջությունը կամ բարոյականությունը կամ այլ անձանց իրավունքներն ու ազատությունները պաշտպանելու նպատակով...»:

Ա. Ընդունելիությունը

33. Դատարանը նշում է, որ այս բողոքը ո՛չ ակնհայտորեն անհիմն է, ո՛չ էլ անընդունելի է Կոնվենցիայի 35-րդ հոդվածում նշված որևէ այլ հիմքով։ Հետևաբար այն պետք է հայտարարվի ընդունելի:

Բ. Ըստ էության քննությունը

1. Կողմերի փաստարկները

34. Դիմումատուն նշել է, որ իր նկատմամբ հարուցված քրեական հետապնդումը և իրեն մեղավոր ճանաչելը մեծապես հիմնված են եղել 2008 թվականի փետրվարի 20-ից մինչև մարտի 2-ն ընկած ժամանակահատվածում անցկացված խաղաղ ցույցերի ընթացքում իր ունեցած ելույթների և արած հայտարարությունների վրա։ Իր հետապնդումն ունեցել է քաղաքական շարժառիթներ և նպատակ է ունեցել կանխելու իր ընդդիմադիր գործունեությունը և պատժելու իրեն իր ընդդիմադիր հայացքների և գործունեության համար։ Դա հաստատվել է նաև տարբեր միջազգային դիտորդների, այդ թվում՝ Եվրոպայի խորհրդի մարմինների և պաշտոնյաների կողմից։ Ազատության հրապարակում անցկացված, իսկ այնուհետև Ֆրանսիայի դեսպանատան և Մյասնիկյանի արձանի տարածքներում ծավալված ցույցերը եղել են խաղաղ։ Թեև օրվա վերջում և 2008 թվականի մարտի 2-ի առավոտյան իրավիճակը վերահսկողությունից դուրս է եկել՝ հանգեցնելով որոշ ցուցարարների կողմից կատարված բռնարարքների, դա որևէ կերպ չէր կարող կազմակերպիչների, այդ թվում՝ դիմումատուի բռնի մտադրությունների վերաբերյալ ապացույց համարվել։ Ավելին, նույնիսկ եթե առկա են եղել բռնության որոշ օջախներ, ապա դրանք կատարվել են ոչ Ֆրանսիայի դեսպանատան հարակից տարածքում։ Ոստիկանության վրա հարձակում գործած և խանութները թալանած անձինք եղել են սադրիչներ, այլ ոչ թե խաղաղ ցուցարարներ։ Ֆրանսիայի դեսպանատան մոտ իրականացված ցույցի մասնակիցներից որևէ մեկին մեղադրանք չի առաջադրվել հրազեն կամ այլ զենք կրելու կամ օգտագործելու համար։ Այդ դեպքերի առթիվ հարուցված հետաքննությամբ և քրեական հետապնդմամբ չի պարզվել, թե իրականում ինչ է տեղի ունեցել Ֆրանսիայի դեսպանատան տարածքում, մինչդեռ առկա էին ավելի ծանրակշիռ ապացույցներ, որոնք ենթադրում էին, որ ցուցարարներից եկող որևէ սպառնալիք չի եղել։ Չնայած իշխանությունների սադրանքներին՝ ինքը և բողոքի ակցիայի մյուս կազմակերպիչները շարունակել են Մյասնիկյանի արձանի մոտ գտնվող հարթակից դիմել ցուցարարներին՝ նրանց խնդրելով լինել խաղաղ և չտրվել սադրանքին, իսկ այնուհետև 2008 թվականի մարտի 2-ի առավոտյան՝ ընդհանրապես դադարեցնել բողոքի ակցիաները և հեռանալ փողոցներից։ Այսպիսով, դիմումատուի դեմ բերված մեղադրանքները հիմնված են եղել կեղծ և խեղաթյուրված ապացույցների վրա։ Չեն եղել ապացույցներ՝ հիմնավորելու համար այն պնդումը, որ դիմումատուն ունեցել է «զանգվածային անկարգություններ հրահրելու և իրականացնելու» մտադրություն։ Ընդհակառակը, ցույցերի ամբողջ ընթացքում դիմումատուն փորձել է հանգստացնել իրավիճակը և ցուցարարներին կոչ է արել չտրվել սադրանքներին։ Դա հաստատվել է նաև նրա գործով մի շարք վկաների կողմից, որոնք հետագայում հրաժարվել են իրենց ավելի վաղ տված ցուցմունքներից, որոնցով նա մեղադրվում էր բռնություն հրահրելու մեջ։

