ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
Ո Ր Ո Շ ՈՒ Մ
8 դեկտեմբերի 2022 թվականի N 1909-Ն
ՀՐԱԶԴԱՆԻ ՋՐԱՎԱԶԱՆԱՅԻՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՏԱՐԱԾՔԻ 2022-2027 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՊԼԱՆԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ
Հիմք ընդունելով Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսգրքի 17-րդ հոդվածը, «Ջրի ազգային քաղաքականության հիմնադրույթների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 15-րդ հոդվածը՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը որոշում է.
1. Հաստատել Հրազդանի ջրավազանային կառավարման տարածքի 2022-2027 թվականների կառավարման պլանը` համաձայն հավելվածի։
2. Սույն որոշումն ուժի մեջ է մտնում պաշտոնական հրապարակման օրվան հաջորդող տասներորդ օրը։
Հայաստանի Հանրապետության
փոխվարչապետ Հ. Մաթևոսյան
Երևան
09.12.2022
ՀԱՎԱՍՏՎԱԾ Է
ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ
ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹՅԱՄԲ
Հավելված
ՀՀ կառավարության 2022 թվականի
դեկտեմբերի 8-ի N 1909-Ն որոշման
ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՊԼԱՆ
ՀՐԱԶԴԱՆԻ ՋՐԱՎԱԶԱՆԱՅԻՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՏԱՐԱԾՔԻ 2022-2027 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ
1. ՀՐԱԶԴԱՆԻ ՋՐԱՎԱԶԱՆԱՅԻՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՏԱՐԱԾՔԻ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ
1. Հրազդանի ջրավազանային կառավարման տարածքի տեղադիրքը և աշխարհագրական նկարագիրը - Հրազդանի ջրավազանային կառավարման տարածքը (այսուհետ՝ Հրազդանի ՋԿՏ) գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության (այսուհետ` ՀՀ) կենտրոնական մասում և ընդգրկում է 6 վարչական տարածքներ՝ ք. Երևանը, Կոտայքի, Գեղարքունիքի, Արագածոտնի, Արարատի և Արմավիրի մարզերից որոշ համայնքներ: Հրազդանի ՋԿՏ մակերեսը կազմում է 3989 կմ.2, որից Հրազդանի գետավազանը` 2600 կմ.2 (ք. Երևան, Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի մարզեր), Քասախի գետավազանը` 1389 կմ.2 (Արագածոտնի, Արմավիրի, Կոտայքի մարզեր) (տես՝ Քարտեզ N 1): Հրազդանի ՋԿՏ հիմնական բնութագիրը ներկայացված է Աղյուսակ N 1-ում։
Քարտեզ N 1. Հրազդանի ՋԿՏ-ը տեղադիրքը
Աղյուսակ N 1. Հրազդանի ՋԿՏ հիմնական բնութագիրը
Պարամետրեր Հրազդանի
գետավազան Քասախի
գետավազան Հրազդանի ՋԿՏ
Ջրհավաքի
մակերեսը 2600 կմ.2 1389 կմ.2 3989 կմ.2
Ամենացածր կետը 820 մ 830 մ 820 մ
Ամենաբարձր կետը 3101 մ 4090 մ 4090 մ
Բնակչությունը 1 478 622 125 391 1 604 013
Քաղաքային
համայնքներ 10 3 13
Գյուղական
համայնքներ 110 80 190
Մարզային տարածքներ Երևանի, Արմավիր, Արարատ, Կոտայք,
Գեղարքունիք Արագածոտն, Արմավիր, Կոտայք Երևանի, Արագածոտն, Արմավիր, Արարատ, Կոտայք, Գեղարքունիք
1) Աղյուսակ N 1-ում ներկայացված բնակչության թվաքանակի վերաբերյալ տվյալները բերված են 2011 թվականին անցկացված մարդահամարից։
2. Կլիմայական բնութագրեր - Հաշվի առնելով ջրավազանի աշխարհագրական դիրքը, բացարձակ հիպսոմետրիկ նիշերը, ռելիեֆը և այլ բնական գործոններ` Հրազդանի ՋԿՏ-ի համար կարելի է բաժանել հետևյալ կլիմայական գոտիները, որոնք ներկայացված են Աղյուսակ N 2-ում և Քարտեզ N 2-ում:
Աղյուսակ N 2. Հրազդանի ՋԿՏ հիմնական կլիմայական գոտիները
Բարձրությունը, մ Կլիմա Նկարագիր
800-1000 մ Խիստ ցամաքային Չոր շոգ ամառներով և ցուրտ
ձմեռներով
1000-1400 մ Չոր ցամաքային Չոր տաք ամառներով և չափավոր
ցուրտ ձմեռներով
1400-1600 մ Բարեխառն Տաք չոր ամառներով և չափավոր
ցուրտ ձմեռներով
1300-1600 մ Բարեխառն (Հանքավան,
Ծաղկաձոր) Համեմատաբար խոնավ տարվա բոլոր եղանակներին
1600-2000 մ Բարեխառն Չափավոր չոր տաք ամառներով և
ցուրտ ձմեռներով
2000-3000 մ Բարեխառն Զով ամառներով և ցուրտ ձմեռներով
>3000 մ Բարձր լեռնային Ցուրտ կլիմա
1) Հրազդանի ՋԿՏ-ի հիմնական կլիմայական գոտիները ներկայացած են ըստ ՀՀ կլիմայի քարտեզի («Գեոդեզիայի և քարտեզագրության կենտրոն» ՊՈԱԿ, 2004 թվական)։
Քարտեզ N 2. Հրազդանի ՋԿՏ-ի կլիմայական գոտիների քարտեզ
2) Հրազդանի գետավազանի, ներառյալ Մարմարիկի գետավազանի տարածքում կլիմայական գոտին խառն է։ Համեմատաբար միջին և ցածրադիր մասերը բնութագրվում են չափավոր լեռնային, իսկ բարձրադիր մասերը՝ ցուրտ լեռնային կլիմայական պայմաններով։ Հրազդանի ու Կոտայքի տարածաշրջանների բարձրադիր մասերով տեղումների քանակը զգալիորեն բարձր է, ձմեռները մշտապես առաջանում է ձյան կայուն, հզոր շերտ։ Ամառները զով է լինում Ծաղկաձորի, Հանքավանի անտառոտ վայրերում, որոնք էլ հանրապետության կարևորագույն հանգստյան գոտիներն են։ Նախալեռնային մասերում կլիման չափավոր տաք, երբեմն չոր է, իսկ գետավազանի ցածրադիր մասում՝ չոր ցամաքային, տեղումների տարեկան քանակը խիստ անբավարար է (200 մմ)։ Գետավազանի ցածրադիր մասերում հողագործությունն առանց արհեստական ոռոգման ոչ մի դեպքում արդյունավետ չի կարող լինել։ Հրազդանի գետավազանում տարբեր տարիներին գործել են և ներկայում գործում են վեց օդերևութաբանական կայաններ: Գետավազանի վերին հոսանքներում հունվարի միջին ջերմաստիճանը կազմում է -7.4.0C, հուլիսին՝ 14.8.0C, տարեկան միջինը՝ 4.1.0C, հունվարի միջին առավելագույնը՝ -2.0.0C, հուլիսյան միջին առավելագույնը՝ 22.4.0C, հունվարի միջին նվազագույնը՝ -11.5.0C, հուլիսյան միջին նվազագույնը՝ 8.4.0C, (Հանքավանի օդ. կայան), ստորին հոսանքներում միջին ջերմաստիճանը կազմում է -4.2.0C, հուլիսինը 25.5.0C, տարեկան միջինը՝ 11.7.0C, հունվարի միջին առավելագույնը՝ 1.2.0C, հուլիսյան միջին առավելագույնը՝ 32.6.0C, հունվարի միջին նվազագույնը՝ -8.5.0C, հուլիսյան միջին նվազագույնը՝ 15.2.0C, (Երևան ագրո օդ. կայան): Տեղումների տարեկան քանակը տատանվում 789 մմ (Հանքավանի օդ. կայան) մինչև 302 մմ (Երևան ագրո օդ. կայան):
3) Քասախի գետավազանի, ներառյալ՝ Ամբերդի գետավազանի տարածքին նույնպես բնորոշ է բնակլիմայական պայմանների բազմազանություն: Կլիմայի տիպերից այստեղ արտահայտված են չոր ցամաքային, չոր, չափավոր տաք, չափավոր լեռնային, ցուրտ լեռնային տիպերը։ Կախված բարձրությունից տարեկան միջին ջերմաստիճանը և տեղումների քանակը խիստ տարբեր են։ Արագածի գագաթամերձ շրջանում տեղումները տարեկան հասնում են 850-900 մմ, իսկ համեմատաբար ցածրադիր (1000 մ) բարձրություններում՝ 300 մմ։ Արարատյան դաշտավայրին հարող հատվածներում ամռանը տաք է, իսկ ձմռանը` չափավոր ցուրտ: Գետավազանի վերին 5 հոսանքներում հունվարի միջին ջերմաստիճանը կազմում է -8.8.0C, հուլիսինը 16.8.0C, տարեկան միջինը՝ 4.7.0C, հունվարի միջին առավելագույնը՝ -3.2.0C, հուլիսյան միջին առավելագույնը՝ 23.6.0C, հունվարի միջին նվազագույնը՝ -13.9.0C, հուլիսյան միջին նվազագույնը՝ 10.1.0C, (Ապարանի օդ. կայան), ստորին հոսանքներում միջին ջերմաստիճանը կազմում է -4.2.0C, հուլիսինը 24.7.0C, տարեկան միջինը՝ 11.4.0C, հունվարի միջին առավելագույնը՝ 0.9.0C, հուլիսյան միջին առավելագույնը՝ 31.76.0C, հունվարի միջին նվազագույնը՝ -7.2.0C, հուլիսյան միջին նվազագույնը՝ 18.7.0C, (Աշտարակի ագրո օդ. կայան): Տեղումների տարեկան քանակը տատանվում 1007 մմ (Արագած բ/լ օդ. կայան), 723 մմ (Ապարանի օդ. կայան) մինչև 382 մմ (Աշտարակի ագրո օդ. կայան):
3. Երկրաբանություն – Հրազդանի ՋԿՏ-ում են գտնվում 4 ֆիզիկա-աշխարհագրական ենթաշրջաններ՝ Արարատյան դաշտը, Գեղամա լեռնավահանի արևմտյան լանջը, Կոտայք-Եղվարդի սարավանդներ, Արագածի հարավային լանջ։ Խոշոր մորֆոստրուկտուրային գոյացումների մեջ առանձնահատուկ է Արարատյան իջվածքը՝ շրջափակված Արագած, Գեղամա, Հայկական պար և Արարատ լեռնազանգվածներով: Արարատյան դաշտի ժամանակակից ռելիեֆը հիմնականում ձևավորվել է միոպլիոցենյան ժամանակաշրջանում, այնուհետև, նշանակալի փոփոխության է ենթարկվել Արաքս գետի և նրա վտակների բերվածքների հետևանքով: Արարատյան դաշտի Հրազդանի ՋԿՏ-ի տարածքում ֆիզիկա-աշխարհագրական պայմանները միօրինակ չեն։ Ընդհանուր չորության և անապատային-կիսաանապատային լանդշաֆտի ֆոնի վրա այստեղ կարելի է տարբերել հետևյալ տեղանքները՝ Արմավիր-Էջմիածին գետալճային չոր հարթավայրը, Մեծամոր-Ուրցադաշտի ալյուվիալ-ողողատային հարթավայրը և Երևանյան գոգավորությունը։
4. Էկոշրջանների տարանջատում և մակերևութային ջրային ռեսուրսների տիպաբանությունը Հրազդանի ՋԿՏ-ում - Էկոշրջանը էկոհամակարգերի կրկնվող տեսակ է, որը բնութագրվում է յուրատեսակ՝ շրջանին հատուկ հողերի և ռելիեֆի համադրությամբ: Էկոշրջանի սահմաններում էկոհամակարգի որակի, վիճակի և ամբողջականության հետ կապված աշխարհագրական երևույթները տարածականորեն համընկնում են: Հարավային Կովկասի երկրները, ներառյալ՝ Հայաստանը, գտնվում են 24-րդ էկոշրջանում (Կովկաս): Այն ընդգրկում է 25 եվրոպական էկոշրջանները ըստ Իլլիսի (1967) և ադապտացվել է Եվրոպական միության կողմից Եվրոպայի ջրային մարմինները գնահատելու համար:
1) Ջրային մարմինները տարանջատվել են ըստ մակերևութային ջրային մարմինների տեսակների` համաձայն Ջրի շրջանակային դիրեկտիվի (այսուհետ՝ ՋՇԴ) Հավելված 2-ի Համակարգ Ա-ում նկարագրված բնութագրիչների: Դրա վրա հիմնված Հրազդանի ՋԿՏ-ի «գետ» և «լիճ» ջրային մարմինների տիպերը ներկայացված են Աղյուսակներ N 3-ում և N 4-ում: Բացի այդ, որոշվում են նաև արհեստական ջրային մարմիններ (հիմնականում ջրանցքներ և արհեստական լճակներ) և խիստ փոփոխված ջրային մարմիններ (հիմնականում ջրամբարներ) (ՋՇԴ Հոդված 2 և Հավելված 2):
Աղյուսակ N 3. Հրազդանի ՋԿՏ-ի «գետային» ջրային մարմինների տիպաբանական բնութագրիչները
Բնութագրիչ Տիպեր
I II III
Էկոշրջան 24 (Կովկաս)
Բարձրություն >800
Երկրաբանություն սիլիկատային
Ջրհավաքի մակերես, կմ.2 <100 100-1000 >1000
Աղբյուրը՝ Հայկական ՍՍՀ ֆիզիկական աշխարհագրություն, 1971 թվական։
Աղյուսակ N 4. Հրազդանի ՋԿՏ-ի «լճային» ջրային մարմինների տիպաբանական բնութագրիչները
Բնութագրիչ Տիպեր
I II
Էկոշրջան 24 (Կովկաս)
Բարձրություն >800
Երկրաբանություն սիլիկատային
Մակերեսի չափը, հա 1-3 3-10
Խորությունը, մ 1-3 3-15
Ջրհավաքի մակերես, կմ.2 <100 100-1000
5. Տեղանքին բնորոշ հղումային պայմանների սահմանում Հրազդանի ՋԿՏ-ում - Հայաստանի գետերի համար հղումային պայմաններ մշակելիս սահմանվել են հետևյալ չափանիշները՝ միջավայրի փոփոխության բացակայություն (մետրային արժեք = 1), ջրի ամբարման բացակայություն (մետրային արժեքը = 1), ջրառի բացակայություն (մետրային արժեք = 1), ափամերձ բուսականության փոփոխությունների բացակայություն, թունավոր ազդեցությունների բացակայություն:
1) Քանի որ քիմիական տվյալները հանդիսանում են ճնշումների (կետային/ցրված աղտոտման աղբյուրներ, տես ստորև), ազդեցությունների գնահատման հուսալի ցուցանիշներ, այդ տվյալները կարող են ավելացվել չափանիշների ցանկում: Հետազոտության ընթացքում ընտրված պարամետրերի կոնցենտրացիաներն են՝
ա. qլորիդիոն < 10 մգ/լ,
բ. ամոնիումիոն NH4-N< 0,150 մգ/լ,
գ. ֆոսֆատ iwn PO4 <0.050 մգ/լ:
2) Ելնելով այդ չափանիշներից՝ Հրազդանի ՋԿՏ-ում ընտրվել է ստորև նշված հղումային տեղամասը.