35. Կառավարությունը չի մեկնաբանել դիմումատուի պնդումները։

2. Դատարանի գնահատականը

36. Դատարանն ի սկզբանե գտնում է, որ դիմումատուի՝ 10-րդ և 11-րդ հոդվածների ներքո ներկայացված բողոքները, որոնք համապատասխանում են, որպեսզի քննվեն միայն 11-րդ հոդվածի ներքո, այնուամենայնիվ, կդիտարկվեն 10-րդ հոդվածի լույսի ներքո (տե՛ս Էզելինն ընդդեմ Ֆրանսիայի [Ezelin v. France], 1991 թվականի ապրիլի 26, §§ 35 և 37, շարք Ա, թիվ 202 և Կուդրևիչիուսը և այլք ընդդեմ Լիտվայի [ՄՊ] [Kudrevičius and Others v. Lithuania [GC]], թիվ 37553/05, §§ 85-86, ՄԻԵԴ 2015)։

37. Դատարանը հղում է կատարում 11-րդ հոդվածի ներքո ձևավորված՝ իր համապատասխան նախադեպային իրավունքի սկզբունքներին (տե՛ս վերևում հիշատակված՝ Մուշեղ Սաղաթելյանի գործը, §§ 226-28, 236 և 238-39) և նշում է, որ «զանգվածային անկարգություն կազմակերպելու համար» դիմումատուին մեղավոր ճանաչելը մեծ հաշվով հիմնված էր հետընտրական բողոքի շարժմանը նրա ներգրավվածության, այդ թվում՝ Ազատության հրապարակում տեղի ունեցած հավաքին նրա մասնակցության և այնտեղ ունեցած ելույթների վրա (տե՛ս վերևում 19-23-րդ պարբերությունները), որոնց առնչությամբ Դատարանն արդեն իսկ գտել է, որ դրանք եղել են խաղաղ՝ առանց բռնության կամ բռնարարքների որևէ հրահրման (տե՛ս վերևում հիշատակված՝ Մուշեղ Սաղաթելյանի գործը, § 245 և վերևում հիշատակված՝ Մյասնիկ Մալխասյանի գործը, § 72)։ Հետևաբար տեղի է ունեցել խաղաղ հավաքների ազատության նրա իրավունքին միջամտություն։

38. Սույն գործով Դատարանն անհրաժեշտ չի համարում որոշում կայացնել այն մասին, թե արդյոք միջամտությունը եղել է նախատեսված օրենքով և հետապնդել է իրավաչափ նպատակ՝ հաշվի առնելով ստորև ներկայացված իր եզրակացությունները միջամտության անհրաժեշտության վերաբերյալ (տե՛ս, mutatis mutandis (համապատասխան փոփոխություններով), Քրիստոնեադեմոկրատական ժողովրդական կուսակցությունն ընդդեմ Մոլդովայի [Christian Democratic People’s Party v. Moldova], թիվ 28793/02, §§ 49-54, ՄԻԵԴ 2006‑II և վերևում հիշատակված՝ Մուշեղ Սաղաթելյանի գործը, § 237):

39. Դատարանը վերահաստատում է, որ ցույցի ժամանակ բռնություն հրահրող գործողությունների համար քրեական պատասխանատվության ենթարկելը որոշ հանգամանքներում կարող է համարվել ընդունելի միջոց (տե՛ս Օսմանին և այլք ընդդեմ Մակեդոնիայի նախկին Հարավսլավական Հանրապետության (որոշում) [Osmani and Others v. the former Yugoslav Republic of Macedonia (dec.)], թիվ 50841/99, ՄԻԵԴ 2001‑X)։ Այնուամենայնիվ, խաղաղ մասնակիցները չեն կարող պատասխանատվության ենթարկվել այլ անձանց կողմից կատարված պատժելի արարքների համար։ Խաղաղ հավաքներին մասնակցելու ազատությունն այնքան կարևոր իրավունք է, որ անձը չի կարող ենթարկվել պատժի, նույնիսկ կարգապահական տույժերի սանդղակի ամենաստորին պատժամիջոցի՝ արտոնված ցույցի մասնակցելու համար այնքան ժամանակ, քանի դեռ նա անձամբ չի կատարել որևէ պատժելի արարք (տե՛ս վերևում հիշատակված՝ Էզելինի գործը, § 53 և Գալստյանն ընդդեմ Հայաստանի [Galstyan v. Armenia], թիվ 26986/03, § 115, 2007 թվականի նոյեմբերի 15)։ Նույն կերպ միջոցառման կազմակերպիչները չպետք է ենթարկվեն պատասխանատվության դրա մասնակիցների վարքագծի համար այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրանք անձամբ չեն կատարել, հրահրել կամ արտոնել որևէ պատժելի արարք (տե՛ս Մեզութ Յըլդըզը և այլք ընդդեմ Թուրքիայի [Mesut Yıldız and Others v. Turkey], թիվ 8157/10, § 34, 2017 թվականի հուլիսի 18)։ Այս մոտեցումը գործում է նույնիսկ այն դեպքում, երբ ցույցերի արդյունքում պատճառվում է վնաս, կամ դրանք հանգեցնում են այլ անկարգության (տե՛ս Տարանենկոն ընդդեմ Ռուսաստանի [Taranenko v. Russia], թիվ 19554/05, § 88, 2014 թվականի մայիսի 15)։

40. Սույն գործով Դատարանն ի սկզբանե նշում է, որ դիմումատուն վիճարկել է իրեն մեղավոր ճանաչելու փաստական հիմքերը՝ պնդելով, որ իր և ընդդիմության մյուս մասնակիցների ու կողմնակիցների նկատմամբ հարուցված քրեական գործն ունեցել է քաղաքական շարժառիթներ։ Դատարանը, այնուամենայնիվ, բազմիցս շեշտել է, որ գիտակցում է իր ոչ առաջնային դերը և ընդունում է, որ պետք է զգուշավորություն ցուցաբերի փաստերի կապակցությամբ որոշում կայացնելու հարցում առաջին ատյանի դեր ստանձնելու գործում, եթե դա անխուսափելի չէ՝ գործի որոշակի հանգամանքներից ելնելով։ Որպես ընդհանուր կանոն, եթե ներպետական մակարդակում իրականացվել են վարույթներ, ապա Դատարանի խնդիրը չէ ներպետական դատարանների գնահատականը փոխարինել փաստերի վերաբերյալ իր գնահատականով. իրենց տրամադրության տակ եղած ապացույցների հիման վրա այդ փաստերը հաստատելը ներպետական դատարանների խնդիրն է, թեև կարող են լինել հանգամանքներ, որոնց դեպքում Դատարանը կարող է շեղվել ներպետական դատարանների կողմից փաստերի վերաբերյալ արած եզրահանգումներից, այդ թվում՝ 10-րդ և 11-րդ հոդվածներին վերաբերող գործերով (տե՛ս, օրինակ, Ջհանգիրյանն ընդդեմ Հայաստանի [Jhangiryan v. Armenia]), թիվ 44841/08 և 63701/09, §§ 114 և 123, 2020 թվականի հոկտեմբերի 8 և Սմբատ Այվազյանն ընդդեմ Հայաստանի [Smbat Ayvazyan v. Armenia], թիվ 49021/08, §§ 119 և 129, 2020 թվականի հոկտեմբերի 8, որոնցից երկուսն էլ վերաբերում են նույն բողոքի շարժմանը, ինչ սույն գործը):

41. Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նախևառաջ հաշվի առնել սույն կոնկրետ գործի ընդհանուր համատեքստը։ Դատարանը նշում է, որ դիմումատուն եղել է ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ և պարոն Տեր-Պետրոսյանի նախընտրական քարոզարշավի ակնառու անդամ՝ մասնակցելով 2008 թվականի փետրվարի 19-ի ենթադրյալ ոչ արդար նախագահական ընտրություններից հետո Հայաստանի մայրաքաղաքում սկսված և 2008 թվականի մարտի 1-ի և 2-ի իրադարձություններով ավարտված ցույցերին (տե՛ս վերևում հիշատակված՝ Մուշեղ Սաղաթելյանի գործը, §§ 226-255, Տեր-Պետրոսյանն ընդդեմ Հայաստանի [Ter-Petrosyan v. Armenia], թիվ 36469/08, §§ 61-65, 2019 թվականի ապրիլի 25, վերևում հիշատակված՝ Մյասնիկ Մալխասյանի գործը, §§ 70-82, վերևում հիշատակված՝ Ջհանգիրյանի գործը, §§ 112-128 և վերևում հիշատակված՝ Սմբատ Այվազյանի գործը, §§ 117-134)։ Իշխանությունների՝ դրան հետևած արձագանքը, այդ թվում՝ ընդդիմության տասնյակ կողմնակիցների ձերբակալումն ու կալանավորումը, դատապարտվել է ԵԽԽՎ-ի կողմից և նկարագրվել որպես «ընդդիմության նկատմամբ փաստացի դաժան հետապնդում», իսկ նրանց դեմ բերված մեղադրանքներից շատերի, հատկապես՝ ՔՕ-ի 225-րդ և 300-րդ հոդվածներով առաջադրվածների մասով արտահայտվել է կասկած առ այն, որ դրանք եղել են «արհեստական և քաղաքական շարժառիթներով պայմանավորված»։ Ինչպես ԵԽԽՎ-ի, այնպես էլ Եվրոպայի խորհրդի Մարդու իրավունքների հանձնակատարի կողմից բազմիցս արտահայտվել են մտահոգություններ այդ հոդվածներով առաջադրված մեղադրանքների բնույթի վերաբերյալ (տե՛ս վերևում 30-րդ պարբերությունը)։ Թեև Դատարանը կոչված չէ դատական գնահատական տալու ընդհանուր համատեքստի վերաբերյալ, այնուամենայնիվ, այն համարում է, որ այս նախնական տեղեկությունները չափազանց կարևոր են սույն գործի համար, և կոչ է անում հատկապես մանրամասն ուսումնասիրության արժանացնել դիմումատուին մեղավոր ճանաչելու համար հիմք հանդիսացած փաստերը (նույն տեղում՝ § 70)։ Բացի այդ, ինչպես նշվել է վերևում, Դատարանն արդեն քննել է մի շարք գանգատներ, որոնք վերաբերում են Կոնվենցիայի 10-րդ և 11-րդ հոդվածների խախտմանը և քաղաքական շարժառիթներով պայմանավորված քրեական հետապնդումներին` կապված Հայաստանում 2008 թվականի փետրվար-մարտ ամիսներին տեղի ունեցած հետընտրական բողոքի ակցիաների հետ: Դիմումատուի գործը փաստորեն ընթացել է ընդդիմության կողմնակիցների նկատմամբ իրականացված քրեական հետապնդման նույն օրինակով, ինչը Դատարանը մտահոգիչ է համարում: Այդուհանդերձ, ինչպես նշված է Մուշեղ Սաղաթելյանի գործում, Դատարանը չունի այն դերը կամ պարտականությունը՝ որոշելու, թե արդյոք դիմումատուին առաջադրված մեղադրանքները հիմնավորված են եղել, թե՝ ոչ, և ներպետական դատարանների պարտականությունն է ստուգել դրա հիմքում ընկած փաստերի հավաստիությունը (տե՛ս վերևում հիշատակված՝ Մուշեղ Սաղաթելյանի գործը, § 252)։ Այս առնչությամբ Դատարանը կրկին նշում է ներպետական դատարանների՝ իրենց որոշումների համար հիմնավորումներ ներկայացնելու պարտավորությունը, որը սույն գործի համատեքստում մեկնաբանվում է որպես 10-րդ և 11-րդ հոդվածներով սահմանված հատուկ պարտավորություն՝ ներպետական դատարաններից պահանջելով միջամտության համար ներկայացնել «համապատասխան» և «բավարար» հիմնավորումներ (նույն տեղում)։

42. Այս առնչությամբ Դատարանը նշում է, որ դիմումատուն՝ որպես ընդդիմության և հետընտրական բողոքի շարժման ակտիվ անդամներից մեկը, մեղավոր է ճանաչվել ՔՕ-ի 225-րդ հոդվածի 1-ին մասով՝ զանգվածային անկարգություններ կազմակերպելու համար։ Այս մեղադրանքի հիմքում մեծապես եղել են 2008 թվականի փետրվարի 20-ից սկսած Երևանում տեղի ունեցած հետընտրական բողոքի ակցիաներին դիմումատուի ներգրավվածությունը, այդ թվում՝ ակնհայտորեն Ազատության հրապարակում նրա ելույթները և այդ ցույցերի մասին նրա տարածած տեղեկությունները (տե՛ս վերևում 19-րդ պարբերությունը)։ Այնուամենայնիվ, ինչպես արդեն նշվել է վերևում, Դատարանը գտել է, որ Ազատության հրապարակում անցկացված ցույցերը եղել են խաղաղ հավաքներ և, ըստ էության, քաղաքական նշանակություն ունեցող հասարակական այնպիսի հարցի մասին արտահայտվելու հարթակ, որն ուղղակիորեն կապված է ժողովրդավարության իրականացման հետ և լուրջ մտահոգության առարկա է եղել Հայաստանի հասարակության լայն հատվածի համար (տե՛ս վերևում հիշատակված՝ Մուշեղ Սաղաթելյանի գործը, §§ 230-233 և § 246 և վերևում հիշատակված՝ Մյասնիկ Մալխասյանի գործը, § 72)։ Ներպետական դատարանները, թեև արտահայտելով այն դիրքորոշումը, որ դիմումատուն Ազատության հրապարակում հավաքված ամբոխին պատրաստել էր բռնություն գործադրելու և անհնազանդություն դրսևորելու համար, չեն տրամադրել նման վարքագծի կոնկրետ օրինակներ, որոնք կարող էին Դատարանի կարծիքով բնութագրվել որպես բռնության հրահրում (տե՛ս վերևում 19-րդ պարբերությունը)։ Փաստորեն, միայն այն արարքները, որոնք պարզվել է, որ դիմումատուն կատարել է այդ ծրագրի իրականացման համար, բավարար չեն Դատարանի համար` եզրակացնելու, որ դրանք ավելին էին, քան դիմումատուի՝ խաղաղ հավաքների ազատության և կարծիքի արտահայտման իր իրավունքների իրավաչափ իրականացման օրինակներ նախագահական ընտրությունների անցկացման հանրային բանավեճի, ներառյալ՝ այդ առումով հնչած քննադատությունների համատեքստում (որպես համեմատություն տե՛ս վերևում հիշատակված՝ Մյասնիկ Մալխասյանի գործը, § 73)։