Գետ Տեղամաս Տիպ Բարձրություն
Մարմարիկ Հանքավան I 2026
գյուղից 0.5 կմ
վերև
3) Հայաստանի ողջ տարածքում I տիպի 8 գետերի և II տիպի 3 գետերի տեղամասերը դիտարկվել են որպես պոտենցիալ հղումային տեղամասեր: Հայաստանի գետավազաններում չկան III տիպի հղումային տեղամասեր:
6. Հիդրոգրաֆիական բնութագրիչների նկարագրություն - Հրազդանի ՋԿՏ-ում գոյություն ունեն 738 գետեր և առվակներ՝ 2083 կմ ընդհանուր երկարությամբ, որից 242-ը ունի 10-25 կմ, 5-ը՝ 25-50 կմ, 1-ը՝ 50-100 կմ, 1-ը՝ 100 կմ-ից ավել երկարություն: Հրազդանի ՋԿՏ-ի գետային ցանցի ընդհանուր վիճակագրությունը ներկայացված է Աղյուսակ N 5-ում:
Աղյուսակ N 5. Հրազդանի ՋԿՏ-ի գետային ցանցի ընդհանուր վիճակագրությունը
Գետերն ըստ մեծության <10 կմ 10–25
կմ 25–50
կմ 50–100
կմ >100
կմ Ընդհանուր գետային ցանց Ջրհավաք ավազանի մակերեսը, կմ.2 Գետային ցանցի խտության գործակիցը,
կմ/կմ.2
Քանակ 489 242 5 1 1 738 3989 0.52
Երկարություն, կմ 1232 597 165 89 141 2083
1) Հրազդան գետը՝ Արաքսի ձախ վտակը, սկիզբ է առնում Սևանա լճից (1900 մ), հոսում է հյուսիս-արևելքից հարավ-արևելք: Երկարությունը 141 կմ է, ջրհավաք ավազանի մակերեսը` 2560 կմ.2 (առանց Սևանա լճի): Թափվում է Արաքս գետ Մեծամորի գետաբերանից 5 կմ հոսանքով ներքև: Ակունքի կոորդինատներն են 40.033՛13.03՛՛ և 44.058՛15.08՛՛, իսկ գետաբերանինը՝ 39.059՛24,24՛՛ և 44.027՛10.84՛՛ միջև: Գետավազանի մակերևույթի ամենաբարձր կետը կազմում է 3467 մ, իսկ ամենացածր կետը՝ 790 մ, Արաքս գետին միախառնվելու հատվածը: Վերին հոսանքում առաջացնում է գալարներ, դարավանդներ Հրազդանը բնական հունով սկիզբ է առել Սևանա լճից, սակայն այժմ գետի սկիզբ է համարվում ստորգետնյա ջրանցքը, որը ջուր է մատակարարում Սևանի հիդրոէլեկտրակայանին (այսուհետ՝ ՀԷԿ) և 5.5 կմ հոսելով 70 մ խորությամբ, դուրս է գալիս երկրի մակերևույթ Գեղամավան գյուղի մոտ, ապա անցնելով ևս 8.5 կմ դերիվացիոն ջրանցքով թափվում է Աղբյուրակի ջրամբար: Ստորին հոսանքում հովիտն աստիճանաբար լայնանում է և դուրս գալիս Արարատյան դաշտ: Հրազդան գետի ընդհանուր անկումը կազմում է ավելի քան 1100 մ: Մինչև Հրազդան (Աթարբեկյան) ՀԷԿ-ի կառուցումը Սևանա լճից բաց թողնվող ջուրն անցնում էր Հրազդան-Հրազդան դիտակետով: Սակայն ՀԷԿ-ի դերիվացիոն ջրանցքի շահագործումից հետո ջուրը սկսեց շրջանցել Հրազդան հիդրոլոգիական դիտակետը և անցնելով Հրազդան ՀԷԿ-ով թափվում է Աղբյուրակ ջրամբար: Հրազդան գետը հոսելով հանրապետության կենտրոնական շրջաններով և մայրաքաղաքի միջով, համարվում է հանրապետության հիմնական ջրային զարկերակներից մեկը: Խոշոր վտակներն են Մարմարիկը, Ծաղկաձորը, Դալարը, Արագետը: Հրազդանի գետային համակարգում 5 կմ կամ ավելի երկարություն ունեցող գետերի քանակը 54 է, որոնցից 20-ն ունեն ավելի քան 10 կմ երկարություն: Հրազդան գետի աջափնյա ամենախոշոր վտակը Մարմարիկն է։ Այն ունի 37 կմ երկարություն և 427 կմ.2 ջրհավաք ավազանի մակերես: Գետի հոսքը ձևավորվում է Փամբակ և Ծաղկունյաց լեռնաշղթաներից սկիզբ առնող գետերի ջրերով: Այն թափվում է Հրազդան գետ, վերջինիս գետաբերանից 116 կմ հեռավորության վրա: Մարմարիկի առավել խոշոր վտակներից են Գոմրագետը, Երկարգետը և Ծաղկամարգը։
2) Քասախ գետը սկիզբ է առնում Փամբակի լեռնաշղթայի արևմտյան մասի հարավային լանջերից` 2200 մ բարձրությունից և թափվում Մեծամոր գետ: Ունի 89 կմ երկարություն, ավազանի մակերեսը` 1480 կմ.2 է: Գետի հոսքը ձևավորվում է Արագած լեռան արևելյան և Փամբակի լեռնաշղթայի հարավային լանջերից հոսող վտակների ջրերով: Արևելյան կողմից ավազանը շրջապատված է Ծաղկունյաց լեռնաշղթայով: Վերին հոսանքներում գետը հոսում է Ապարանի ալյուվիալ նստվածքներով ծածկված ընդարձակ սարավանդով: Միջին հոսանքում, Աշտարակ քաղաքի մոտ, հովիտը փոխվում է կիրճի, որից հետո 2-3 կմ հեռավորության վրա հովիտը ընդարձակվում է և նորից մտնում նեղ կիրճի մեջ: Օշական գյուղից ներքև գետը դուրս է գալիս Արարատյան դաշտ: Քասախ գետի համեմատաբար մեծ վտակները, որոնք սկիզբ են առնում Արագած լեռան լանջերից, համարվում են Գեղարոտը (երկարությունը 25.0 կմ, ջրհավաք ավազանի մակերեսը 66.0 կմ.2), Շահվերդը (35.6 կմ և 162 կմ.2) և Ամբերդը (36.0 կմ և 141 կմ.2)։ Քասախը տիպիկ լեռնային գետ է: Նա ունի մեծ անկում և մեծ միջին թեքություն: Ամբերդ գետը Քասախ գետի աջափնյա խոշոր վտակներից է: Երկարությունը` 36 կմ, ջրհավաք ավազանի մակերեսը՝ 141 կմ.2։ Սկիզբ է առնում Արագածի հարավային լանջերից՝ 3700 մ բարձրության նիշից։ Գետահովիտը վերին հոսանքներում V-աձև է, միջին և ստորին հոսանքներում խորը՝ Ս-աձև։ Սնումը խառն է, հիմնականում՝ ձնաանձրևային և ստորերկրյա, վարարումը՝ գարնան վերջին և ամռան սկզբին։
3) Հրազդանի և Քասախի գետավազանների 10 կմ և ավելի երկարություն ունեցող գետերը և դրանց որոշ հիդրոգրաֆիական բնութագրիչները ներկայացված են Աղյուսակ N 6-ում:
Աղյուսակ N 6. Հրազդանի և Քասախի գետավազանների 10 կմ և ավելի երկարություն ունեցող գետերը և դրանց որոշ հիդրոգրաֆիական բնութագրիչները
N Անվանումը Թափվում է Երկարությունը, կմ Ջրհավաք ավազանի մակերեսը,
կմ.2
Հրազդանի գետավազան
1 Հրազդան Արաքս 141 2600
2 Մարմարիկ Հրազդան 37 427
3 Միծխանա Մարմարիկ 11 40,5
4 Երկարգետ Միծխանա 10.0 25,2
5 Ծաղկամարգ
(Ուլաշիկ) Մարմարիկ 12.0 39,8
6 Ծար (Կաբախլու) Մարմարիկ 10.0 29,9
7 Գոմուր Մարմարիկ 15.0 104
8 Թեժգետ Գոմուր 12.0 50,0
9 Ծաղկաձոր Հրազդան 12.0 25,4
10 Սեվսար (Քարադաղ) Հրազդան 29.0 69,7
11 Դալար Հրազդան 14.0 90,0
12 Ալափարս Հրազդան 16.0 56,1
13 Արաիգետ Հրազդան 17.0 74,7
14 Սարալանջ Հրազդան 12.0 20,5
15 Ակունք Հրազդան 13.0 454
16 Զովաշեն Ակունք 13.0 27,8
17 Զարի սելավ Ակունք 28.0 277
18 Գետառ Հրազդան 24.5 158
19 Ջրվեժ Գետառ 24.0 88,0
Քասախի գետավազան
1 Քասախ Մեծամոր 89.0 1480
2 Դաշտակի ջուր Քասախ 25.0 39.2
3 Կորջուր Քասախ 20.0 95.0
4 Ծաղկահովիտ Դաշտակի ջուր 14.0 49.0
5 Ճարճարիս Քասախ 10.0 31.8
6 Հալավար Քասախ 11.0 39.9
7 Անանուն 1 Քասախ 11.0 23.0
8 Վարդենիս Քասախ 11.0 21.3
9 Թթուջուր Քասախ 12.0 49.8
10 Անանուն 2 Քասախ 16.0 18.7
11 Քուչակ Քասախ 13.0 16.1
12 Ծաղկաշատ Քասախ 20.0 50.0
13 Անանուն 3 Ծաղկաշատ 15.0 17.9
14 Գեղարոտ Քասախ 25.0 66.0
15 Էնգո Քասախ 20.0 48.6
16 Նիգատուն Քասախ 12.0 46.9
17 Արագածոտն Նիգատուն 10.0 16.8
18 Շահվերդ Քասախ 28.0 162
19 Ղոշաբուլաղ Շահվերդ 18.0 18.5
20 Ամբերդ Քասախ 36.0 141
21 Արքաշեն Ամբերդ 13.0 32.9
22 Տեղեր Ամբերդ 12.0 17.3
7. Հրազդանի ՋԿՏ-ում կառուցված են 1 մլն մ.3-ից ավել ծավալ ունեցող 9 ջրամբար, որոնց գումարային ծավալը կազմում է 143.31 մլն մ.3: Հրազդանի ՋԿՏ-ում առանձնահատուկ դեր և նշանակություն ունեն երկու խոշոր ջրամբարները՝ Ապարանի և Մարմարիկի: Հրազդանի ՋԿՏ-ի ջրամբարների բնութագրիչները ներկայացված են Աղյուսակ N 7-ում:
Աղյուսակ N 7. Հրազդանի ՋԿՏ-ի ջրամբարների բնութագրիչները
Անվանումը Հայելու մակերես
(հա) Ծավալը (մլն մ.3) Պատվարի բարձրություն (մ) Կառուցման տարին Ջրօգտագործման
նպատակը
Ապարան 740 91.0 58 1966 ոռոգում
Հալավար 59,0 5.50 31,4 1983 ոռոգում/ջրալրում Ապարանի
ջրամբարին
Ծիլքար 26.0 1.20 13.0 1984 ոռոգում
Աղբյուրակ 170 5.60 14.5 1953 էներգետիկ
Արգել 15.0 1.00 24.8 1953 էներգետիկ
Երևանյան 95.0 4.80 28.0 1966 կարգավորիչ
Մարմարիկ 1.20 24.3 55.5 2014 ոռոգում
Սևաբերդ 45.0 6.00 40.0 1984 ոռոգում
Ակնալիճ 53.0 3.91 4.50 1959 ոռոգում
1) Ապարանի ջրամբարը կառուցվել է Քասախ գետի ավազանում, 1800 մ բարձրության վրա: Ջրալցումը սկսվել է 1966 թ.: Կառուցման նպատակն էր կարգավորել Քասախ գետի սեզոնային հոսքը և ընդլայնել ոռոգվող հողատարածքների մակերեսները: Ջրամբարը գետային տիպի է, մերձպատվարային հատվածի մեծ խորությամբ, ունի սեզոնային կարգավորում: Ջրամբարի նորմալ դիմհարային մակարդակի դեպքում` 1835,0 մ, ծավալը կազմում է 91.0 մլն մ.3, հայելու մակերեսը` 7.35 կմ.2, միջին խորությունը մոտ 12.3 մ է, իսկ առավելագույնը` 45.0 մ: Մեռյալ ծավալի մակարդակը 1810.0 մ է, որին համապատասխանում է 9,8 մլն մ.3 ծավալը: Ջրամբարի ջրհավաք ավազանի մակերեսը 656 կմ.2 է, միջին հավասարակշռված բարձրությունը 2280 մ: Ոռոգման սեզոնի սկսվելուն պես ջրամբարում կուտակված ջուրը ինտենսիվորեն օգտագործվում է, և մակարդակի իջեցումը կազմում է միջինը 13 սմ/օր: Սովորաբար աշնանը ջրառի ծավալները զգալիորեն պակասում են, և այդ պատճառով մի շարք դեպքերում, հատկապես աշնանային անձրևների ժամանակ, ջրամբարի ջրի մակարդակը որոշակիորեն բարձրանում է (մինչև 60 սմ): Ապարանի ջրամբարն առանձնանում է մակարդակի տարեկան տատանման բավական մեծ լայնույթով, որի միջին արժեքը կազմում է 18.1 մ, իսկ էքստրեմալ արժեքները 9.09 մ (1999 թ.) և 28.4 մ (1978 թ.): Ջրամբարի թասում առկա կղզու պատվարամերձ հատվածի աջ ափային տարածքից, ջրակորուստների խնդիրը, ինչը պայմանավորված է գետի հին հունի երկրաբանական կառուցվածքի հետևանքով պարբերաբար բացվող «հարամիներով»։ Առանձին գնահատականներով այդ կորուստները տարեկան կտրվածքով կազմում են 16-20 մլն մ.3։ Ապարանի ջրամբար թափվող հոսքերը ներկայացված են Աղյուսակ N 8-ում:
Աղյուսակ N 8. Ապարանի ջրամբար թափվող հոսքեր
Գետ-մոնիթորինգի դիտակետ Ջրհավաք ավազանի մակերես (կմ.2) Դիտարկումների ժամանակահատված Բազմամյա միջին
տարեկան
հոսք
մլն մ.3 ելք
մ.3/վ
Քասախ-Վարդենիս 441 1965-2017 38.5 1.22
Գեղարոտ-Արագած 39.6 2001-2017 26.9 0.85
Թթուջուր-Թթուջուր 48.3 1976-1992 16.1 0.51
Քուչակ-Քուչակ 15.0 1974-1987 5.05 0.16
Եղիպատրուշ-Եղիպատրուշ 12.3 1976-2001 7.57 0.24
Կողային հոսք 92.7 1968-1980 23.7 0.75
2) Ջրամբար թափվող գլխավոր Քասախ գետից բացի, Ապարանի ջրամբար տեղափոխվող ջրանցքով ջրամբար են թափվում նաև Գեղարոտ գետի վաղ գարնանային հեղեղաջրերը։
3) Մարմարիկի ջրամբարը տեղակայված է Կոտայքի մարզում, Մարմարիկ գետի հունում, Հրազդան քաղաքից 25 կմ հեռավորության վրա: Մարմարիկի ջրամբարը կառուցվել էր 1974 թվականի նոյեմբերին, սակայն 1975 թվականի շահագործման հանձնելուց հետո, առանց ամբողջ ծավալով ջուր լցվելու, պատվարի ներքին բյեֆի շեպը ենթարկվել է փլուզման և մոտ 500 հազ. մ.3 բնահող սահել է դեպի ստորին բյեֆը: Ջրամբարի պատվարը վերականգնվել է 2011 թվականի նոր H=55.5 մ բարձրությամբ: Մարմարիկի ջրամբարի պատվարի վերականգնումն ապահովեց պատվարից ներքև գտնվող 20 համայնքներում ապրող 164 000 մարդկանց անվտանգությունը, քանի որ 2003-2004 թվականների իրականացված հետազոտություններն ի հայտ էին բերել, որ ջրամբարը պոտենցիալ վտանգ է ներկայացնում: Բոլոր նախագծային աշխատանքներն ավարտվեցին 2005 թվականի հուլիսին, իսկ շինարարական աշխատանքները սկսվեցին 2006 թվականի օգոստոսին: 2014 թվականին վերանորոգման աշխատանքներն ավարտվեցին, և ջրամբարը սկսեց շահագործվել:
8. Հրազդանի ՋԿՏ-ում խոշոր բնական լճեր չկան: Որպես խոշոր բնական լճեր կարելի է նշել Քարի լիճը (Քասախի գետավազանում) և Ակնալիճը (Հրազդանի գետավազանում): Ծագման տեսակետից Հրազդան գետավազանի լճերը հիմնականում հրաբխային ծագման են, իսկ Քասախի գետավազանի լճերը սառցադաշտային ծագման են: Հրազդանի ՋԿՏ-ի բնական լճերի հիդրոգրաֆիական բնութագրիչները ներկայացված են Աղյուսակ N 9-ում:
Աղյուսակ N 9. Հրազդանի ՋԿՏ-ի բնական լճերը հիդրոգրաֆիական բնութագրիչները
Անվանում Գետավազան լեռնազանգված հոսքայնություն
ջրօգտագործում Ջրհավաք ավազանի մակերես
(կմ.2) Հայելու մակերես (հա) Բացարձակ բարձրություն (մ) Ծավալը (հազ. մ.3) Խորությունը
(մ)
միջին առավելագույն
Րաֆի Քասախ, Արագած, անհոսք,
ջրարբիացում - 1.20 3650 6.50 0.53 -
Արագած Քասախ, Արագած,
ջրարբիացում - 9.00 3080 4.30 4.87 -
Քարի Քասախ, Արագած, անհոսք
ջրամատակարարում 3.60 30.0 3190 357 3.00 8.00
Ամբերդ Քասախ, Արագած,
անհոսք - 1.70 3200 11.7 1.00 1.50
Լեսինգ Քասախ, Արագած,
անհոսք - 1.60 3200 18.8 1.20 2.50
Միրաքի Քասախ, Արագած, անհոսք,
ջրարբիացում 1.80 50.0 2050 - - -
Ումրոյի Քասախ, Արագած,
ջրարբիացում 5.00 20.0 3050 - - -
Ակնա Հրազդան, Գեղամա,
ջրարբիացում 6.00 80.0 3032 2500 6.00 15.0
Զեյնալ Հրազդան, Գեղամա,
ջրարբիացում 1.25 1.10 3000 23.3 - 2.20
Բիշար Հրազդան, Գեղամա,
ջրարբիացում 2.90 2.40 3000 43.5 1.82 4.80
9. Էկոհամակարգի նկարագրություն - Հրազդանի ՋԿՏ-ը գտնվում է հանրապետության կենտրոնական հատվածում: Ջրավազանի ամենաբարձր կետը Աժդահակ լեռն է (3597 մ) արևելքում և Արագածը (4090 մ)՝ արևմուտքում: Ավազանի ամենացածր կետը Ազատ գետի հովիտն է: Հրաբխային դաշտի հզորությունը Կոտայքի սարահարթում հասնում է 600 մ-ի: Լավայի շերտն այստեղ առաջացել է Գեղամա լեռների հրաբխային ժայթքումներից: Կոտայքի սարավանդն ունի բարդ ռելիեֆ, որի վրա բարձրանում է հրաբխային էքստրուզիվ զանգվածը: Ամենաբարձրը Հատիս լեռն է (2529մ): Երկու այլ հրաբուխներ են Մենակսարը (2399մ) և Գութանասարը (2294 մ), որոնք բարձրանում են Հատիսից հյուսիս: Նրանք հրաբխային ծագում ունեն: Հիմնականում բաղկացած են հրաբխային ապարներից (պեռլիտ, խարամ, օբսիդիան):
1) Կոտայքի սարավանդի հյուսիս-արևելյան մասում, Ակունք գյուղի մոտ, ստորին չորրորդական հասակի լավաների տակից բխում են Քառասունակն աղբյուրները, որոնց բարձրորակ խմելու ջուրը օգտագործում է Երևանի բնակչությունը։