43. Ինչ վերաբերում է Ազատության հրապարակում զենքի ենթադրյալ կուտակմանը` զանգվածային անկարգություններ հրահրելու նպատակով, ապա ներպետական դատարանների որոշումներում առկա չեն կոնկրետ ապացույցներ այս ենթադրյալ արարքներում դիմումատուի մասնակցության վերաբերյալ, որոնք, ի միջի այլոց, ներկայացվել են շատ ընդհանրական ձևով՝ առանց որևէ մանրամասների (տե՛ս վերևում 19-րդ պարբերությունը): Ավելին, ինչպես նշված է Մյասնիկ Մալխասյանի գործում, ԵԽԽՎ մոնիթորինգի հանձնաժողովի կողմից լրջորեն կասկածի տակ է դրվել այն վարկածը, ըստ որի՝ 2008 թվականի մարտի 1-ին և 2-ին տեղի ունեցած իրադարձություններն ընդդիմության առաջնորդների՝ պետական իշխանությունը բռնի զավթելու կամ այլ կերպ ասած՝ հեղաշրջում կատարելու ծրագրված և կազմակերպված փորձի մասն են կազմել, և փաստորեն այդ քրեական հետապնդումները համարվել են ամենայն հավանականությամբ զգալի քաղաքական շարժառիթներ ունեցող (տե՛ս վերևում հիշատակված՝ Մյասնիկ Մալխասյանի գործը, § 80)։ Դատարանն ավելի վաղ գտել է, որ առկա չեն համոզիչ ապացույցներ առ այն, որ Ազատության հրապարակում զենք է կուտակվել՝ զանգվածային անկարգություններ հրահրելու նպատակով (տե՛ս վերևում հիշատակված՝ Մուշեղ Սաղաթելյանի գործը, §§ 230 և 245 և վերևում հիշատակված՝ Մյասնիկ Մալխասյանի գործը, § 80)։ Այն մերժել է այն պնդումները, թե ոստիկանությունը տեղակայվել է հրապարակում՝ զենքի ստուգում իրականացնելու համար, և առաջինը հարձակման են անցել ցուցարարները, և գտել է, որ 2008 թվականի մարտի 1-ի վաղ առավոտյան ոստիկանության գործողության հիմնական, եթե ոչ միակ նպատակը եղել է հավաքը ցրելը, և որ այնտեղ տեղի ունեցած ցանկացած բախում հավանաբար ոչ թե եղել է կանխամտածված գործողություն, այլ պայմանավորված է եղել հավաքը դադարեցնելու նպատակով ոստիկանության կողմից ձեռնարկված միջոցառումներով, ներառյալ՝ ոչ համաչափ ուժի ենթադրյալ գործադրմամբ (տե՛ս վերևում հիշատակված՝ Մուշեղ Սաղաթելյանի գործը, §§ 232, 245 և 247 և վերևում հիշատակված՝ Մյասնիկ Մալխասյանի գործը, § 80)։ Սույն գործով առկա չէ որևէ ապացույց, որը կստիպի Դատարանին կասկածի տակ դնել վերոնշյալ զեկույցները կամ վերոնշյալ գործերով դրանցում արված եզրահանգումները։