2) Լեռնաշղթայի միջին մասում գտնվում է Ակնալիճը՝ 3032 մ բարձրության վրա: Լիճը հրաբխային ծագում ունի՝ զբաղեցնելով մոտավորապես 1 կմ.2 և մինչև 15 մ խորություն: Ամենաբարձր մակարդակը Ակնալիճը ունենում է հուլիսին, քանի որ այն հիմնականում սնվում է հալոցքային ջրերով: Լճից 1,5 կմ դեպի հյուսիս-արևելք տարածվում է հանգած հրաբուխ Ակնասարը (3258 մ)՝ մի քանի փոքր լճերով:
3) Ակնալճից 3,5 կմ հեռավորության վրա տարածված է Զեյնալ լճերի հովիտը՝ ծովի մակարդակից մոտ 3000 մ բարձրության վրա: Դրանցից ամենամեծը ստեղծվել է սառցադաշտերից, որը ունի ձգված տեսք: Լճի խորությունը հասնում է 2 մ-ի: Այն ունի լավ որակի ջուր, որը կարող է օգտագործվել խմելու համար: Զեյնալ լիճը շրջապատված է ժայռաբեկորների հսկայական տարածքներով, որոնք լճի սնուցման հիմնական աղբյուրն են: Ակնալիճի և Զեյնալ լճերի տարածքները ուշագրավ են եզակի կենսաբազմազանությամբ: Ակնասարի շրջանում ալպյան մարգագետինները բաշխված են համեմատաբար հարթ կամ մանրախիճ ռելիեֆային պայմաններում, որտեղ ամուր հող է ստեղծվել:
4) Մի քանի փոքր լճեր են ձևավորվել Չիխչինգիլ լեռան գագաթի մոտ (3139 մ), որոնցից ամենահայտնին Բիշար լիճն է: Այն գտնվում է թեք հարթավայրերում՝ 3066 մ բարձրության վրա: Լճի միջին լայնությունը 106 մ է, իսկ առավելագույն խորությունը՝ 4,8 մ: Սնվում է հիմնականում հալված ջրերից: Ի տարբերություն Գեղամա լեռան մյուս լճերի, Բիշար լճի ջուրը պղտոր է: Ամռանը այն ստանում է մուգ կանաչ գույն և պիտանի չէ խմելու համար:
5) Հրազդանի գետավազանում հողային ծածկը նույնպես բազմազան է՝ սկսած Արաքսի հովտի աղուտային, կիսաանապատային գորշ, լեռնային շագանակագույն հողերից մինչև լեռնային սևահողերն ու լեռնամարգագետնային հողերը։ Կոտայքի և Եղվարդի սարավանդները բնութագրվում են լեռնային շագանակագույն, քարքարոտ հողերով, իսկ Հրազդանի տարածաշրջանը՝ լեռնաանապատային գորշ հողերով։ Կլիմայական պայմանների ու հողերի բազմազանությանը համապատասխան՝ բազմազան են նաև բուսատեսակները, որոնք փոփոխվում են վերընթաց գոտիականությամբ։ Փամբակի, Գեղամա լեռների լանջերը իրենց խոտառատ բուսականությամբ հանդիսանում են ամառային արոտավայրեր և խոտհարքներ։ Ծաղկունյաց լեռնաշղթայի լանջերին տարածված անտառներում գերակշռում են կաղնու, թխկու, հացենու, լերոնու ծառատեսակները։ Այդ անտառներում կան գորշ արջ, գայլ, աղվես, եղնիկ, նապաստակ և բազմազան թռչուններ։ Գետավազանի հարավային հատվածին՝ Արարատյան գոգավորությունում, բնորոշ են կիսաանապատային, անապատային և աղուտային բուսատեսակներ։ Հրազդանի ՋԿՏ-ի հողային ծածկն արտացոլված է Քարտեզ N 3-ում:
Քարտեզ N 3. Հրազդանի ՋԿՏ-ի հողային ծածկ
10. Բնական աղետների վտանգների նկարագրություն - Ինչպես ամբողջ հանրապետությունում, այնպես էլ Հրազդանի ՋԿՏ-ի տարածքում սելավները կապված են մեծամասամբ տեղատարափ անձրևների հետ, որոնք տարվա տաք կեսին առաջացնում են շատ բարձր ելքեր: Հրազդանի գետավազանում մեծ տարածում ունեն ջրաքարային տիպի միջին ակտիվության սելավները, հատկապես Գետառ, Ջրվեժ և Ողջաբերդ գետերում, որոնք մեծամասամբ ձևավորվում են ամառային հորդառատ տեղումներից:
1) Հրազդանի ՋՏԿ-ի սելավային վտանգների և սողանքի տարածքները ներկայացված են Քարտեզներ N 4-ում և N 5-ում:
Քարտեզ N 4. Հրազդանի ՋՏԿ-ի սելավային վտանգներ
Քարտեզ N 5. Հրազդանի ՋՏԿ-ի սողանքի քարտեզ
2) Գետառի հեղեղումները Երևանի տարածքում հայտնի են վաղուց։ Ուժեղ հեղեղումները գրանցվել են սկսած 1873 թ.-ից, իսկ ամենաաղետալի սելավը դիտվել է 1946 թ.-ին, երբ Երևան քաղաքը ենթարկվել է զգալի ավերածությունների։ Այդ ժամանակ գետի ջրի մակարդակը բարձրացել է մինչև 100 անգամ, սելավի կոշտ հոսքն, ըստ մասնագետների, գնահատվել է 415 000 մ.3, իսկ առավելագույն ելքը՝ 200 մ.3/վ:
3) Ձմռանը Քասախը սակավաջուր է, վարարումները գարնանային են, հաճախ շատ բուռն են, երբ ջրի մակարդակը հարթավայրում բարձրանում է 2-2.5 մետրով։ Հատկապես ակտիվ են գործում ձախափնյա սելավները։ Աշտարակից ներքև, Այգեշատ գյուղի մոտ Քասախը դուրս է գալիս հարթավայր, հաճախ հեղեղելով դաշտերն ու այգիները և սփռելով իր գետաբերկուները։ Հաճախակի հեղեղումներ տեղի են ունենում նաև Մեծամոր և Քասախ գետերի միախառնման վայրում, որի հետևանքով ջուրը լցվում է ափամերձ տները և ցանքատարածքները:
11. Բնակչություն և ժողովրդագրություն - Հրազդանի ՋԿՏ ամենախիտ բնակեցված ջրավազանային կառավարման տարածքն է։ Այստեղ է տեղակայված ՀՀ մայրաքաղաք Երևանն իր 1 մլն բնակչությամբ։ Ըստ վիճակագրական ծառայության 2011 թ. մարդահամարի տվյալների՝ ջրավազանային տարածքում բնակչության ընդհանուր թիվը կազմում է 1604 հազ․մարդ (առանց Երևան քաղաքի՝ 543.9 հազ․ մարդ): Ջրավազանն ունի 190 գյուղական և 13 քաղաքային համայնք։ Քաղաքային բնակչությունը կազմում է ընդհանուր բնակչության 80.5%-ը (առանց Երևանի՝ 42.5%), իսկ գյուղականը՝ 19.5%-ը (առանց Երևանի՝ 57.5%)։ Հրազդանի ՋԿՏ-ի մյուս համեմատաբար խոշոր քաղաքներն են Վաղարշապատը՝ 46 540, Աբովյանը՝ 43 495 և Հրազդանը՝ 41 875 բնակչությամբ։ Ջրավազանի բնակչության միջին խտությունը 2011 թվականին կազմել է 397 մարդ/կմ.2։ Հրազդանի ՋԿՏ-ում վերջին տարիներին (2007-2017 թվականների ընթացքում) բնակչության աճ դիտվել է գերազանցապես Երևան քաղաքում՝ 0.4%, իսկ մյուս համայնքներում բնակչության թվաքանակն ավելացել է աննշան չափով կամ չի փոփոխվել: Ընդհանուր առմամբ, ջրավազանի տարածքում բնակչությունը տարեցտարի նվազում է, որը հիմնականում պայմանավորված է միգրացիոն գործընթացներով:
12. Հրազդանի ՋԿՏ-ի հիդրոլոգիական բնութագիրը - Հրազդանի ՋԿՏ-ի մակերևութային ջրային ռեսուրսներից Հրազդան գետն ունի խառը սնում՝ 51%-ը ստորերկրյա և 37%-ը հալոցքային: Հրազդան գետի ջրային ռեժիմի համար բնորոշ են հետևյալ փուլերը` գարնանային վարարում, ամառ-աշնանային և ձմեռային սակավաջրություն: Տարեկան կտրվածքով ամենից շատ հոսքանցնում է վարարումների շրջանում: Հրազդան գետի Հրազդան ջրաչափական դիտակետով վարարումների շրջանում անցնում է տարեկան հոսքի 70%-ը, մնացած ամիսներին բաժին է ընկնում տարեկան հոսքի միայն 30%-ը: Գարնանային վարարումները հիմնականում սկսվում են մարտի կեսերին և շարունակվում են մինչև հունիսի կեսերը, և ունի լավ արտահայտված ալիքի տեսք: Միջին տևողությունը կազմում է մոտ 90 օր, որը կախված է գետի սնման ռեժիմից, օդի ջերմաստիճանից, ձնհալքի շրջանում հեղուկ մթնոլորտային տեղումներից, ձյան մեջ եղած ջրի պաշարից, կայուն ձնածածկույթի հաստատման և վերացման պայմաններից: Հրազդանի ՋԿՏ-ում hիմնական հիդրոգրաֆիական բնութագրիչներն ըստ գործող հիդրոլոգիական դիտակետերի ներկայացված է Աղյուսակ N 10-ում:
Աղյուսակ N 10. Հրազդանի ՋԿՏ-ում hիմնական հիդրոգրաֆիական բնութագրիչներն ըստ գործող հիդրոլոգիական դիտակետերի
Գետ Մոնիթորինգի դիտակետ Ջրհավաք
ավազանի բնութագրիչներ Տարեկան հոսքի բնութագրիչներ
Մակերես կմ.2 Միջին բարձրություն մ Միջին տարեկան ելք մ.3/վ Շերտը մմ Մոդուլը լ/վ․կմ.2 Ծավալը Մլն մ.3 Առավելագույն մ.3/վ Նվազագույն մ.3/վ
Հրազդան Հրազդան 697 2200 7.74 350 11.1 244 144 0.95
Հրազդան Արգել
(Լուսակերտ) 503 2310 4.19 263 8.35 132 155 1.50
Հրազդան Երևան 2000 1999 5.60 88.0 2.80 177 174 0.45
Հրազդան Հովտաշեն
(Մասիս) 2500 1784 25.8 350 11.1 815 174 2.31
Մարմարիկ Հանքավան 91.3 2441 1.69 572 18.1 53.4 33.4 0.12
Մարմարիկ Աղավնաձոր 385 2356 4.81 404 12.8 152 86.7 0.14
Գոմրագետ Մեղրաձոր 101 2423 1.51 472 15 47.6 50.6 0.010
Ծաղկաձոր Ծաղկաձոր 23.5 2255 0.25 334 10.6 7.80 4.62 0.016
Քասախ Վարդենիս 441 2306 1.27 90.6 2.87 40.0 151 (հոսք
չկա)
Քասախ Հարթավան 656 2270 1.84 88.5 2.80 58.0 21.0 (հոսք
չկա)
Քասախ Աշտարակ 1020 2154 3.46 107 3.39 109 130 0.88
Գեղարոտ Արագած 43.0 3022 174.0 669 21.2 26.9 27.8 (հոսք
չկա)
Շաղվերդ Փարպի 72.0 2196 0.64 232 7.35 20.1 12.8 0.10
1) Հրազդանի ՋԿՏ-ում գործող հիդրոլոգիական դիտակետերի բնութագրական ելքերը ներկայացված են Աղյուսակ N 11-ում:
Աղյուսակ N 11. Հրազդանի ՋԿՏ-ում գործող հիդրոլոգիական դիտակետերի բնութագրական ելքերը
Գետ Մոնիթորինգի դիտակետ Առավելագույն
ելք, մ.3/վ Նվազագույն ելք,
մ.3/վ Ձմեռային տասնօրյակային նվազագույն ելք,
մ.3/վ
ելք դիտման
ամսաթիվ ելք դիտման
ամսաթիվ
Քասախ Վարդենիս 151 12/04/1972 հոսք
չկա 1991,1992 0,060
Քասախ Աշտարակ 130 06/03/2004 0,88 20/05/1990 1,28
Գեղարոտ Արագած 27,8 19/07/1953 հոսք
չկա 2000-2002 0,055
Շահվերդ Փարպի 12,8 05/05/2012 0,10 27/08/1969 0,23
Հրազդան Հրազդան 144 29/04/1990 0,95 25/08/1996 1,25
Հրազդան Արգել
(Լուսակերտ) 155 06/03/2004 1,50 20/08/2016 2,23
Հրազդան Երևան 174 06/03/2004 0,45 01/08/2019 2,15
Հրազդան Հովտաշեն
(Մասիս) 174 06/03/2004 2.31 22/07/1961 10,1
Մարմարիկ Հանքավան 33,4 11/05/2007 0,12 28/01/1957 0,17
Մարմարիկ Աղավնաձոր 86,7 03/05/1987 0,14 25/02/1971 0,36
Գոմուր Մեղրաձոր 50,6 01/05/1976 0,010 1936, 1979 0,018
Ծաղկաձոր Ծաղկաձոր 4,62 08/05/2011 0,016 20/08/2012 0,016
2) Հրազդան գետի Հրազդան հիդրոլոգիական դիտակետում առավելագույն ելքը դիտվում է վարարումների ժամանակաշրջանում` մարտի կեսերից մինչև մայիսի վերջ, իսկ հազվադեպ, անձրևների հետ կապված, նաև հունիսին (1974, 1979 թ.): Հրազդան գետի առավելագույն ելքը ձևավորվում է ձնհալքից և անձրևաջրերից (ջրհավաք ավազանում տեղումների միջին բազմամյա տարեկան քանակը կազմում է 684 մմ): Առավելագույն ելքի ձևավորման վրա հատկապես մեծ ազդեցություն են ունենում ձնածածկույթի հզորությունը, օդի և հողի ջերմաստիճանի անցումը 0.0C-ից հալքի ընթացքում, 0.0C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը և տևողությունը (բնութագրում են ձյան կուտակման և հալքի ժամանակաշրջանը), տեղատարափ անձրևների տևողությունն և ինտենսիվությունը, լեռնալանջերի թեքությունը, հողի ջրաթափանցելիությունը և այլն: Հրազդան հիդրոլոգիական դիտակետում վտանգավոր ելքը համարվում է 101մ.3/վ-ը: Նշված ելքից մեծ արժեքները դիտվել են 1968, 1969, 1990, 2004 և 2007 թվականներին, որոնցից առավելագույնը կազմել է 144 մ.3/վ (29.04.1990թ.): Սակավաջուր փուլի՝ ամառ-աշնանային և ձմեռային, ժամանակահատվածում գետերով անցնում է տարեկան հոսքի 20-60%-ը: Գետի ջուրն օգտագործվում է Սևան-Հրազդան ջրատնտեսական համալիրում ոռոգման և հիդրոէներգետիկ նպատակներով, ինչպես նաև ջրամատակարարման, ռեկրեացիոն և այլ նպատակներով: Սևան-Հրազդան կասկադի վրա գործում են Սևանի, Հրազդանի, Արգելի, Արզնիի, Քանաքեռի, Երևանի ՀԷԿ-երը: Հրազդանի ջրերն օգտագործվում են 17 ոռոգիչ ջրանցքներով, որոնք սկիզբ են առնում կասկադի տարբեր հատվածքներից:
3) Մարմարիկ գետը տիպիկ լեռնային գետ է, և նրա սնման հիմնական աղբյուրներն են. հալոցքային` 55%, անձրևային` 18% և ստորերկրյա` 27% ջրերը: Գետի ջրի միջին տարեկան ելքը կազմում է 1.67 մ.3/վ, հոսքի մոդուլը՝ 18.3 լ/վրկ կմ.2։ Մարմարիկի ավազանում, որպես կանոն գարնանային վարարումները, որի ընթացքում անցնում է միջին տարեկան հոսքի 78%-ը, սկսվում են ապրիլի սկզբին և շարունակվում են մինչև հուլիսի առաջին տասնօրյակ: Վարարման միջին տևողությունը 95 օր է: Վարարման ամենավաղ ժամկետը մարտի 1-ն է (2010 թ.), ամենաուշը՝ ապրիլի 19-ը (2007 թ.): Առավելագույն ելքերը դիտվում են մայիսի կեսերին: Վարարման ավարտի ամենաուշ ժամկետը օգոստոսի 8-ն է (1963 թ.): Գարնանային վարարումների ընթացքում բացարձակ առավելագույն ելքը Մարմարիկ-Հանքավան դիտակետում կազմել է 33.4 մ.3/վ և դիտվել է 2007 թվականի մայիսի 11-ին:
4) Քասախ գետի սնումը խառն է, ընդ որում գերակշռում են հալոցքա-անձրևային ջրերը: Բացարձակ առավելագույն ելքը Վարդենիս դիտակետում 151 մ.3/վրկ է (12.04.1972 թ.): Գարնանային վարարումների ժամանակ գետը ջրառատ է, ամառային սակավաջուր փուլում գետաբերանում այն ծանծաղում է՝ պայմանավորված ոռոգման նպատակով իրականացվող ջրառի մեծ ծավալով:
5) Ամբերդ գետի սնումը խառն է, հիմնականում՝ ձնաանձրևային և ստորերկրյա, վարարումը՝ գարնան վերջին և ամռան սկզբին։ Ջրի բազմամյա միջին տարեկան ելքը կազմում է 0,47 մ.3/վ, դիտված առավելագույն ելքը՝ 9,81 մ.3/վ, տարեկան հոսքի մոդուլը՝ 4,23 լ/վրկ կմ.2: Տարեկան միջին ծախսը՝ 1,05 մա/վ է: Ներկա պահին Ամբերդ գետի հիդրոլոգիական ռեժիմի վերաբերյալ ուսումնասիրություններ չեն կատարվում:
13. Ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներ - Հրազդանի ՋԿՏ-ի երկրաբանական կառուցվածքում մասնակցում են մեզոզոյան (MZ) և կայնոզոյան (KZ) հասակի փոխակերպային, հրաբխածին-նստվածքային, ինտրուզիվ, ինչպես նաև պլիոցեն-չորրորդական (N2-Q) և ժամանակակից (Q3-4) հրաբխային ապարները, էլյուվիալ-դելյուվիալ, ալյուվիալ-պրոլյուվիալ և լճագետային առաջացումները: Կախված ծակոտկենության և ճեղքավորվածության աստիճանից նշված երկրաբանական առաջացումները ըստ ջրատարության և ջրաթափանցելիության աստիճանի խմբավորվել են հետևյալ հիդրոերկրաբանական ստորաբաժանումներում՝ ջրատար չորրորդական-ժամանակակից ալյուվիալ-պրոլյուվիալ և լճագետային առաջացումների կոմպլեքսը (Q1-4) տարածված է միջլեռնային գոգավորություններում և գետահովիտներում: Քասախի գետավազանում դրանք տարածված են Արագած-Ջարջարիսի, Մուլքիի փոքր մակերես զբաղեցնող միջլեռնային գոգավորություններում: Հրազդանի ավազանում տարածված են Մեղրաձոր և Արզական բնակավայրերի մերձակա գետափնյա տարածքներում, ինչպես նաև ստորին հոսանքում՝ Արգավանդ-Մասիսի տեղամասերում (Արարատյան գոգավորություն): Լոկալ ջրատար պլիոցեն-չորրորդական հասակի հրաբխային ապարների կոմպլեքսը (N2-Q) զբաղեցնում է Քասախ և Հրազդան գետերի ջրհավաք ավազանների հիմնական մասը: Ստորերկրյա ջրերի սնումը կատարվում է ի հաշիվ մթնոլորտային տեղումների ներծծման, որոնց բազմամյա միջին տարեկան քանակը, կախված բացարձակ նիշերից, կազմում է մինչև 900 մմ և ավելին: Քասախի գետավազանում Ապարան-Աշտարակ տեղամասում նկարագրվող կոմպլեքսից բեռնաթափվող աղբյուրների ծախսը կազմում է 3.1 մ.3/վ, իսկ Հրազդանի գետավազանի Ջրառատ-Երևան տեղամասում՝ 9.26 մ.3/վ: Բոլոր նշանակալի ծախսով (5 լ/վ և ավելին) աղբյուրները կապտաժավորված են և օգտագործվում են Երևան, Աշտարակ, Աբովյան, Հրազդան քաղաքների և հարակից բնակավայրերի խմելու ջրամատակարարման համար: Լոկալ ջրատար կավճի հասակի նստվածքային, առավելապես կարբոնատային ապարների կոմպլեքս (K2s) խիստ սահմանափակ մակերեսով տարածված է Քասախի և Հրազդանի վերին հոսանքի ավազաններում: Ստորերկրյա ջրերի սնման աղբյուրը մթնոլորտային տեղումներն են: Ջրերի ձևավորումը կատարվում է կավճի հասակի կրաքարերում, իսկ բեռնաթափումը՝ ռելիեֆի էռոզիոն կտրվածքներում աղբյուրների տեսքով: Աղբյուրների գումարային ծախսը 16.3 լ/վ է: Այս կոմպլեքսի ստորերկրյա ջրերը օգտագործվում են աղբյուրային ջրառներով փոքր բնակավայրերի և տնտեսական օբյեկտների խմելու ջրամատակարարման համար: Այս կոմպլեքսում տարանջատվել է 1 ստորերկրյա ջրային մարմին (այսուհետ՝ ՍՋՄ)(2G-7): Լոկալ թույլ ջրատար, թույլ ջրաթափանցից անջրթափանց մեզոզոյան և կայնոզոյան (Mz-Kz) հասակի նստվածքային, հրաբխածին, հրաբխածին-նստվածքային, ինտրուզիվ և փոխակերպային ապարների կոմպլեքսը տարածված է նկարագրվող գետավազանների վերին հոսանքի ավազաններում: Ստորերկրյա ջրերի սնման աղբյուրը՝ մթնոլորտային տեղումներն են: Ջրերի ձևավորումը կատարվում է նշված կոմպլեքսի հողմահարման կեղևում, որոնց հզորությունը 50 մ և ավել է: Նշված խորությունից ներքև կոմպլեքսը գործնականում անջրթափանց է: Էռոզիոն ցանցով կտրտված ռելիեֆի պայմաններում կոմպլեքսի ջրերը բեռնաթափվում են ցածր ծախսի աղբյուրների տեսքով (մինչև 0.5 լ/վ): Աղբյուրներին բնորոշ է ծախսի խիստ փոփոխական կամ ժամանակավոր բնույթը: Դրանց աննշան մասը կապտաժավորված է և օգտագործվում է խմելու ջրամատակարարման համար: Աղբյուրների գումարային ծախսը շուրջ 21 լ/վ է: Բացի ստորերկրյա ջրային մարմիններից, այս հիդրոերկրաբանական խմբերում տարանջատվել է, երեք հանքային ստորերկրյա ջրային մարմին (2G-10, 2G-11 և 2G-12): Հանքային աղբյուրները հիմնականում օգտագործվում են որպես սեղանի ջուր: Հրազդանի ՋԿՏ-ում ստորերկրյա ջրերը, կախված հիպսոմետրիկ մակարդակներից, բնութագրվում են փոփոխական և հաստատուն ռեժիմներով, 1-ից մինչև 2000 լ/վ հոսքով և մինչև 2 գ/լ ջրի հանքայնացմամբ: Ջրատար հորիզոնները տեղակայված են միջլեռնայինգոգավորություններում: Ստորերկրյա ջրերը և ճնշումային ջրատար հորիզոնները Արարատի արտեզյան ավազանում գոյություն ունեն մինչև 500 մ խորության վրա: Ճնշումային ջրատար հորիզոնները որոշ տեղերում դուրս են գալիս 5-ից 100 լ/վ արագությամբ: Ստորերկրյա ջրային ռեսուրսները, որոնք հիմնականում օգտագործվում են խմելու, ինչպես նաև Արարատյան դաշտում ոռոգման և ձկնաբուծության նպատակով, Հրազդան ՋԿՏ-ի մաս են կազմում: Ստորերկրյա ջրային մարմինները Հրազդանի ՋԿՏ-ում ներկայացված են Աղյուսակ N 12-ում:
Աղյուսակ N 12. Ստորերկրյա ջրային մարմինները Հրազդանի ՋԿՏ-ում
ՍՋՄ-ի
անվանումը ՍՋՄ-ի
կոդը, համարը ՍՋՄ-ի
ընդհանուր ծախսը, լ/վ ՍՋՄ-ի
ընդհանուր հանքայնացումը, գ/լ Ջրառի կամ ջրհավաք կառույցի տիպը Մոնիթորինգի
դիտակետերի քանակը
գործող առաջարկվող
Արագած-
Մուլքի 2G-1 220 0.17- 0.48 հորատանցքեր 2 1
Արգավանդ-
Մասիսի 2G-2 420 1.1 – 1.35 հորատանցքեր 14 -
Մեղրաձորի 2G-3 23 0.65 հորատանցքեր - 1
Արզականի 2G-4 11,4 0.5-0.62 հորատանցքեր - 1
Ապարան- Աշտարակի 2G-5 2980 0.15-0.7 Հիմնականում աղբյուրներ, աննշան ծախսով
հորատանցքեր 3 3
Ջրառատ- Երևան 2G-6 7409 0.18-0.98 Հիմնականում աղբյուրներ, աննշան ծախսով (~400 լ/վ)
հորատանցքեր 3 1
Մռավյան -
Սոլակի 2G-7 14,5 0.28-0.50 աղբյուրներ - -
Լուսագյուղ-
Աղավնաձորի 2G-8 17 0.1-0.31 աղբյուրներ - -
Ողջաբերդ 2G-9 0.73 0.9 աղբյուրներ - -
Հանքավան 2G-10 25.0 3.3 – 6.6 հանքային ջրերի
հորատանցքեր - -
Բջնի 2G11 3 1.1 – 2.5 հանքային ջրերի
հորատանցքեր - -
Արզնի 2G-12 13 2.1 – 11.7 հանքային ջրերի
հորատանցքեր - -
Ընդամենը
Հրազդանի ՋԿՏ-ում 11136.63 22 7
14. Հրազդանի ՋԿՏ-ի ստորերկրյա ջրային մարմինների նկարագրությունը ներկայացված է Աղյուսակ N 13-ում:
Աղյուսակ N 13. Հրազդանի ՋԿՏ-ի ստորերկրյա ջրային մարմինների նկարագրությունը
Մոնիթո- րինգի դիտա- կետի համարը Մոնիթորինգի դիտակետի տիպը Գտնվելու վայրը Գետա- վազան Դիտակետի ծախսը
(Q)լ/վ կամ մակարդակը (երկրի մակերևույթից ցածր) (S), մ Ընդհանուր հանքայ- նացում, մգ/լ Ընդհանուր կոշտություն, մէկվ/լ
Մայիս Նոյեմբեր Մա- յիս Նո-
յեմ- բեր Մա- յիս Նո-
յեմ- բեր
1523 Շատրվանող հորատանցք Արարատի մարզ
գ. Հովտաշատ Հրազդան Q=7.97 Q= 7.20 609 811 6.2 5.7
1526 Շատրվանող հորատանցք Արարատի մարզ
գ. Դաշտավան Հրազդան Q= 3.59 Q= 1.87 583 608 4.6 4.2
2005 Չշատրվանող հորատանցք - ճնշումային Արարատի մարզ
գ. Հայանիստ Հրազդան S= 1.51 S= 1.29 461 437 4.2 3.8
2023 Գրունտային ջրհոր - ոչ ճնշումային Արմավիրի մարզ
գ. Խորոնք Քասախ S= 6.24 S= 6.54 844 970 11.4 10.9
15. Հրազդանի ՋԿՏ-ում շահագործվող ստորերկրյա ջրային ռեսուրսները ներկայացված են Աղյուսակ N 14-ում։
Աղյուսակ N 14. Շահագործվող ստորերկրյա ջրային ռեսուրսները
Ստորերկրյա ջրերի հանքավայրի
անվանումը Հանքավայրի հիպսոմետրիկ նիշերը (մ) Շահագործական պաշարները (մ.3/վրկ) Տարեկան, մլն մ.3 Ջրերի որակի համապատասխանությունն օգտագործման
նպատակին
Հրազդան
Աթարբեկյան -
Մաքրավան 1750-1760 1.845 58.19 խմելու
Կաթնաղբյուր 1520-1530 1.970 62.13 խմելու
Ձորաղբյուր 1500-1540 0.341 10.76 խմելու
Երևանյան
աղբյուրներ 930-980 0.707 22.30 տեխնիկական
Հրազդան
ընդհանուր 4.863 153.38
Քասախ
Արագած-
Ջարջարիս 2000-2100 0.182 5.74 խմելու
Ապարան-Քուչակ 1860-1920 1.009 31.82 խմելու
Արտաշավան 1400 0.128 4.04 խմելու
Նազրևան 1120-1180 1.177 37.12 խմելու
Կարբի 1210 0.363 11.45 խմելու
Շոր-շոր 1210 0.854 26.94 խմելու
Քասախ
ընդհանուր 3.713 117.11
Հրազդան ՋԿՏ 8.576 270.49
2. ՋՐԱՅԻՆ ՀԱՇՎԵԿՇՌԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ
16. Ջրային հաշվեկշռի հիմնական բաղադրիչների վերլուծությունը- Ջրային հաշվեկշռի հաշվարկման համար օգտագործվել են հաշվեկշռի հետևյալ տարրերը՝ տեղումներ, գոլորշիացում, ընդհանուր հոսք, գետային հոսք և խորքային հոսք։ Հաշվեկշռի հաշվարկը հիմնված է միայն գետավազանի ջրային ռեսուրսների բնական ջրաքանակի վրա։ Աղյուսակներ N 15-ում և N 16-ում բերված են Հրազդանի ՋԿՏ-ի ջրային հաշվեկշիռները 2016 թվականի համար և բազմամյա միջինը:
Աղյուսակ N 15. Ջրային հաշվեկշռի տարրերի արժեքները Հրազդանի ՋԿՏ-ում
Գետավազան Տեղումներ
P, մմ Գոլորշիացում E, մմ Ընդհանուր
հոսքY Գետային
հոսքYriv Խորքային
հոսքYdip
2016 թ.
Հրազդան 687 307 380 286 94
Մարմարիկ 777 284 493 401 92
Քասախ 704 293 411 275 136
Ամբերդ 708 281 427 372 55
Հրազդանի ՋԿՏ 662 302 360 253 107
Միջին բազմամյա
Հրազդան 663 294 369 257 112
Մարմարիկ 756 314 442 326 116
Քասախ 624 280 344 203 141
Ամբերդ 739 311 428 373 55
Հրազդանի ՋԿՏ 660 305 355 242 113
Աղյուսակ N 16. Հրազդանի ՋԿՏ ջրային հաշվեկշռի տարրերի արժեքներն ըստ գետավազանների
Գետավազան Մակերես, կմ.2 Տեղումներ, մլն մ.3 Գոլորշիացում, մլն մ.3 Ընդհանուր հոսք,
մլն մ.3 Գետային հոսք,
մլն մ.3 Խորքային հոսքը,
մլն մ.3
2016 թ.
Հրազդան 2600 1758.7 785.9 972.8 732.2 240.6
Քասախ 1389 914.6 451.0 463.6 274.2 189.4
Հրազդանի ՋԿՏ 3989 2673.3 1236․9 1436.4 1006.4 430
միջին բազմամյա
Հրազդան 2600 1738.1 762.7 975.4 712.2 263.2
Քասախ 1389 928.3 467.8 460.5 265.5 195.0
Հրազդանի ՋԿՏ 3989 2666.4 1230.5 1435.9 977.7 458.2
3. ՀՐԱԶԴԱՆԻ ՋԿՏ-Ի ՋՐԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ՊԱՇԱՐՆԵՐԸ
17. Հրազդանի ՋԿՏ-ի օգտագործելի ջրային ռեսուրսները, ռազմավարական և ազգային ջրային պաշարները սահմանված են Աղյուսակ N 17-ում:
Աղյուսակ N 17. Օգտագործելի ջրային ռեսուրսները, ռազմավարական և ազգային ջրային պաշարները
Ջրային ռեսուրսները Հրազդանի գետավազան մլն մ.3/տարի Քասախի գետավազան մլն մ.3/տարի Ընդամենը Հրազդանի ՋԿՏ
մլն
մ.3/տարի
Օգտագործելի ջրային ռեսուրսներ
Գետային հոսքը (առանց էկոլոգիական թողքի) 469 211 680
Ստորերկրյա ջրերի շահագործական պաշարները, այդ թվում` A+B կարգով հաստատված աղբյուրների միջին տարեկան հոսքը 220 174,5 394,5
Ընդամենը 689 385,5 1074,5
Ռազմավարական ջրային պաշար
Բնական լճերի ծավալի 30%-ը 0,12 0,77 0,89
Ջրամբարների մեռյալ ծավալի 2/3 մասը 2,60 6,90 9,5
Ստորերկրյա ջրերի շահագործական պաշարները, այդ թվում C1 կարգով հաստատված 88,0 69,7 157,7
Ընդամենը 90,72 77,37 168,09
Ազգային ջրային պաշար
Բնական լճերի ծավալի 1/3 մասը 0,86 0,13 0,99
Ջրամբարների մեռյալ ծավալի 1/3 մասը 1,30 3,45 4,75
Ձնաբծեր և ֆիռնային դաշտեր - 4.10 4,10
Ստորերկրյա ջրերի պաշարները կամ խորքային հոսքը, այդ թվում C2 կարգով հաստատված 132,2 104,8 237
Ընդամենը 134,36 112,48 246,84
Գետերի էկոլոգիական թողքը 319 88 407
4. ԳԵՏԵՐԻ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԹՈՂՔԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ
18. Գետերի էկոլոգիական թողքերը հաշվարկվել են ՀՀ կառավարության 2011 թվականի հունիսի 30-ի N 927-Ն որոշմամբ հաստատված մեթոդաբանության համաձայն: Հրազդանի ՋԿՏ-ի գետերի ամսական էկոլոգիական թողքի արժեքները ներկայացված են N 18 աղյուսակում:
Աղյուսակ N 18. Հրազդանի ՋԿՏ-ի գետերի ամսական էկոլոգիական թողքի արժեքները
Թողք, մ.3/վրկ I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
Քասախ-Վարդենիս (աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 40.034’16,06’’ և 44.024’33,88’’)
Բնական միջին 0.52 0.57 1.31 3.87 3.45 1.79 0.75 0.53 0.56 0.57 0.60 0.57
Բնական նվազագույն 0.073 0.074 0.20 0.66 0.37 0.12 0.11 0.088 0.08 0.078 0.08 0.11
Բնապահպահանական 0.073 0.074 0.13 0.28 0.18 0.10 0.10 0.088 0.08 0.078 0.08 0.10
Քասախ-Աշտարակ (աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 40.017’24,47’’ և 44.021’31,49’’)
Բնական միջին 2.55 2.58 3.95 7.07 3.79 3.47 3.49 3.46 2.68 2.78 2.97 2.67
Բնական նվազագույն 1.44 1.40 2.02 1.70 1.30 1.07 1.10 1.16 1.42 1.39 1.63 1.88
Բնապահպահանական 1.44 1.40 1.95 1.70 1.30 1.07 1.10 1.16 1.42 1.39 1.63 1.88
Գեղարոտ-Արագած (աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 40.029’13,97’’ և 44.022’03,55’’)
Բնական միջին 0.27 0.25 0.27 0.57 1.71 2.81 2.31 1.10 0.61 0.44 0.36 0.36
Բնական նվազագույն 0.12 0.11 0.12 0.19 0.61 0.54 0.65 0.33 0.16 0.14 0.15 0.13
Բնապահպահանական 0.12 0.11 0.12 0.17 0.31 0.29 0.32 0.22 0.16 0.14 0.15 0.13
Շահվերդ-Փարպի (աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 40.020’06,19’’ և 44.018’49,65’’)
Բնական միջին 0.60 0.61 0.69 0.81 0.83 0.66 0.57 0.59 0.54 0.55 0.58 0.60
Բնական նվազագույն 0.30 0.30 0.30 0.32 0.33 0.31 0.25 0.24 0.24 0.24 0.24 0.24
Բնապահպահանական 0.30 0.30 0.30 0.32 0.33 0.31 0.25 0.24 0.24 0.24 0.24 0.24
Հրազդան-Հրազդան (աշխարհագրական կորդինատներ՝ 40.031’22,18’’ և 44.046’05,74’’)
Բնական միջին 2.82 2.86 5.46 20.1 28.0 12.0 5.12 3.72 3.45 3.37 3.44 3.09
Բնական նվազագույն 1.27 1.40 2.02 8.20 5.66 3.78 2.19 1.94 2.04 2.04 1.96 1.56
Բնապահպահանական 1.27 1.40 1.92 3.96 3.12 2.50 1.97 1.89 1.92 1.92 1.90 1.56
Հրազդան-Արգել (Լուսակերտ) (աշխարհագրական կորդինատներ՝ 40.022’51,19’’ և 44.036’19,59’’)
Բնական միջին 2.92 3.02 4.14 7.84 7.67 4.36 3.29 3.13 3.17 3.71 3.67 3.15
Բնական նվազագույն 2.24 2.31 2.77 3.28 3.13 2.61 2.25 2.32 2.28 2.50 2.52 2.52
Բնապահպահանական 2.23 2.23 2.23 2.23 2.23 2.23 2.23 2.23 2.23 2.23 2.23 2.23
Հրազդան-Երևան (աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 40.009'33,63" և 44.029'23,37")
Բնական միջին 5.88 7.06 11.2 15.5 10.6 3.31 2.90 2.72 2.57 3.12 3.68 5.66
Բնական նվազագույն 2.47 2.50 2.25 1.97 2.31 1.47 1.50 1.51 1.49 1.57 1.54 2.26
Բնապահպահանական 2.15 2.15 2.15 2.15 2.15 2.15 2.15 2.15 2.15 2.15 2.15 2.15
Հրազդան-Հովտաշեն (Մասիս) (աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 40.001’22,05’’ և 44.026’30,87’’)
Բնական միջին 17.6 18.0 29.1 32.6 31.0 19.2 16.9 18.3 20.2 19.8 21.4 18.9