44. Անվիճելի է, որ խաղաղ բողոքի ակցիաների իններորդ օրը՝ 2008 թվականի մարտի 1-ին և 2-ին, Երևանում բռնկվել է բռնություն այն բանից հետո, երբ ցուցարարներին դուրս են հանել Ազատության հրապարակից, և մեծ բազմություն է հավաքվել Մյասնիկյանի արձանի տարածքում և հարակից մի շարք փողոցներում, որտեղ, ինչպես պարզ է դառնում, բախումներ են տեղի ունեցել բողոքի ակցիայի որոշ մասնակիցների և իրավապահ մարմինների միջև, որի հետևանքով մարդիկ ստացել են մարմնական վնասվածքներ, գրանցվել են մահվան դեպքեր, ինչպես նաև վնասվել է պետական և մասնավոր գույք։ Այնուամենայնիվ, ցույցի ընթացքում այլ անձանց կողմից կատարված տեղային բնույթ կրող բռնի կամ այլ պատժելի արարքների հետևանքով անձը չի դադարում օգտվել խաղաղ հավաքների ազատության իր իրավունքից, եթե տվյալ անձի մտադրությունները կամ վարքագիծը շարունակում են խաղաղ լինել (տե՛ս Պրիմովը և այլք ընդդեմ Ռուսաստանի [Primov and Others v. Russia], թիվ 17391/06, § 155, 2014 թվականի հունիսի 12 և Frumkin v. Russia [Frumkin v. Russia], թիվ 74568/12, § 99, 2016 թվականի հունվարի 5)։ Բացի այդ, եթե բռնի գործողություններում ներգրավվել են երկու կողմերն էլ՝ և՛ ցուցարարները, ե՛ւ ոստիկանությունը, երբեմն անհրաժեշտ է պարզել, թե ով է սկսել բռնությունը, և թե արդյոք դիմումատուն անձամբ ագրեսիայի սկզբնական այն գործողությունների համար պատասխանատու անձանց թվում է եղել, որոնք նպաստել են հավաքի ի սկզբանե խաղաղ բնույթի խաթարմանը, թե ոչ (տե՛ս վերևում հիշատակված՝ Պրիմովի և այլոց գործը, § 157 և վերևում հիշատակված՝ Մուշեղ Սաղաթելյանի գործը, § 231)։

45. Դատարանը նախ և առաջ նշում է, որ այն իր տրամադրության տակ չունի բավարար նյութեր՝ պարզելու համար, թե ինչպես են ընթացել զարգացումները և վերջիվերջո անկառավարելի դարձել՝ հանգեցնելով զինված բախման, գույքի վնասման և մահերի (որպես համեմատություն տե՛ս վերևում հիշատակված՝ «Դարեսկիզբ» ՍՊԸ-ի գործը, § 61)։ Այնուամենայնիվ, այն հաշվի է առնում իր՝ ավելի վաղ արված եզրահանգումներն առ այն, որ Մյասնիկյանի հուշարձանի տարածքում մարդկանց հավաքը, այդ թվում՝ ավելի ուշ նրանց զինումը եղել են ինքնաբուխ և չկազմակերպված զարգացումներ, և որ, ըստ էության, 2008 թվականի մարտի 1-ի վաղ առավոտյան Ազատության հրապարակից ցուցարարներին բիրտ ուժով ցրելը, ինչպես նաև տեղի ունեցած մի շարք այլ նմանատիպ կամ անկառավարելի իրադարձությունները, որոնք տեղի են ունեցել ավելի ուշ այդ օրը, կարող էին դերակատարում ունենալ բռնության վերջնական սրացման հարցում և ոչ թե լինել ընդդիմության կողմից ծրագրված և կազմակերպված անկարգություն կամ հեղաշրջման փորձ (տե՛ս վերևում հիշատակված՝ Մյասնիկ Մալխասյանի գործը, § 80)։ Այն նաև գտել է, որ Մյասնիկյանի արձանի մոտ հավաքված մի քանի հազար մարդուց կազմված մեծ ամբոխն այդ ամբողջ ժամանակահատվածում շարունակել է խաղաղ լինել, իսկ բռնությունը կատարվել է ցուցարարների փոքր խմբերի կողմից մի շարք հարակից փողոցներում (տե՛ս վերևում հիշատակված՝ «Դարեսկիզբ» ՍՊԸ-ի գործը, § 61):

46. Երկրորդ, ինչ վերաբերում է 2008 թվականի մարտի 1-ին դիմումատուի՝ ավելի ուշ ցուցաբերած վարքագծին և քննարկվող բռնության համար նրա ենթադրյալ պատասխանատվությանը, Դատարանը նշում է, որ ներպետական դատարանների եզրահանգումները ձևակերպվել են շատ ընդհանրական եզրույթներով՝ առանց բավականաչափ կոնկրետ փաստական մանրամասների, որոնք թույլ կտային համոզիչ կերպով ապացուցել դիմումատուի կողմից կատարված որևէ իրավախախտում։ Չնայած նշվում է, որ դիմումատուն իր հրամաններով, ելույթներով և ցուցումներով կազմակերպել և վերահսկել է ցուցարարներին զինելու գործընթացը և ոստիկանության ծառայողների վրա նրանց հարձակումը, չեն տրվում մանրամասներ ենթադրյալ հրամանների և ցուցումների, այդ թվում՝ այն հանգամանքների վերաբերյալ, որոնցում տրվել են այդ հրամանները և ցուցումները, կամ ենթադրյալ ելույթներից որևէ մեջբերում (տե՛ս վերևում 21-րդ պարբերությունը)։ Նույնը վերաբերում է այն եզրահանգումներին, ըստ որոնց՝ դիմումատուն տվել է նոր բռնի գործողությունների պատրաստվելու ցուցումներ կամ արել է հայտարարություններ խռովարարների կողմից գրավված վայրերի վերաբերյալ (տե՛ս վերևում 22-րդ պարբերությունը)։ Թեև դիմումատուի կողմից ենթադրաբար կատարված որոշ արարքներ, ինչպիսիք են բողոքի ակցիայի մասնակիցներին արգելապատնեշներ կառուցելուն, քարերով և այլ վտանգավոր առարկաներով զինվելուն կամ ոստիկանության ծառայողների մահակներն ու վահանները խլելուն հրահրելը, առավել կոնկրետ են թվում, այնուամենայնիվ, նույնիսկ այս հանգամանքներն են ներկայացված շատ ընդհանրական ձևով (տե՛ս վերևում 22-րդ պարբերությունը)։

47. Ընդհանրացնելով կարելի է ասել, որ ներպետական դատարանները չեն տրամադրել բողոքի շարժմանը և նախագահական ընտրություններից հետո Հայաստանում սկիզբ առած ցույցերին ներգրավված լինելու ընթացքում դիմումատուին վերագրվող որևէ պատժելի արարքի, այդ թվում՝ բռնության հրահրման կամ դրդման բավականաչափ կոնկրետ օրինակներ (որպես համեմատություն տե՛ս վերևում հիշատակված՝ Մուշեղ Սաղաթելյանի գործը, §§ 249-253 և վերևում հիշատակված՝ Մյասնիկ Մալխասյանի գործը, §§ 71-79. համանման փաստական հանգամանքների նկատմամբ նախադեպային իրավունքի համապատասխան դրույթների կիրառման համար տե՛ս Արզումանյանն ընդդեմ Հայաստանի [Կոմիտե] [Arzumanyan v. Armenia, [Committee]], թիվ 63845/09, §§ 51-59, 2021 թվականի օգոստոսի 31 և Միքայելյանն ընդդեմ Հայաստանի [Կոմիտե] [Mikayelyan v. Armenia, [Committee]], թիվ 1879/10, §§ 57-65, 2021 թվականի օգոստոսի 31)։ Ըստ էության՝ դիմումատուն պատասխանատվության է ենթարկվել ընդդիմության ակտիվ անդամ լինելու և խաղաղ հավաքների ազատության իր իրավունքից օգտվելու համար, այլ ոչ թե կոնկրետ պատժելի արարքներ կատարելու համար (տե՛ս որպես համեմատություն վերևում հիշատակված՝ Մուշեղ Սաղաթելյանի գործը, § 250)։

48. Հաշվի առնելով վերոնշյալը՝ Դատարանը եզրակացնում է, որ ներպետական դատարանները չեն կատարել իրենց որոշումների համար հիմնավորումներ ներկայացնելու իրենց պարտականությունը, և դիմումատուի՝ խաղաղ հավաքների ազատության իրավունքին միջամտությունը հիմնավորելու համար ներկայացված պատճառաբանությունները «համապատասխան և բավարար» չեն եղել։

49. Հետևաբար տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 11-րդ հոդվածի խախտում։

III. ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 5-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ 1-ԻՆ ԿԵՏԻ ԵՆԹԱԴՐՅԱԼ ԽԱԽՏՈՒՄԸ

50. Դիմումատուն բողոքել է, որ դատաքննության ընթացքում իրեն կալանքի տակ պահելը եղել է անօրինական։ Դիմումատուն հղում է կատարել Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետին, որն ունի հետևյալ բովանդակությունը.

«1. Յուրաքանչյուր ոք ունի ազատության և անձնական անձեռնմխելիության իրավունք։ Ոչ ոքի չի կարելի ազատությունից զրկել այլ կերպ, քան հետևյալ դեպքերում և օրենքով սահմանված կարգով.

...