Բնական նվազագույն 14.9 11.9 18.7 13.7 18.1 14.8 13.6 11.6 13.7 14.6 16.2 12.9
Բնապահպահանական 10.1 10.1 10.1 10.1 10.1 10.1 10.1 10.1 10.1 10.1 10.1 10.1
Մարմարիկ-Հանքավան (աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 40.038’06,25’’ և 44.029’10,50’’)
Բնական միջին 0.39 0.39 0.72 3.97 7.73 3.36 1.19 0.58 0.49 0.50 0.53 0.47
Բնական նվազագույն 0.16 0.18 0.17 0.80 1.15 0.63 0.37 0.21 0.18 0.17 0.19 0.18
Բնապահպահանական 0.16 0.18 0.17 0.41 0.53 0.36 0.27 0.21 0.18 0.17 0.19 0.18
Մարմարիկ-Աղավնաձոր (աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 40.034’17,33’’ և 44.041’27,49’’)
Բնական միջին 1.19 1.22 2.49 11.9 20.0 9.45 3.41 1.90 1.51 1.48 1.50 1.33
Բնական նվազագույն 0.50 0.46 0.78 1.94 3.84 0.83 0.48 0.45 0.50 0.53 0.49 0.52
Բնապահպահանական 0.50 0.46 0.60 0.98 1.61 0.61 0.48 0.45 0.50 0.51 0.49 0.51
Գոմուր-Մեղրաձոր (աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 40.036’06,90’’ և 44.039’19,55’’)
Բնական միջին 0.29 0.31 0.76 4.31 6.69 2.84 0.99 0.44 0.34 0.41 0.42 0.36
Բնական նվազագույն 0.02 0.02 0.096 0.12 0.83 0.31 0.18 0.042 0.032 0.035 0.041 0.02
Բնապահպահանական 0.02 0.02 0.05 0.058 0.29 0.12 0.077 0.032 0.029 0.03 0.032 0.02
Ծաղկաձոր-Ծաղկաձոր (աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 40.032’11,06’’ և 44.043’11,20’’)
Բնական միջին 0.047 0.062 0.18 0.69 1.26 0.49 0.15 0.069 0.059 0.073 0.066 0.055
Բնական նվազագույն 0.021 0.037 0.054 0.27 0.48 0.097 0.046 0.03 0.019 0.024 0.026 0.019
Բնապահպահանական 0.021 0.028 0.034 0.10 0.17 0.048 0.031 0.026 0.019 0.024 0.025 0.019
5. ՋՐԱԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ, ՀՈՍՔԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ, ՍՏՈՐԵՐԿՐՅԱ ՋՐԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ, ՋՐԱՊԱՀՊԱՆ, ԷԿՈՏՈՆԻ ԵՎ ԱՆՕՏԱՐԵԼԻ ԳՈՏԻՆԵՐԻ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ
19. Ջրաէկոհամակարգերի սանիտարական պահպանման, հոսքի ձևավորման, ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների պահպանման, ջրապահպան, էկոտոնի և անօտարելի գոտիների տարածքների գնահատում – Ըստ ՀՀ ջրային օրենսգրքի` ջրաէկոհամակարգերի սանիտարական պահպանման գոտիները սահմանվում են որպես բնակչության` խմելու, առողջապահական, կոմունալ, կենցաղային սպասարկման, բուժիչ, կուրորտային և առողջարարական կարիքների պահանջների բավարարման նպատակով օգտագործվող ջրային ռեսուրսների պահպանման տարածքներ: ՀՀ կառավարության 2005 թվականի հունվարի 20-ի N 64-Ն որոշման համաձայն՝ ջրաէկոհամակարգերի սանիտարական պահպանման տարածքները սահմանվում են մինչև 90 մետր շառավղով: Հրազդանի ՋԿՏ-ի համար առանձնացվել են ջրաէկոհամակարգերի սանիտարական պահպանման տարածքներ` 34.44 կմ.2 ընդհանուր մակերեսով կամ Հրազդանի ՋԿՏ-ի (3989 կմ.2) մոտ 0.86 %-ը, որոնք բերված են Աղյուսակ N 19-ում:
Աղյուսակ N 19. Աղբյուրները, լճերը և ջրամբարները Հրազդանի ՋԿՏ-ում
N Տեսակը Քանակ Մակերեսը, կմ.2
1 Աղբյուրներ 123 3.13
2 Խմելու ջրաղբյուրներ 358 7.16
3 Լճեր 69 6.61
4 Ջրամբարներ 14 17.54
Ընդամենը 34.44
1) Համաձայն ՀՀ ջրային օրենսգրքի, հոսքի ձևավորման գոտին այն տարածքն է, որտեղ ձևավորվում է գետը: Հոսքի ձևավորման տարածքների պահպանման գոտիները տարանջատվել են հիմք ընդունելով ՀՀ կառավարության 2005 թվականի հունվարի 20-ի N 64-Ն որոշմամբ սահմանված չափանիշները՝ մինչև 4000 մ շառավղով: Հոսքի առաջացման տարածքները տարանջատելու համար առաջին հերթին ձեռք են բերվել գետի աղբյուրից 4000 մ հեռավորության վրա գտնվող կետերը: Թվային բարձրությունների (ռելիեֆի) մոդելի միջոցով այդ կետերի համար ստեղծվել են ջրհավաք ավազանի շերտերը: Ընդհանուր առմամբ առանձնացվել են հոսքի ձևավորման տարածքների համար 31 ջրապահպան գոտիներ, որոնք ներկայացված են Աղյուսակ N 20-ում: Ժամանակավոր հոսքերի համար ջրապահպան գոտիներ չեն առանձնացվել: Ջրապահպան գոտիների ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 252.34 կմ.2 կամ Հրազդանի ՋԿՏ-ի (3989 կմ.2) մոտ 6.33 % -ը:
Աղյուսակ N 20. Հոսքի ձևավորման գոտիները
N Անվանումը Մակերեսը,
կմ.2 N Անվանումը Մակերեսը,
կմ.2
1 Ակունք 14.84 17 Քասախ
աջակողմյան վտակ 4.86
2 Ակունք, ձախակողմյան վտակ 1 15.62 18 Խորձոր 6.32
3 Ակունք, ձախակողմյան վտակ 2 7.13 19 Մեղրաձոր 9.05
4 Ամբերդ 6.02 20 Միսխանա 3.98
5 Արագետ 11.54 21 Շահվերդ 3.84
6 Արխաշեն 9.62 22 Շահվերդ, ձախակողմյան վտակ 3.16
7 Արխիշեն 4.83 23 Տեղեր 3.17
8 Ատամ 9.16 24 Թեժ 7.89
9 Դալար 10.69 25 Թեժ ձախակողմյան վտակ 7.04
10 Գեղարոտ 7.06 26 Թելման գետ 5.45
11 Գեղարոտ աջակողմյան վտակ 2.71 27 Ծաղկահովիտ 12.66
12 Գետաձոր 8.32 28 Ծաղկաշատ 4.47
13 Գետաձոր աջակողմյան վտակ 11.59 29 Թթուջուր 12.82
14 Հալավար 10.51 30 Ուլաշիկ 17.19
15 Ջառջառիս 7.99 31 Ուզունդար 5.93
16 Քասախ 6.90 Ընդամենը 252.34
2) Ստորերկրյա ջրերի պահպանման գոտիների տարանջատման համար նախ ստեղծվել է Հրազդանի ջրավազանի հորատանցքերի շերտը։ Ջրավազանի տարածքում գտնվող 1443 հորատանցքերի համար 150 մ շառավիղով սահմանվել է ստորերկրյա ջրի պահպանման գոտի։ Այս գոտու մակերեսը կազմում է 101.98 կմ.2 կամ ընդհանուր ջրավազանի մակերեսի (3989 կմ.2) մոտ 2.56 %-ը։ Ստորերկրյա ջրերի պահպանման գոտիների տարանջատվել են հիմք ընդունելով ՀՀ կառավարության 2005 թվականի հունվարի 20-ի N 64-Ն որոշմամբ սահմանված չափանիշները՝ մինչև 150 մ շառավղով։
3) Ջրապահպան գոտիների տարածքների սահմանման համար նախ դասակարգվել են Հրազդանի ՋԿՏ-ի գետերը։ Դասակարգումը կատարվել է հետևյալ սկզբունքով՝ վտակները ստացել են 1–ին կարգ, երկու 1-ին կարգերի միախառնումից ձևավորված գետերը ստացել է 2-րդ կարգ և այսպես շարունակ։ Եթե երկու իրար միախառնվող գետեր չեն ունեցել նույն կարգը, ապա դրանց միախառնումից հետո սկիզբ առնող գետերին տրվել է այդ երկուսից առավել բարձր կարգ ունեցողի կարգը։ Հրազդանի ՋԿՏ-ի գետերը տարանջատվել են 1-ինից մինչև 7-րդ կարգ։ Գետերի ջրապահպան գոտիների տարածքները ներկայացված են Աղյուսակ N 21-ում։ Ջրապահպան գոտու մակերեսը կազմում է 22.49 կմ.2 կամ ընդհանուր ջրավազանի մակերեսի (3989 կմ.2) մոտ 0,58%-ը։
Աղյուսակ N 21. Ջրապահպան գոտիները
Կարգ Ջրապահպան գոտիներ, մ Մակերես, կմ.2
1 5 8.59
2 10 4.06
3 15 3.78
4 20 5.41
5 25 -
6 30 -
7 32 0.64
Ընդամենը 22.49
4) Էկոտոնի տարածքներն ընդգրկում են գետերի, լճերի, լճակների, բնական ջրագոյացումների խոցելի ջրամերձ և ափամերձ հատվածները: Էկոտոնի տարածքները սահմանվել են մինչև 150 մետր շառավղով հիմք ընդունելով ՀՀ կառավարության 2005 թվականի հունվարի 20-ի N 64-Ն որոշմամբ սահմանված չափանիշները Հրազդանի ՋԿՏ-ում տարանջատվել է 9 տարածք: Էկոտոնի տարածքների ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 14.0 կմ.2 կամ Հրազդանի ՋԿՏ-ի (3989 կմ.2) մոտ 0.35% -ը: Էկոտոնի տարածքները ներկայացված են Աղյուսակ N 22-ում:
Աղյուսակ N 22. Էկոտոնի տարածքները
N Անվանում Մակերես,
կմ.2
1 Անտառային տարածք Քասախ գետի հունի մոտ, Ապարանի
ջրամբարի վերին հատված 0.07
2 Քասախ գետի վերին հոսանք, ճահիճ 0.22
3 Գերխոնավ տարածք, Քասախ գետի ստորին հոսանք,
Մրգաշատ համայնքի մոտակայքում 0.10
4 Գերխոնավ տարածք, Հրազդան գետավազան, Թեղենիս
համայնքի մոտակայքում 0.06
5 Հրազդան գետի ակունքներ, ճահիճներ 12.38
6 Հրազդան գետ, Արզնի քաղաքի մոտ, թփուտներ 0.54
7 Հրազդան գետի վտակ Բջնի գետի ակունքները, թփուտներ 0.29
8 Հրազդան գետ, Քաղսի համայնքի մոտ, թփուտներ 0.26
9 Ջրվեժ գետ, Հրազդան գետի վտակ, խոնավ տարածք 0.16
Ընդամենը 14.08
5) Անօտարելի գոտիների տարածքների տարանջատվել են ջրանցքների և դրանց ջրառ հանգույցների, ինչպես նաև ջրամբարների պատվարների համար։ Ստեղծվել է ջրանցքների շերտը, որտեղ դրանք դասակարգվել են մայր և միջտնտեսային ջրանցքների։ Հրազդանի ՋԿՏ-ում 4 մայր և 5 դերիվացիոն ջրանցքների (Սևան-Հրազդան դերիվացիա) անօտարելի գոտիների տարածքները սահմանելու համար՝ ամբողջ ջրանցքի երկարությամբ 10մ լայնությամբ գոտի է առանձնացվել։ Մնացած 17 միջտնտեսային ջրանցքների համար այդ գոտին առանձնացվել է 9 մ լայնությամբ։ Ջրանցքների անօտարելի գոտիների տարածքները միասին վերցրած կազմում են 7.13 կմ.2 կամ ընդհանուր ջրավազանի մակերեսի (3989 կմ.2) մոտ 0.18%-ը։ Ջրամբարների պատվարների համար անօտարելի գոտիները տարանջատելու համար ստեղծվել է ջրամբարների պատվարների շերտը, որտեղ դրանք դասակարգվել են խոշոր և փոքր պատվարների։ ՀՀ ջրամբարները շահագործող «Ջրառ» ընկերության առաջարկով 5 խոշոր պատվարների համար անօտարելի գոտին սահմանվել է 100 մ։ 17 փոքր պատվարների համար անօտարելի գոտին սահմանվել է 10 մ։ Ջրամբարների պատվարների անօտարելի գոտիների տարածքները միասին վերցրած կազմում են 0,54 կմ.2 կամ ընդհանուր ջրավազանի մակերեսի (3989 կմ.2) մոտ 0,013%-ը։ Մայր և միջտնտեսային ջրանցքների անօտարելի գոտիները ներկայացված են Աղյուսակներ N 23-ում և N 24-ում, իսկ խոշոր և ջրամբարների պատվարների անօտարելի գոտիները՝ Աղյուսակներ N 25-ում և N 26-ում:
Աղյուսակ N 23. Մայր ջրանցքների անօտարելի գոտիները (10 մ երկարությամբ)
N Անվանում Մակերես, կմ.2
1 Արտաշատ ջրանցք 0.52
2 Արզնի-Շամիրամ ջրանցք 1.06
3 Կոտայք, մայր ջրանցք 0.62
4 Հրազդանի ստորին ջրանցք 0.59
5 Արգել ՀԷԿ դերիվացիոն 0.37
6 Արզնի ՀԷԿ դերիվացիոն 0.18
7 Հրազդան ՀԷԿ դերիվացիոն 0.44
8 Քանաքեռ ՀԷԿ դերիվացիոն 0.26
9 Երևան ՀԷԿ դերիվացիոն 0.06
Ընդամենը 4.10
Աղյուսակ N 24. Միջտնտեսային ջրանցքների անօտարելի գոտիները (9 մ երկարությամբ)
N Անվանում Մակերես, կմ.2
1 Այգեշատ Շահ ջրանցք 0.26
2 Ակնալճի ստորին ջրանցք 0.02
3 Արզնի ճյուղ ջրանցք 0.29
4 Դդմաշեն ջրանցք 0.09
5 Քասախ ոռոգման համակարգ 0.30
6 Էջմիածին ջրանցք 0.42
7 Հուշակերտի բաշխիչ ջրակայան 0.07
8 Քասախի հավելյալ ջրանցք 0.02
9 Քուչակ մայր ջրանցք 0.13
10 Մեծամոր ջրանցք 0.15
11 Մուսալեռ ջրանցք 0.38
12 Նոր Դալմա ջրանցք 0.03
13 Մեծամորի ձախակողմյան ջրանցք 0.08
14 Սոլակ ջրանցք 0.25
15 Երնջատափ մայր ջրանցք 0.17
16 Երքախոհրդի ջրանցք 0.17
17 Զորավան գլխամաս 0.20
Ընդամենը 3.03
Աղյուսակ N 25. Խոշոր ջրամբարների պատվարների անօտարելի գոտիները
N Անվանում Մակերես, կմ.2
1 Աղբյուրակ 0.046
2 Մարմարիկ 0.166
3 Ապարան 0.076
4 Երևանյան լիճ 0.081
5 Սևաբերդ 0.116
Ընդամենը 0.484
Աղյուսակ N 26. Փոքր ջրամբարների պատվարների անօտարելի գոտիները
N Անվանում Մակերես, կմ.2
1 Ծիլքար 0.010
2 Հալավար 0.007
3 Ծաղկաշեն 0.007
4 Ապնա 0.002
5 Վանքի լիճ 0.003
6 Ձորաղբյուր 0.008
7 Լուսակերտ (Արգել) ՀԷԿ 0.009
8 Քանաքեռ ՀԷԿ 0.010
Ընդամենը 0.056
20. Նիտրատների մասին հրահանգի (91/676/EEC) պահանջների հիման վրա, Հրազդանի ՋԿՏ-ում նիտրատների նկատմամբ պոտենցիալ խոցելի տարածքների նույնականացման նպատակով, գնահատվել է մակերևութային և ստորերկրյա ջրերում նիտրատների տարեկան կոնցենտրացիայի չափը 2015-2017 թվականների ժամանակահատվածի համար։ Ի հավելումն, հաշվարկվել և գնահատվել են նաև նիտրատ պարունակող պարարտանյութերի և անասնաբուծական միավորների օգտագործման վերաբերյալ վիճակագրական տվյալները։ Նիտրատների մասին հրահանգով (91/676/EEC) պահանջվում է մակերևութային և ստորերկրյա ջրային տեղամասերի/մարմինների նույնականացում, որտեղ նիտրատի միջին տարեկան բաղադրությունները համապատասխանաբար գերազանցում են կամ կարող են գերազանցել 25 մգ/լ և 50 մգ/լ։ Այնուամենայնիվ, ի նկատի ունենալով Հայաստանի տարածքի երկրաբանական և հիդրոերկրաբանական բնութագրիչները, ՀՀ կառավարության 2011 թ. հունվարի 27-ի N 75-Ն որոշման դրույթները, հաստատել են 11.2 մգ/լ նորմ մակերևութային ջրերում նիտրատի պարունակության համար։ Համաձայն 2015-2017 թվականների համար մակերևութային ջրերի մոնիթորինգի տվյալների, Հրազդանի ՋԿՏ-ում, Գեղարդ, Քասախ և Հրազդան գետերի ստորին հոսանքներում նիտրատների միջին տարեկան կոնցենտրացիան դիտարկվել է 11.2 մգ/լ-ից ավել։ Մակերևութային ջրերում նիտրատների քանակի մասին հրահանգով սահմանված 25 մգ/լ կոնցենտրացիան գերազանցված էր միայն Քասախ և Գեղարոտ գետերում, գետաբերանների մոտ գտնվող նմուշառման կետերում։ Համաձայն 2015-2017 թվականների ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի տվյալների, Հրազդանի ՋԿՏ-ում ստորերկրյա ջրերում պարունակվում էին 50 մգ/լ-ից ավելի քիչ քանակությամբ նիտրատներ, և գնահատվել են որպես նիտրատների նկատմամբ ոչ խոցելի։ Ստորերկրյա ջրային նմուշներում նիտրատների կոնցենտրացիա հիմնականում չի նկատվել կամ 11 մգ/լ-ից քիչ է եղել։
6. ՀՐԱԶԴԱՆԻ ՋԿՏ-Ի ՋՐԱՌԱՋԱՐԿԻ ԵՎ ՋՐԱՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ
21. Ջրառաջարկի և ջրապահանջարկի գնահատում - Ջրառաջարկը վերլուծվել է բազմամյա ժամանակահատվածի համար՝ հաշվարկելով դրա միջին ցուցանիշը։ Ջրառաջարկը հանդիսանում է Հրազդանի ՋԿՏ-ի օգտագործելի ջրային ռեսուրսը (Աղյուսակ N 17)։ Ջրապահանջարկը հաշվարկվել է ըստ Հրազդանի ՋԿՏ-ում 2022 թվականի հունվարի դրությամբ տրված ջրօգտագործման թույլտվությունների ջրառի ծավալների հանրագումարի, ինչպես նաև վերլուծվել է ջրառաջարկի և ջրապահանջարկի հարաբերակցությունը Հրազդանի ՋԿՏ կառավարման պլանի իրականացման ժամանակահատվածի համար (2022-2027 թվականներ): Ջրօգտագործման թույլտվություններով տրվող ջրօգտագործման ծավալների գումարային մեծությունները, չեն կարող գերազանցել Աղյուսակներ N 27-ում և N 28-ում հաշվարկված ջրառաջարկի ծավալները, բացառությամբ ջրառաջարկը ջրապահանջարկին գերազանցելու դեպքում՝ ըստ «Ջրի ազգային քաղաքականության հիմնադրույթների մասին» օրենքով սահմանված ջրային ռեսուրսների օգտագործման և պահպանության գերակայությունների: Մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի ջրառաջարկի, ջրապահանջարկի վերլուծությունը ներկայացված են Աղյուսակներ N 27-ում և N 28-ում։
Աղյուսակ N 27. Մակերևութային ջրերի ջրառաջարկը և ջրապահանջարկը Հրազդանի ՋԿՏ-ում
Ջրառաջարկ
և ջրապահանջարկ Ջրառաջարկի աղբյուր/ Ջրապահանջարկի նպատակ Ըստ տարիների մլն մ.3/տարի
2022 2023 2024 2025 2026 2027
Ջրառաջարկ Սևան ՋԿՏ 170 170 170 170 170 170
Հրազդան 469 470 469 468 467 466
Քասախ 211 211 210 210 210 210
Ընդհանուր ջրառաջարկի 850 851 849 848 847 846
Ջրապահանջարկ Արդյունաբերություն 15,0 15,0 15,0 15,0 15,0 15,0
Խմելու-կենցաղային 0,8 0,8 0,9 0,9 1 1
Ձկնաբուծություն 58,0 58,0 58,0 58,0 58,0 58,0
Ոռոգում 682,3 677,3 672,3 667,3 662,3 661,3
Ընդհանուր ջրապահանջարկ 756,1 751,1 746,2 741,2 736,3 735,3
Ավելցուկ / Պակասուրդ 93,9 99,9 102,8 106,8 110,7 110,7
1) Սևանա լճից ջրի տեղափոխում Հրազդանի և Քասախ գետավազաններ՝ Սևան-Հրազդան համակարգի դերիվացիոն ջրանցքով (համաձայն Սևանա լճի մասին ՀՀ օրենքի լճից ջրի բացթողումների տարեկան առավելագույն քանակը կազմում է մինչև 170 մլն մ.3):
2) Հիդրոէներգետիկան համարվում է ոչ սպառողական ջրօգտագործող, ուստի դրա ծավալը չի արտացոլվում ընդհանուր ջրառաջարկի և ջրապահանջարկի հաշվարկներում
Աղյուսակ N 28. Ստորերկրյա ջրերի ջրառաջարկը և ջրապահանջարկը Հրազդանի ՋԿՏ-ում
Ջրառաջարկ
և ջրապահանջարկ Ջրառաջարկի աղբյուր/ Ջրապահանջարկի նպատակ Ըստ տարիների մլն մ.3/տարի
2022 2023 2024 2025 2026 2027
Ընդհանուր ջրառաջարկ Հրազդան ԳԱ 220 220 220 119 119 119
Քասախ ԳԱ 174.5 174.5 173.5 173.5 173.5 173.5
Ջրառաջարկ 394.5 394.5 393.5 292.5 292.5 292.5
Ընդհանուր ջրապահանջարկ Արդյունաբերություն 31.8 31.8 31.8 31.8 31.8 31.8
Խմելու-կենցաղային 482.3 471.3 460.3 452.3 444.3 435.3
Ձկնաբուծություն 607.4 607.4 607.4 607.4 607.4 607.4
Ոռոգում 40.7 40.7 40.7 39.7 39.7 39.7
Ջրապահանջ 1.162 1.151 1.140 1.131 1.123 1.114
Ավելցուկ / Պակասուրդ -767.5 -756.5 -746.5 -838.5 -830.5 -821.5
22. Հրազդանի ՋԿՏ-ում արգելված կամ որոշ սահմանափակումներով գործունեության տեսակների ցանկը
1) Արգելվում է Արարատյան դաշտի սահմաններում գտնվող Հրազդանի և Քասախի գետավազաններում, ստորերկրյա քաղցրահամ ջրերի օգտագործման նպատակով նոր հորատանցքերի հորատման միջոցով ջրօգտագործման թույլտվությունների տրամադրումը, իսկ ձկնաբուծական նպատակով նաև գործող հորատանցքերի միջոցով նոր ջրօգտագործման թույլտվությունների տրամադրումը:
2) Արարատյան դաշտի սահմաններում գտնվող Հրազդանի և Քասախի գետավազաններում, անձի սեփականություն հանդիսացող հողամասում ձևավորվող գրունտային ջրերը տվյալ անձի կողմից օգտագործվում են միայն Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսգրքով սահմանված ջրօգտագործման թույլտվության հիման վրա: Արարատյան դաշտի սահմաններում գտնվող Հրազդանի և Քասախի գետավազաններում արգելվում է գրունտային ջրերից ձկնաբուծական նպատակով ջրօգտագործման թույլտվությունների տրամադրումը, իսկ այլ նպատակներով ջրօգտագործման թույլտվությունները տրամադրվում են միայն ջրախնայող համակարգերի ներդրման դեպքում (կաթիլային, անձրևացում, շրջանառու համակարգ)։
3) Արգելվում է Արարատյան դաշտի սահմաններում գտնվող Հրազդանի և Քասախի գետավազաններում, լուծարված հորատանցքերից ջրօգտագործման թույլտվությունների տրամադրումը, իսկ ձկնաբուծական նպատակով նաև կոնսերվացված հորատանցքերից ջրօգտագործման թույլտվությունների տրամադրումը:
(22-րդ կետը լրաց. 14.12.23 N 2169-Ն)
7. ԷԱԿԱՆ ՃՆՇՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ՀՆԱՐԱՎՈՐ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՋՐԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՎՐԱ
23. Շարժիչ ուժեր - Հրազդանի ՋԿՏ-ում տնտեսության զարգացման հիմնական ուղղությունը գյուղատնտեսությունն է։ Գյուղատնտեսության մասնագիտացման գլխավոր ճյուղերն են հացահատիկի, կարտոֆիլի, բանջարաբոստանային մշակաբույսերի՝ սեխի և դդումի մշակումը, ինչպես նաև խաղողագործությունը։ Քասախի գետավազանում, զարգացած է անասնապահությունը (կաթնատու տավարաբուծությունը և ոչխարաբուծությունը), իսկ Հրազդանի գետավազանում՝ ձկնաբուծությունը։ Քասախի գետավազանի աշխարհագրական դիրքը և բնակլիմայական պայմանները նպաստավոր են ինչպես բուսաբուծության (հացահատիկ, կարտոֆիլ, բազմամյա տնկարկներ, կերային մշակաբույսեր), այնպես էլ անասնաբուծության զարգացման համար: Գյուղատնտեսությունը հիմնականում մասնագիտացած է բուսաբուծության, մասնավորապես` հացահատիկային մշակաբույսերի արտադրության, և անասնաբուծության մեջ: Հրազդանի ՋԿՏ-ում գյուղատնտեսական նշանակության հողերը ներկայացված են Աղյուսակ N 29-ում։
Աղյուսակ N 29. Հրազդանի ՋԿՏ-ում գյուղատնտեսական նշանակության հողերը
ՀԱԶ. ՀԱ
Տեսակը Հրազդանի
գետավազան Քասախի
գետավազան Հրազդանի
ՋԿՏ
Գյուղատնտեսական
նշանակության հողեր 160,243.5 18,657.25 178,900.75
Ցանքատարածքներ, որից 47,686.15 10,713.89 58,400
Վարելահողեր 39,463.55 4,248.39 43,712
Ոռոգելի հողեր 7,348.7 5,897.3 13,246
Այգիներ 873.9 568.2 1,442
Արոտավայրեր 20,196.9 5,725.5 25,922
1) Հրազդանի ՋԿՏ-ում գյուղատնտեսության զարգացման հիմնական խոչընդոտող ուժն ոռոգման ջրի խնդիրն է։ Գյուղատնտեսական հողերի ոռոգման ջրի բաշխումն իրականացվում է «Արագածոտն», «Կոտայք», «Երևան», «Էջմիածին», «Արտաշատ» ՋՕԸ-երի և «Ջրառ» ՓԲԸ-ի կողմից: Հրազդանի ջրավազանային կառավարման տարածում համաձայն 1988 թվականի գույքագրման տվյալների ջրօգտագործողների ընկերությունների կողմից սպասարկվող ոռոգման ընդհանուր տարածքը կազմել է 64609 հա, որից 2017 թվականի դրությամբ ջրօգտագործողների ընկերությունների կողմից պլանավորվել և «Ջրառ» ՓԲԸ է ներկայացվել 36220 հա,
2) Ընդհանուր առմամբ, Հրազդանի ՋԿՏ ոռոգման ենթակառուցվածքները ընդգրկում են 7 մայր, 4 դերիվացիոն և 7 միջտնտեսային ջրանցքներ։ Հրազդանի գետավազանում տարեկան մոտ 143.31 մլն մ.3 ջուր է ամբարվում ջրամբարներում, որը գլխավորապես օգտագործվում է ոռոգման նպատակով։ Հրազդանի ՋԿՏ-ի մայր և երկրորդային ջրանցքների հիմնական բնութագրերը ներկայացված են Աղյուսակ N 30-ում։
Աղյուսակ N 30. Հրազդանի ՋԿՏ-ի մայր և երկրորդային ջրանցքների հիմնական բնութագրերը
Ջրանցքի անվանումը Շահագործող Երկարությունը (ըստ 1988 թվականի տարեկան հաշվետվության) կմ Ջրաղբյուրը Առավելագույն ծախսը, ըստ 2002 թվականի, մ.3/վրկ անձնագրային տվյալներ Սպասարկման տարածքը, ըստ 1998
թվականի գույքագրման
հա Ջրամատակա- րարման եղանակը
Մայր ջրանցքներ
Արզնի-Շամիրամ «Ջրառ» ՓԲԸ 81,1 Հրազդան գետ 28,9 19153 Ինքնահոս
Արտաշատ «Ջրառ» ՓԲԸ 56.87 Հրազդան գետ 29,5
(10 ըստ փաստացի ջրաչափական
տվյալների) 15164 Ինքնահոս
Ստորին Հրազդան «Ջրառ» ՓԲԸ 53.0 Հրազդան գետ 13,5
(11 ըստ փաստացի ջրաչափական տվյալների) 9616 Ինքնահոս
Քասախ
ոռոգման համակարգ «Ջրառ» ՓԲԸ 3,12 Ապարանի ջրամբար 18 2346 Ինքնահոս
Երնջատափ «Արագածոտն»
ՋՕԸ 10.1 Քասախ գետ 0.9 1680 Մեխանի-
կական
Կոտայք «Արագածոտն»
ՋՕԸ 29,7 Հրազդան գետ 5.8 7120 Ինքնահոս
Նորք «Երևան» ՋՕԸ 8,8 Քանաքեռ ՀԷԿ-ի
դերիվացիոն ջրանցք 1 980 Ինքնահոս
Դերիվացիոն ջրանցքներ
Դերիվացիոն «ՄԷԿ» ՓԲԸ 65.0 Հրազդան գետ 60.0 8 550 Ինքնահոս
Հրազդան ՀԷԿ-ի դերիվացիոն ջրանցք «ՄԷԿ» ՓԲԸ 14,6 ՀԷԿ-ի կողմից օգտագործվելուց հետո Ախպարայի ջրամբար 60 - -
Արգել ՀԷԿ-ի
դերիվացիոն ջրանցք «ՄԷԿ» ՓԲԸ 8,0 ՀԷԿ-ի կողմից
օգտագործվելուց հետո 60
Քանաքեռ ՀԷԿ-ի դերիվացիոն
ջրանցք «ՄԷԿ» ՓԲԸ 12,6 Հրազդան գետ 56 - -
Երևան ՀԷԿ «ՄԷԿ» ՓԲԸ 2,75 Հրազդան գետ 43
Միջտնտեսային ջրանցքներ
Քուչակ «ՄԷԿ» ՓԲԸ 2.0 Գեղարոտ գետ 0.2 170 Ինքնահոս
Եղվարդ «Կոտայք» ՋՕԸ 16.5 Քասախ գետ 0.6 15 -
Դդմաշեն «Կոտայք» ՋՕԸ 4.73 Սևան-Հրազդան համակարգ 0,5 334 Ինքնահոս
Հրազդան-Սոլակ «Կոտայք» ՋՕԸ 12,03 1,1 1545 Ինքնահոս
Ջրթող թիվ 4 «Կոտայք» ՋՕԸ 3,57 0,7 74 Ինքնահոս
Դոտացիոն «Կոտայք» ՋՕԸ 9.1 3,5 2872 Ինքնահոս
Արզնու ճյուղ «Կոտայք» ՋՕԸ 17.0 4.5 850 Ինքնահոս
3) Հրազդանի ՋԿՏ-ում գործում են մի շարք խոշոր և փոքր պոմպակայաններ: Գործող խոշոր պոմպակայանները ջուրը վերցնում են հիմնականում գետերից և կոլեկտորային ջրահեռացման համակարգից: Հրազդանի գետավազանում առկա են 13 մեծ և փոքր ջրանցքներ, որոնց ընդհանուր սպասարկման տարածքը կազմում է ավելի քան 45886 հա: Որոշ համայնքներում նոր ջրագծերի կառուցման կարիք է զգացվում, իսկ որոշ տեղերում առկա են ոռոգման ներքին ցանցի վերանորոգման խնդիրներ։ Քասախի գետավազանի ոռոգման ենթակառուցվածքը նույնպես բաղկացած է ջրամբարների, պոմպակայանների և ջրանցքների համակարգից: Քասախի գետավազանում կառուցված ջրամբարների գումարային ծավալը կազմում է 97.7 մլն մ.3: Գործող ջրանցքներն ապահովում են ավելի քան 4400 հա մշակովի հողատարածքների ոռոգումը: Պետք է նշել նաև այն հանգամանքը, որ Քասախ ենթաավազանի մշակովի հողատարածքների հիմնական մասը ոռոգվում է Արզնի-Շամիրամ ջրանցքով, որը սնվում է Հրազդան գետի և Սևանա լճից բաց թողնվող ջրային ռեսուրսներով։ Հրազդանի գետավազանի պոմպակայանների և ջրանցքների հիմնական բնութագրիչները ներկայացված են Աղյուսակներ N 31-ում և N 32-ում։
Աղյուսակ N 31. Հրազդանի գետավազանի պոմպակայանների հիմնական բնութագրիչները
Պոմպակայանի անվանումը Դրվածքային արտադրո- ղականություն Փաստացի (2016-2020
թվականների) հազ․ մ.3 Ջրալրման առավելագույն ջրաքանակ հազ․ մ.3 Սպասարկման տարածքը հա
մ.3/ժ լ/վրկ
Մխչյանի I 51012 14170 24415 - 40320
Մխչյանի II 36612 10170 13357 70000 11980
Ռանչպարի I 24480 6800 24678 - 2000
Ռանչպարի II 16344 4540 12243 37500 7600
Աղյուսակ N 32. Հրազդանի ՋԿՏ-ում ջրանցքների հիմնական բնութագրիչները
Ջրանցքի անվանումը Սնման աղբյուրը Երկարությունը, մ Ջրթողունա-
կություն, մ.3/վ Ոռոգվող
տարածք, հա
Հրազդան գետավազան
Արզնի-Շամիրամ Հրազդան գետ 92.0 18.0 12000
Արտաշատ Հրազդան գետ 56.8 10.0 11000
Ստորին Հրազդան Հրազդան գետ 53.4 11.0 6450
Կոտայք Հրազդան գետ 32.0 5.50 2890
Դերիվացիոն Հրազդան գետ 65.0 60.0 8550
Քասախ գետավազան
Քասախ ոռոգման
համակարգ Ապարանի
ջրամբար 14.0 12.0 2600
Երնջատափ Քասախ գետ 10.1 0.90 1497
Քուչակ Գեղարոտ գետ 2.0 0.20 170
Եղվարդ Քասախ գետ 16.5 0.60 150
Քասախ-Էջմիածին Քասախ գետ 18,1 5 1188
Աշտարակի ջրանցք Քասախ գետ 9,40 1,5 280
Օշականի ջրանցք Քասախ գետ 4,50 1,0
4) Ոռոգման ենթակառուցվածքների վատթար վիճակի պատճառով ՋԿՏ-ում բարձր են ջրակորուստները՝ մոտ 27-30%։ Գետավազանում շուրջ 2134 հա գյուղատնտեսական նշանակության ոռոգելի հողեր չեն մշակվում հիմնականում ոռոգման ջրի պակասի, ներտնտեսային ցանցերի բացակայության, հողերի կրկնակի աղակալված լինելու, ինչպես նաև առանձին գյուղացիական տնտեսությունների ցածր վճարունակության և բնակչության` արտագնա աշխատանքի մեկնելու պատճառով։ Հրազդանի ՋԿՏ-ի, մասնավորապես՝ Քասախի գետավազանի աշխարհագրական դիրքը և բնակլիմայական պայմանները նպաստավոր են անասնաբուծության (հիմնականում խոշոր և մանր եղջերավոր անասնաբուծության, խոզաբուծության և թռչնաբուծության) զարգացման համար:
24. Հրազդանի ՋԿՏ-ում ձկնաբուծությունը զարգացած է հիմնականում Հրազդանի գետավազանում։ Վերջին հինգ տարիներին ՀՀ-ում այն ամենաարագ զարգացող ոլորտներից մեկն է: 2022 թվականի հունվարի դրությամբ Հրազդանի գետավազանում տրամադրվել է 147 ջրօգտագործման թույլտվություն, ընդհանուր առմամբ՝ 665,483 հազ. մ.3/տարի ջրի ծավալով։ Գետավազանում ձկնաբուծության համար հիմնականում օգտագործվում են Արարատյան դաշտի` Արարատի մարզի Մասիսի տարածաշրջանի ստորերկրյա ջրերը։ Ըստ վիճակագրական տվյալների, ձկնաբուծության ոլորտից տարեկան գոյանում է 19 մլրդ ՀՀ դրամի եկամուտ: Ոլորտն ապահովում է 600-800 աշխատատեղ, ներառյալ՝ ինքնազբաղված փոքր արտադրողները:
1) Ըստ ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության «Գիտական առաջադեմ տեխնոլոգիաների օգտագործում և համագործակցություն հանուն ռեսուրսների համալիր պահպանության «ծրագիր» ծրագրի (այսուհետ՝ ԱՄՆ ՄԶԳ ԳԱՏՕ)Արարատյան դաշտում ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման նպատակով ձկնաբուծության ոլորտի ուսումնասիրության տվյալների, 2016 թվականին Արարատյան դաշտում անցկացված՝ ստորերկրյա հորատանցքերի, բնական աղբյուրների և ձկնային տնտեսությունների գույքագրման և հաշվառման արդյունքների համաձայն՝ Արարատյան դաշտի ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներից փաստացի ջրառի ծավալը կազմում է 608.54 մլն մ.3, որը կազմում է մոտ 608 մլն մ.3/տարի կամ 60%-ով գերազանցում է թույլատրված ծավալը:
25. Հիդրոէներգիայի արտադրությունը կազմում է Հրազդանի ՋԿՏ-ում ընդհանուր ջրառի 15%-ը: Հրազդանի ՋԿՏ-ում Հայաստանի ամենամեծ հիդրոէներգետիկ կասկադներից մեկը` Սևան-Հրազդան կասկադը, շահագործում է «Միջազգային էներգետիկ կորպորացիա» ՓԲԸ-ի կողմից: Հիդրոէլեկտրակայանները (այսուհետ՝ ՀԷԿ) գտնվում է Հրազդան գետի երկայնքով, Սևանա լճի և Երևան քաղաքի միջև: ՀԷԿ-երը գործում են Հրազդան գետի ջրային պաշարներից բաց թողնված ջրի և ոռոգման շրջանում Սևանա լճից բաց թողնված ջրի միջոցով: Սևան-Հրազդան կասկադի երկարությունը մոտավորապես 70 կմ է: Համալիրի կազմի մեջ են մտնում յոթ ՀԷԿ-եր` Սևանի (34 ՄՎտ), Հրազդանի (81 ՄՎտ), Արգելի (224 ՄՎտ), Արզնիի (70 ՄՎտ), Քանաքեռի (102 ՄՎտ), Երևան-1-ի (44 ՄՎտ) և Երևան-3-ի (5 ՄՎտ) ՀԷԿ-երը, որոնց գումարային տեղակայված հզորությունը կազմում է 560 ՄՎտ, իսկ տարեկան նախագծային արտադրանքը՝ 2.32 մլրդ կՎտժ։ Այս 7 ՀԷԿ-երը միասին արտադրում են ամբողջ երկրի տարեկան էլեկտրաէներգիայի 1/10 մասը: Սևան-Հրազդան կասկադի շահագործումը մեծապես կախված է Սևանա լճից դուրս եկող ջրի ծավալից: Ուստի, տարվա ընթացքում 7 ՀԷԿ-երից աշխատում են միայն 5-ը, իսկ մյուս 2 ՀԷԿ-երը շահագործվում են ոռոգման շրջանում, երբ համակարգում կան լրացուցիչ ջրային ռեսուրսներ:
1) Փորձագիտական գնահատականի հիման վրա ջրառի ծավալը բաշխվում է հետևյալ կերպ` նոյեմբերից ապրիլ ամիսներին ՀԷԿ-երը օգտագործել են 55-60 մլն մ.3 ջուր, իսկ ապրիլից մինչև նոյեմբեր (ոռոգման ժամանակահատված)` 1,302,49 -1,307,49 մլն մ.3 ջուր: Կասկադի մյուս երկու ՀԷԿ-երը` Սևանը և Հրազդանը, գործում են միայն այն ժամանակահատվածում, երբ Սևանա լճից լրացուցիչ քանակությամբ ջուր է վերցվում: Սովորաբար դա մայիս-հունիս ամիսներից մինչև հոկտեմբերի վերջն է: Սևանա լճից ջուրը նախ մտնում է Սևանի ՀԷԿ, այնուհետև՝ Հրազդան ՀԷԿ, վերջապես մտնում Սևան-Հրազդան դերիվացիոն ջրանցք ու օգտագործվում ոռոգման նպատակով: Սևան-Հրազդան կասկադի ՀԷԿ-երի մասնաբաժինները ներկայացված Նկար N 1-ում։
Նկար N 1. Սևան-Հրազդան կասկադի ՀԷԿ-երի մասնաբաժինը
2) Հիդրոէներգետիկ համակարգն էական ճնշում է գործադրում Հրազդան գետի վրա, մասնավորապես՝ խախտվում է հոսքի բնական ռեժիմը, ջրի մակարդակի, արագության բնական ռեժիմը, ինչպես նաև նստվածքների կուտակման և այլ բնութագրիչների վրա: Սևան-Հրազդան համալիրի ՀԷԿ-երի շահագործման նպատակով Հրազդան գետից տարեկան ջրառը կազմում է 1357.04 մլն մ.3 տարի: ՀԷԿ-երի և փոքր հիդրոէլեկտրակայանների (այսուհետ՝ փհէկ) կառուցման արդյունքում էական ճնշումների են ենթարկվում մակերևութային ջրային մարմինները՝ խախտվում է հոսքի բնական ռեժիմը, ջրի մակարդակի, արագության բնական ռեժիմը, ինչպես նաև նստվածքների կուտակման և այլ բնութագրիչների վրա: Ընդ որում ազդեցությունը դրսևորվում է հիմնականում հիդրոմորֆոլոգիական ասպեկտով, որն էլ շատ հաճախ բերում է կենսաբանական ճնշման:
3) Հրազդանի ՋԿՏ-ն հանրապետության համեմատաբար հարուստ տարածաշրջաններից է, որն ունի հիդրոէլեկտրաէներգիայի արտադրության զարգացման մեծ պոտենցիալ: Տարածքում Հրազդան և Մարմարիկ գետերի էներգետիկ պոտենցիալի օգտագործման շնորհիվ գործում են երեք խոշոր` Հրազդանի, Արգելի, Արզնիի ՀԷԿ-երը և 16 փոքր ՀԷԿ-եր (տարեկան արտադրում են մոտ 48,3 մլն կՎտժ էլեկտրաէներգիա): Կառուցման փուլում է գտնվում ևս 1 փհէկ, որի շահագործման դեպքում ՋԿՏ-ում էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը կավելանա մոտ 2.4 մլն կՎտժ-ով:
26. Ջերմային էներգետիկայի արտադրության ոլորտում Հրազդանի ՋԿՏ-ում են գտնվում երկու խոշոր էներգաարդյունաբերող ընկերությունները՝ «ՀրազՋԷԿ» ԲԲԸ-ն և «Հրազդան-5» էներգաբլոկը, որոնց տեխնոլոգիայի հիմքում ընկած է նաև հովացման աշտարակների միջոցով տաք ջրի հովացումը: Նշված ընկերություններին կից առկա են գյուղատնտեսական բերրի հողատարածքներ, որտեղ ներդրումների իրականացման դեպքում հնարավոր կլինի կառուցել ջերմոցային տնտեսություններ՝ մատչելի ջեռուցմամբ, առանց ջրի կորուստների և ինքնահոս ոռոգման ջրով, քանի որ տեղանքը ընձեռում է այդ հնարավորությունը: Հրազդան ՋԷԿ-ը կառուցվել է 1963-1974 թվականներին և տեղակայվել է Հրազդան քաղաքի հյուսիս արևմտյան հատվածում։ Առաջին անգամ այն շահագործվել է 1966 թվականին և այն ժամանակից ի վեր այն դարձել է Հայաստանի էլեկտրական արտադրության կարևոր մասը։ Մինչ 2005 թվականը Հրազդանի ՋէԿ-ը արտադրում էր 143 մլրդ կվ/ժ էլետրաէներգիա և 1.23 մլն Գկալ ջերմային էներգիա։ 2003 թվականին Հրազդան ՋԷԿ-ը կուտակված պարտքերի պատճառով վաճառվեց «Լիորմանդ Հոլդինգ լիմիթիդ» (Liormand Holdings Limited) ընկերությանը։
1) Հրազդանի ՋԿՏ-ում է գտնվում նաև Երևանի ՋԷԿ-ը (Երջէկ)։ «Երևանի ՋԷԿ» ձեռնարկությունը հիմնադրվել է 1963 թվականին: 1997 թվականին ստեղծվել է «Երևանի ջերմաէլեկտրակենտրոն» պետական փակ բաժնետիրական ընկերությունը: Երևանի ջերմաէլեկտրակենտրոնի նախագծման աշխատանքները սկսվել են 1959 թվականին Խորհրդային Միության «Տեպլոէլեկտրոպրոյեկտ» ինստիտուտի կողմից: Այն որոշվել է կառուցել Հայաստանի արդյունաբերական էներգատար կենտրոններից մեկում՝ Երևանի հարավային արդյունաբերական հանգույցում: Երևանի ջերմաէլեկտրակենտրոնի շինարարությունը սկսվել է 1961 թվականին:
27. Գյուղատնտեսությունից հետո Հրազդանի ՋԿՏ-ում հաջորդ զարգացած տնտեսական ճյուղերից է արդյունաբերությունը։ Այն զարգացած է հատկապես Երևան քաղաքում, որը համարվում է հանրապետության խոշորագույն արդյունաբերական և տնտեսական կենտրոնը։ Հրազդանի գետավազանի արդյունաբերության հիմնական ուղղությունը մշակող արդյունաբերությունն է, որի մեջ առավել զարգացած են սննդամթերքի և խմիչքների արտադրությունը (մսի և մսամթերքի մշակում և պահածոյացում, մրգերի և բանջարեղենի մշակում և պահածոյացում, կաթնամթերքի, ալյուրի, ըմպելիքի արտադրություն), ոչ մետաղական հանքային այլ արտադրանքի արտադրություն (ապակու և դրանից պատրաստվող իրերի արտադրություն, ցեմենտի արտադրություն), մետաղագործական արդյունաբերություն և մետաղե արտադրատեսակների արտադրություն (պողպատի և թուջի ձուլում), կահույքի արտադրություն, այլ կատեգորիաների մեջ չմտցված պատրաստի իրերի արտադրություն (ոսկերչական իրերի և կից ապրանքների (ադամանդի) արտադրություն): Երևանի արդյունաբերության հիմնական ճյուղերն են սննդամթերքի (ներառյալ խմիչքներ) արտադրությունը, քիմիական և մետաղագործական արդյունաբերությունը։ Երևանի արդյունաբերական արտադրանքի ծավալի մեջ առաջատար դիրք են զբաղեցնում մշակող արդյունաբերությունը և էլեկտրաէներգիայի, գազի, ջրի արտադրությունն ու բաշխումը՝ 79.6 % և 17.7% համապատասխանաբար: Քասախի գետավազանում արդյունաբերությունը մասնագիտացած է սննդամթերքի արտադրության (մսի և մսամթերքի մշակում և պահածոյացում, մրգերի և բանջարեղենի մշակում և պահածոյացում, կաթնամթերքի, ըմպելիքի արտադրություն, խաղողի վերամշակման և գինու հումքի ստացման) ու շինանյութերի հանքավայրերի շահագործման ոլորտներում: Արդյունաբերությունը հիմնականում զարգացած է Աշտարակի և Ապարանի տարածաշրջաններում: Հրազդանի ՋԿՏ տարածքը տարբերվում է օգտակար հանածոների բաշխվածությամբ։ Հրազդանի գետավազանը հարուստ է օգտակար հանածոների պաշարներով: Առկա են ոսկու, ալյումինի, պղինձ-մոլիբդենի, երկաթի, պեռլիտի, մարմարի, գրանիտի, լիթոիդային պեմզայի, նեֆելինային սիենիտների, անդեզիտաբազալտների, հրաբխային խարամների, քարաղի, զանազան շինարարական նյութերի 60 հանքավայրեր, որոնցից շահագործվում է 32-ը՝ 28 տնտեսավարողների կողմից: Հանքավանի գոտում կան պաշարներով հարուստ 3 հանքավայրեր՝ Դամլիկի օբսիդիանի (Հանքավանի վանակատի), Մայմեխի մարմարի և Թեժսարինեֆելինային սիենիտի, որոնք համապատասխան ներդրումների դեպքում կունենան շահագործման լայն հեռանկարներ: Այստեղ է գտնվում նաև Հանքավանի պղինձ-մոլիբդենի հանքավայրը, որը նախկինում (2006 թ.-ին) շահագործվում էր «Գոլդեն Օրե» ՍՊԸ-ի կողմից։ Հանքավայրի հիմնական օգտակար հանածոներն են մոլիբդենը, պղինձը և ոսկին։ Լեռնահատկացման ակտով տրամադրված տարածքը կազմում է 109.4 հա։ Օգտակար հանածոների հաստատված պաշարները կազմում են 137.3 մլն տոննա հանքաքար,որում` մոլիբդենը 62.46 հազ. տոննա, պղինձ` 129,3հազ. տոննա (հաստատված 1962 թ.-ին)։ Հանքաքարում օգտակար հանածոների պարունակությունը կազմում է. մոլիբդեն` 0.054%, պղնձին` 0.55-0.60%: Հրազդանի գետավազանում՝ Մարմարիկ գետի միջին ավազանում է գտնվում Մեղրաձորի ոսկու, արծաթի հանքավայրը։ Հանքանյութը կազմված է հիմնականում պիրիտ, խալկոպիրիտ, սֆալերիտ, գալենիտ, թելուրիդներմիներալներից, բնածին ոսկուց, արծաթից և մի շարք սուլֆիդներից։ Հանքանյութի պաշարները մոտ 600 հազ․ տոննա են (ոսկու միջին պարունակությունը՝ 10.1 գ/տ, արծաթինը՝ 13.6 գ/տ)։ Հանքի շահագործումը սկսվել է դեռևս 1986 թվականից։ 2012 թվականին հանքավայրը շահագործման է հանձնվել «Մեղրաձոր գոլդ» ՍՊԸ-ին։ Լեռնահարստացման ակտով տրամադրված տարածքը կազմում է 569․07 հա։ Հանքի տարածքում գործում են 2 պոչամբարներ։ Պոչամբարները գտնվում են Երևան-Մեղրի մայրուղու աջ կողմում՝ Արարատ քաղաքից 4 կմ հեռավորության վրա։ Առաջին պոչամբարը կառուցվել է 1976 թվականին։ Պոչամբարի նախագծային ծավալը կազմում է 18 մլն տոննա, փաստացի մակերեսը՝ 1.35 կմ.2։ 2013 թվականի դրությամբ այն լցված է 14 մլն տոննա պոչանքով։ Երկրորդ պոչամբարը կառուցվել է 1998 թվականին։ Պոչամբարի նախագծային ծավալը կազմում է 2 մլն 500 հազ. տոննա, փաստացի մակերեսը՝ 0.3 կմ.2։ Մեղրաձոր գյուղից 4.5 կմ դեպի արևմուտք գտնվում է նաև Մեղրաձորի ոսկու, արծաթի հանքավայրի «Լուսաջուր» տեղամասը։ Հանքավայրի երկրաբանական ուսումնասիրությունները իրականացվել են 2010 թվականին։ Հանքանյութի մեջ ոսկու միջին պարունակությունը կազմում է 10.5 գ/տ, արծաթինը՝ 17.1 գ/տ։ Մեղրաձորի ոսկու, արծաթի հանքավայրի «Լուսաջուր» տեղամասը 2012 թվականին շահագործման է հանձնվել «Պարամաունտ Գոլդ Մայնինգ» ՓԲԸ-ին։ Լեռնահարստացման ակտով տրամադրված տարածքը կազմում է 45.1 հա։
1) Հրազդանի գետավազանում՝ Հրազդան քաղաքից մոտ 1 կմ դեպի հյուսիս-արևելք գտնվում է Հրազդանի երկաթի հանքավայրը։ Հանքավայրի օգտակար հանածոների պաշարը հաստատվել է 50.61 մլն տոննա հանքաքար, որում երկաթի պարունակությունը կազմում է 26.46%։ Հրազդանի երկաթի հանքավայրը 2012 թվականին բաց եղանակով շահագործման է հանձնվել «Ֆորչն Ռիզորսիս» ՍՊԸ-ին։ Ընդերքօգտագործման նպատակով հատկացված տարածքի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 0.553 կմ.2, իսկ հանքաքարի արդյունահանման ընդհանուր ծավալը՝ 70մլն տոննա հանքաքար։
2) Քասախի գետավազանում օգտակար հանածոները բազմազան չեն, բայց պաշարները մեծ են։ Դրանք հիմնականում հրաբխային ապարատեսակներին են՝ բազմագույն տուֆերը, բազալտը, պեռիլտը, հրաբխային խարամը, որոնք իրենց գոյությամբ պարտական են Արագած լեռան հրաբխային ժայթքումներին և ծառայում են որպես որակյալ շինանյութ։ Քասախի գետավազանում է գտնվում Թուխմանուկի ոսկի - բազմամետաղային հանքավայրը, որը, 2012 թվականի դեկտեմբերին շահագործման է հանձնվել «Մեգո Գոլդ» ՍՊԸ-ին։ Հանքի շահագործումը թույլատրվել է իրականացնել 2 տարի բաց եղանակով՝ տարեկան 76500 տոննա հանքաքարի մշակմամբ, և ևս 6.5 տարի` ստորգետնյա եղանակով` տարեկան 68500 տոննա հանքաքարի մշակմամբ։ Սակայն, 2017 թվականի հունիսին ընկերությունը ճանաչվել է սնանկ և դադարեցրել է իր գործունեությունը։ Թուխմանուկի հանքավայրը գտնվում է Արագածոտնի մարզում` Մելիք գյուղից 3.5 կմ դեպի հարավ, 2300-2800 մ բացարձակ բարձրությունների վրա: Շահագործման հանձնված հանքային տարածքը կազմում է մոտ 226 հա հետևյալ մետաղների միջին պարունակությամբ. հանքաքարեր` 1247.03 հազ. տոննա, ոսկի` 7939.5 կգ, արծաթ` 44.362 տոննա, կապար` 16876 տոննա, ցինկ` 6045 տոննա: Հանքավայրին կից՝ Մելիք գյուղից 2 կմ դեպի արևելք տեղակայված են «Մեգո Գոլդ» ՍՊԸ-ին պատկանող 2 պոչամբարները։ Պոչամբարների մակերեսը 2 հա է, նախագծային ծավալը՝ 90 հազ. մ.3, փաստացի ծավալը՝ 45 հազ. մ.3, պատվարի փաստացի բարձրությունը՝ 10 մ։ 2017 թվականի դրությամբ պոչամբարները լցված են և չեն շահագործվում, սակայն նաև ռեկուլտիվացված չեն։
28. Հրազդանի ՋԿՏ-ում առկա է զգալի զբոսաշրջային ներուժ։ Այն ներկայացված է տարածաշրջանի հարուստ, գեղատեսիլ և առողջարար բնությամբ, անտառներով, լեռներով, պատմամշակութային արժեքներով, բնության հուշարձաններով, բուժիչ և հանքային ջրաղբյուրներով և ենթակառուցվածքներով։ Հրազդանի գետավազանում զբոսաշրջային կենտրոններն են Ծաղկաձորի, Հանքավանի, Աղվերանի և Բջնիի հանգստյան գոտիները։ Գործում են զբոսաշրջության զարգացման տեղեկատվական կենտրոններ, որը կարող է խթան հանդիսանալ տարածաշրջանում գյուղական տուրիզմի զարգացման համար: Հրազդանի գետավազանում գրանցված է ավելի քան հիսուն հյուրանոց և հանգստյան տուն։
29. Հրազդանի ՋԿՏ-ում թափոնների, մասնավորապես կոշտ թափոնների աղբավայրերի կառավարմանն առնչվող հարցերը շարունակում են մնալ որպես առաջնային, քանի որ չկան սանիտարահիգիենիկ և քաղաքաշինության պահանջներին համապատասխանող աղբավայրեր, ոչ էլ արդյունաբերական և կենցաղային աղբի համար առանձին աղբավայրեր։ Բացի այդ, աղբի կուտակման, հավաքման, տեղափոխման, պահեստավորման, մշակման, վերաօգտագործման, տնօրինման, հեռացման, ոչնչացման և թաղման աշխատանքները ոչ լիարժեք են իրականացվում։ Հրազդանի գետավազանում կան 5 խոշոր աղբավայրեր, որոնք շահագործվում են Երևան, Հրազդան, Աբովյան, Եղվարդ, Չարենցավան համայնքների կողմից, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է շուրջ 66 հա, որից միայն 31.1 հա հատկացված է Երևան քաղաքի Նուբարաշենի աղբավայրին։ Միաժամանակ տվյալ աղբավայրերից օգտվում են մի շարք հարակից համայնքներ։ Չարտոնագրված աղբավայրերից օգտվում են դեռևս Բյուրեղավան քաղաքը և մի շարք գյուղական` Մեղրաձոր, Մարմարիկ, Աղավնաձոր, Ջրառատ, Լեռնանիստ, Քաղսի, Սոլակ, Ֆանտան, Կապուտան, Ակունք, Զառ, Գեղաշեն, Կամարիս, Արամուս, Նոր Գեղի, Քանաքեռավան, Զովունի, Պռոշյան, Արագյուղ, Բուժական համայնքները, որոնք աղբահանություն իրականացնում են իրենց կողմից կամայականորեն ընտրված տարածքներում` ընդհանուր առմամբ շուրջ 12 հա։ Քասախի գետավազանում կոշտ կենցաղային թափոնների համար թվով 59 համայնքներում կատարվել է հողհատկացում, սակայն փաստացի գործում է 2 խոշոր աղբավայր, որոնք շահագործվում են Ապարան և Աշտարակ քաղաքների կողմից: Աղբահանությունը մասնագիտացված բեռնատարներով իրականացվում է միայն քաղաքային բնակավայրերում, մասնակի կերպով, իսկ գյուղական բնակավայրերում միայն հարմարեցված տեխնիկական միջոցներով (ինքնաթափեր, լաֆետներ, այլ)։
1) Նուբարաշենի թունաքիմիկատների գերեզմանոցը կառուցվել է 1976 թվականին` ՀՍՍՀ նախարարների խորհրդի որոշմամբ և գտնվում է Երևանի Էրեբունի վարչական շրջանում, Ջրաշեն, Գեղանիստ և Մուշավան գյուղերի կողքին, ակտիվ սողանքային գոտում: Գերեզմանոցը գտնվում է տեղի հացահատիկային պահուստին կից: Նուբարաշենի թունաքիմիկատների գերեզմանոցում հայտնաբերվել են 512 տոննա թունաքիմիկատների թափոններ, որոնք դասակարգվում են որպես 1-ին և 2-րդ դասի վտանգավորության: Թունաքիմիկատների թաղումն իրականացվել է մինչև 1980-ականների կեսը: Թաղման վայրը չունի հարկ, պատեր և տանիք, թունաքիմիկատներն անմիջապես թաղվում են հողում: Շինության երկարությունը 100 մ է, լայնությունը` 20 մ, խորությունը՝ 5 մ-ից պակաս, մոտավոր ծավալը՝ 10000 մ.3: Թունաքիմիկատների թաղման վայրը գտնվում է Ողջաբերդի սողանքային տարածքում, որտեղ ներկայումս տեղի են ունենում ակտիվ սողանքային գործընթացներ: Տարբեր մասերում շրջվել են փշալարե արգելքները, հարակից համայնքների բնակիչների կողմից կտրատրվել են փշալարերը, իսկ արգելանշաններն՝ անհետացել։ Ներկայումս տարածքն ամբողջությամբ առանձնացված է փշալարե արգելանքներով, առկա են նախազգուշացնող գրություններով ցուցանակներ, թափոնների տարածման վտանգները ժամանակավորապես չեզոքացվել են, իսկ տարածքը գտնվում է հսկողության տակ:
30. Երևանի շնորհիվ հանրապետության գրեթե բոլոր տրանսպորտային ուղիները՝ ներառյալ միջպետական և հանրապետական նշանակության ավտոճանապարհներն անցնում են Հրազդանի ՋԿՏ-ով: Կան նաև բավականին շատ միջհամայնքային ճանապարհներ: Այնուամենայնիվ, փոխադրման ուղիները հեռու են մակերևութային և ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներից, ուստի ջրային ռեսուրսների վրա էական ճնշում չկա:
31. Ճնշումներ և ազդեցություններ - Աղտոտման կետային աղբյուրներից 2018 թվականի հունվարի դրությամբ, տարեկան հեռացվող կեղտաջրերի ծավալը 1301.8 մլն մ.3 է, որից 201.12 մլն մ.3-ը՝ կենցաղային կեղտաջրեր։ Միայն կոյուղաջրերը կազմել են 123.38 մլն մ.3։ Արդյունաբերական և կենցաղային կեղտաջրերի 90-95% -ը չի հավաքվել և մաքրվել։ Հրազդանի ՋԿՏ-ում կենցաղային և արդյունաբերական կեղտաջրերը միանգամից թափվում են ջրային ռեսուրսի մեջ, քանի որ կեղտաջրերի մաքրման կայանները չեն աշխատում պատշաճ կերպով, ինչպես նաև կեղտաջրերի խողովակները բավականին մաշված են և հիմնանորոգման կարիք ունեն։ Հրազդանի ՋԿՏ-ում գործում է «Աերացիա» կեղտաջրերի մաքրման կայանը (այսուհետ՝ ԿՄԿ), որտեղ կենտրոնացվում են Երևանի, Աբովյանի, Չարենցավանի, Եղվարդի, Զովունու, Նոր Հաճնի, Բյուրեղավանի և այլ հարակից փոքր գյուղերի կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերը։ Բնակավայրերի կոյուղացվածության աստիճանը կազմում է միջինում 85%, սակայն Աբովյանի, Չարենցավանի, Եղվարդի, Զովունու, Նոր Հաճնի, Բյուրեղավանի կոլեկտորների վնասված լինելու պատճառով քաղաքային կեղտաջրերը չեն հասնում ԿՄԿ և մինչև Երևան հասնելը թափվում են Հրազդան գետ։ «Աերացիա» ԿՄԿ-ն կառուցվել է 1970-ականներին, սակայն ներկայումս գտնվում է վատթար վիճակում։ ԿՄԿ-ի հզորությունը կազմում է 480 հազ. մ.3/օր, իսկ կայան մտնող կեղտաջրերի օրական ծավալը՝ մոտ 217 հազ. մ.3/օր։ Ներկայումս ԿՄԿ-ն գործում է ոչ լիարժեք՝ իրականացնելով մասամբ մեխանիկական մաքրում։ Մաքրման ընթացքում առանձնացվում է միայն խոշոր աղբն ու ավազը, մնացածը Գեղանիստ գյուղի հատվածում լցվում է Հրազդան գետ։ 2017 թվականին կառուցվել են ոչ միայն մեխանիկական մաքրման, այլ նաև տիղմի մշակման կառուցվածքներ, սակայն դրանք դեռևս չեն շահագործվում: 2015 թվականին մեկնարկել է Ֆրանսիական կառավարության կողմից տրամադրված վարկային միջոցներով իրականացվող «Երևանի ջրամատակարարման և ջրահեռացման համակարգերի բարելավման ծրագիրը», որի նպատակն է վերակառուցել Աերացիայի կեղտաջրերի մաքրման կայանը: Նախատեսվում է նաև «Աերացիա» ԿՄԿ-ին միացնել Սևան քաղաքի կոյուղու կոլեկտորը և կոյուղաջրերը ուղղել դեպի ԿՄԿ՝ մաքրման նպատակով (Լոտ-3. «ՀայՋԿ սպասարկման տարածքի ջրամատակարարման ցանցի և կոյուղու համակարգերի նախագծում, տեխնիկական և հեղինակային հսկողություն» ծրագրի, համագործակցող ընկերություն` SAFEGE SAS (Ֆրանսիա), պատվիրատու` «Ջրային տնտեսության ԾԻԳ» ՊՀ, ֆինանսավորումը` KfW բանկ, ԵՆԲ և ԵՄ-ՀՆԾ)։ Ըստ Երևանի քաղաքապետարանի տվյալների, ներկայում ծրագրի երկրորդ բաղադրիչով շարունակվում են Աերացիայի կեղտաջրերի մաքրման կայանի վերակառուցման և արդիականացման աշխատանքները: 2017 թվականին կառուցվել են միայն մեխանիկական մաքրման կառուցվածքները, սակայն դրանք դեռևս չեն շահագործվում։ 2015 թվականին մեկնարկած «Armenia Water Investment Programme-Feasibility Study» (cooperation with CECT Infrastructure Consultancy Ltd, financed by EBRD) ծրագրի շրջանակներում նախատեսվում է նաև Մասիսի, Քաղսիի և Ծաղկաձորի ԿՄԿ-ների կառուցում։
1) 2013 թվականին իրականացվել է փորձնական ծրագիր, որի շրջանակներում Փարաքար համայնքում ԽՍՀՄ տարիներին կառուցված Փարաքարի ԿՄԿ-ի տարածքում կառուցվել է կենցաղային կեղտաջրի մաքրման կայան։ Շինարարական աշխատանքներն ավարտվել են 2014 թվականին: Կառուցվել է 1600 մ.3 տարողությամբ, օրական 1000 մ.3 ծավալով կենցաղային կեղտաջուր մաքրող կայան՝ մեխանիկական մաքրման ավազանով և կենսաբանական մեկ լճակով։ Կենսաբանական լճակն օգտագործում է ջրային հակինթով ջրի մաքրման մեթոդը։ Կեղտաջրերը սկզբում մաքրման էին ենթարկվում մեխանիկական ավազանում, որից հետո անցնելով կենսաբանական լճակ և նստվածք տալով այնտեղ, դուրս էին գալիս մաքուր վիճակում։ ԿՄԿ-ի էկոլոգիական օգուտն այն էր, որ մաքրված կեղտաջրերը լցվում էին ոռոգման ջրանցք և ամռան ընթացքում օգտագործվում փոքր ֆերմերային տնտեսությունների կողմից առանց ջրօգտագործման համար վարձավճարի։ Նախքան ԿՄԿ-ի շահագործումը կեղտաջրերը հավաքվում էին ոռոգման ջրանցքի մեջ առանց մաքրման և օգտագործվում ոռոգման նպատակով կամ էլ աղտոտում Հրազդան գետը և գետի շրջակայքը։ ԿՄԿ-ի շահագործման շնորհիվ համայնքը ստանում էր մոտավորապես 10 լ/վրկ լրացուցիչ մաքրված ոռոգման ջուր (մաքրված կեղտաջուր), որն օգտագործվում էր 7.2 հա տարածք ոռոգելու համար։ ԿՄԿ-ն շահագործվում և պահպանվում է Փարաքար համայնքի կողմից, որը նախորդ օպերատորի կողմից նույնպես չի սպասարկվել: ՀՀ պետական բյուջեից՝ սուբվենցիոն ծրագրի շրջանակներում համապատասխան միջոցներ են տրամադրվել Փարաքար համայնքի ԿՄԿ-ի վերակառուցման համար։
2) Հրազդանի ՋԿՏ-ում որպես հնարավոր էական ճնշումների աղբյուրներ, դիտարկվել են Հրազդանի գետավազանում՝ Երևան, Մասիս, Հրազդան, Չարենցավան, Եղվարդ, Աբովյան, Նոր Հաճն և Բյուրեղավան քաղաքները, իսկ Քասախի գետավազանում՝ Աշտարակ և Ապարան քաղաքները։ Հրազդանի ՋԿՏ-ում կենցաղային կեղտաջրերն ամբողջությամբ չեն կոյուղացվում, իսկ կոյուղատարերում առկա են մեծ կորուստներ, ինչը բերում է կեղտաջրերի ցրման և գետի ջրի որակի վրա կետային ազդեցության պայմանականորեն նվազման: Աղտոտման կետային աղբյուրներից կենցաղային կեղտաջրերն էական ճնշում են գործադրում Հրազդանի և Քասախի գետավազանների ջրային ռեսուրսների ջրի որակի վրա և ենթակա են ուսումնասիրության ԵՄ ՋՇԴ բնապահպանական նպատակների ձախողման առումով ռիսկային ջրային մարմինների առաջացման տեսանկյունից:
3) Հրազդանի ՋԿՏ-ում սննդի և ոչ սննդի արդյունաբերության կեղտաջրերը հիմնականում թափվում են կոյուղու կոլեկտոր, և դրանց ազդեցությունը գումարվում է կենցաղային կեղտաջրերի ազդեցությանը: Հրազդանի ՋԿՏ-ում արդյունաբերական ձեռնարկությունները կենտրոնացված են հիմնականում խոշոր քաղաքներում՝ հատկապես Երևանում (90%-ից ավելին), և արտադրական հոսքաջրերը թափվում են քաղաքային կոյուղու ցանց: Հաշվի առնելով կենցաղային կեղտաջրերի ազդեցության գնահատման ստացված արդյունքները, արդյունաբերական ձեռնարկությունների ճնշումը նույնպես էական է գետավազանների ջրային ռեսուրսների վրա։ Ամբողջ արտադրական հոսքաջրերի ծավալը կազմում է մոտ 31.5 մ.3/վ, որից 0.5 մ.3/վ-ը կոյուղացվում է ընդհանուր քաղաքային կոյուղատարեր, այնուհետև՝ արտանետվում է հարակից գետեր (հիմնականում՝ Հրազդան և Քասախ գետեր)։ Սակայն, քաղաքային կեղտաջրերի ծավալների համեմատությամբ դրանք փոքր են։
4) Հրազդանի ՋԿՏ-ում սննդի արդյունաբերական ձեռնարկությունները շատ են և բազմազան։ Սննդի ձեռնարկությունների արտանետումների մասնաբաժինը հայտնի չէ, հետևաբար հնարավոր չէ դիֆերենցել հատկապես սննդի ձեռնարկությունների ճնշումը կենցաղային ճնշումից: Սակայն, բոլոր դեպքերում, Հրազդանի և Քասախի գետավազաններում գետերի ջրի որակի վրա սննդի ձեռնարկությունների ճնշումը նույնպես էական է: Ըստ Կոտայքի, Արագածոտնի մարզպետարանների և Երևանի քաղաքապետարանի տվյալների, 2017 թվականի դրությամբ Հրազդանի ՋԿՏ-ում գործում են 100-ից ավելի մեծ և փոքր ոչ սննդի արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ ՋԿՏ-ում գործում են նաև մի շարք փոքր ձեռնարկություններ, որոնք արտադրում են կահույք, տրիկոտաժ, քարե սալիկներ և այլն: Ոչ սննդի արդյունաբերության ձեռնարկություններն օգտագործում են չնչին քանակությամբ ջուր և ջրահեռացում գրեթե չեն կատարում: Համեմատաբար խոշոր ջրօգտագործող ձեռնարկություն է «Հրազդան-Ցեմենտ» ՓԲԸ-ն, որի ջրահեռացման ծավալները կազմում են 0.13 մ.3/վ-ը։ Ըստ փորձագիտական գնահատման, Հրազդանի ՋԿՏ-ում ոչ սննդի արդյունաբերությունից ջրահեռացումը ջրերի որակի վրա էական ճնշում չի գործադրում:
5) Հրազդանի ՋԿՏ-ում կենցաղային կոշտ թափոնների աղբավայրերը կառուցվել են հիմնականում քաղաքային համայնքներում, որոնք ներկայումս չեն համապատասխանում ժամանակակից քաղաքաշինական, սանիտարահիգիենիկ և բնապահպանական նորմերի պահանջներին: Աղբավայրերը չունեն տարածքում ձևավորվող կեղտաջրերի հավաքման ֆիլտրացվող համակարգեր, ինչի հետևանքով կեղտաջրերը ներծծվում են դեպի ընդերք` աղտոտելով ստորերկրյա ջրերը, կամ անձրևաջրերից ձևավորված մակերևութային հոսքով թափվում են հարակից գետեր։ Բացի քաղաքային աղբավայրերից, գետավազաններում բնակավայրերին կից հատվածներում տարիների ընթացքում ստեղծվել են կամ տարերայնորեն ձևավորվել են բազմաթիվ աղբավայրեր և աղբանոցներ, որոնք զբաղեցնում են զգալի տարածքներ և առաջացնում են բնապահպանական և սանիտարական խնդիրներ: Հաճախ կենցաղային աղբը թափվում է աղբի համար նախատեսված վայրերից դուրս` պատահական վայրերում՝ բակային տարածքներում, այգիներում, բանջարանոցներում, ավտոճանապարհների եզրերին, ձորերում, գետափերին: Գործնականում աղբահանության ծառայությունների մատուցման չափորոշիչները նորմավորված չեն, այդ իսկ պատճառով դրանք շատ տարբեր են և տեղերում սահմանվում են ըստ տեղական պատկերացման: Այս տեսակետից հատկանշական է նաև տուրիզմի զարգացումը, որը նույնպես խթանում է տարածքում տարերային աղբահանության կազմակերպմանը։ Ըստ փորձագիտական գնահատման, Հրազդանի ՋԿՏ-ում աղբավայրերը էական ճնշում են գործադրում ստորերկրյա ջրերի որակի վրա:
32. Աղտոտման ոչ կետային (ցրված) աղբյուրներից ցրված աղտոտումն առաջանում է լայն տարածք զբաղեցնող գործունեությունից, ինչպիսին է, օրինակ, գյուղատնտեսությունը և այլ աղբյուրներ: Ցրված աղտոտվածության մակարդակը կախված է ոչ միայն մարդածին գործոններից, ինչպիսին է, օրինակ, հողօգտագործումը և հողօգտագործման ինտենսիվությունը, այլ նաև բնական գործոններից, ինչպիսին են կլիման, հոսքի պայմանները և հողի բնութագրիչները։ Այս գործոնների ազդեցության ուղիները զգալիորեն տարբեր են։ Ազոտի համար ցրված աղտոտման հիմնական ուղին