գ) անձի օրինական ձերբակալումը կամ կալանավորումը՝ իրավախախտում կատարած լինելու հիմնավոր կասկածի առկայության դեպքում նրան իրավասու իրավական մարմնին ներկայացնելու նպատակով կամ այն դեպքում, երբ դա հիմնավոր կերպով անհրաժեշտ է համարվում նրա կողմից հանցագործության կատարումը կամ այն կատարելուց հետո նրա փախուստը կանխելու համար[:]»

Ա. Ընդունելիությունը

51. Դատարանը նշում է, որ այս բողոքը ո՛չ ակնհայտորեն անհիմն է, ո՛չ էլ անընդունելի է Կոնվենցիայի 35-րդ հոդվածում նշված որևէ այլ հիմքով։ Հետևաբար այն պետք է հայտարարվի ընդունելի:

Բ. Ըստ էության քննությունը

52. Դիմումատուն նշել է, որ Վարչական շրջանների դատարանի՝ գործը դատական քննության նշանակելու մասին 2009 թվականի հոկտեմբերի 12-ի որոշմամբ իր նկատմամբ նշանակված կալանքը (տե՛ս վերևում 18-րդ պարբերությունը) չի համապատասխանել օրինականության պահանջին, քանի որ այն նշանակվել է անորոշ ժամկետով և, ընդ որում, առանց որևէ հիմնավորման։

53. Կառավարությունը չի մեկնաբանել դիմումատուի այս պնդումները։

54. Դատարանը հղում է կատարում Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի շրջանակներում իր նախադեպային իրավունքի համապատասխան դրույթներին և նշում է, որ այն վերջերս քննել է համանման բողոք՝ գտնելով, որ դատաքննության ընթացքում դիմումատուին կալանքի տակ պահելու մասով տեղի է ունեցել այդ դրույթի խախտում (տե՛ս Վարդան Մարտիրոսյանն ընդդեմ Հայաստանի [Vardan Martirosyan v. Armenia], թիվ 13610/12, §§ 45-50, 2021 թվականի հունիսի 15)։ Սույն գործով թեև Վարչական շրջանների դատարանը գործը դատական քննության նշանակելու վերաբերյալ իր 2009 թվականի հոկտեմբերի 12-ի որոշման մեջ շատ համառոտ կերպով հիմնավորել է կալանքի ժամկետը երկարաձգելը (տես վերևում 18-րդ պարբերությունը), այնուամենայնիվ, չի սահմանվել որևէ ժամկետ, և դիմումատուն թողնվել է անորոշության մեջ՝ կապված այդ օրվանից հետո իր կալանավորման ժամկետի տևողության հետ։ Այսպիսի հանգամանքներում Դատարանը գտնում է, որ Վարչական շրջանների դատարանի 2009 թվականի հոկտեմբերի 12-ի որոշմամբ դիմումատուի համար չի ապահովվել կամայականությունից համարժեք պաշտպանություն, ինչը Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի իմաստով կալանավորման «օրինականության» պահանջի հիմնական տարրերից է, և հետևաբար դիմումատուին 2009 թվականի հոկտեմբերի 12-ից մինչև 2010 թվականի հունվարի 19-ը ընկած ժամանակահատվածում կալանքի տակ պահելը չի համապատասխանել Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի պահանջներին։

55. Հետևաբար տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի խախտում։

IV. ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 41-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ ԿԻՐԱՌՈԻՄԸ

56. Կոնվենցիայի 41-րդ հոդվածի համաձայն՝

«Եթե Դատարանը գտնում է, որ տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի կամ դրան կից արձանագրությունների խախտում, իսկ համապատասխան Բարձր պայմանավորվող կողմի ներպետական իրավունքն ընձեռում է միայն մասնակի հատուցման հնարավորություն, ապա Դատարանը որոշում է անհրաժեշտության դեպքում տուժած կողմին արդարացի փոխհատուցում տրամադրել»։

57. Դիմումատուն արդարացի փոխհատուցման պահանջ չի ներկայացրել։ Հետևաբար Դատարանն այս մասով ոչինչ չի շնորհում։

ԱՅՍ ՀԻՄՆԱՎՈՐՄԱՄԲ ԴԱՏԱՐԱՆԸ ՄԻԱՁԱՅՆ՝

1. Որոշում է միացնել գանգատները.

2. Հայտարարում է գանգատներն ընդունելի.

3. Վճռում է, որ տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 11-րդ հոդվածի խախտում.

4. Վճռում է, որ տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի խախտում:

Կատարված է անգլերենով և գրավոր ծանուցվել է 2022 թվականի հունվարի 18-ին՝ համաձայն Դատարանի կանոնակարգի 77-րդ կանոնի 2-րդ և 3-րդ կետերի։

Իլզե Ֆրայվըրթ Թիմ Այքը

Քարտուղարի տեղակալ Նախագահ

Պաշտոնական հրապարակման օրը՝ 7 ապրիլի 2022 թվական: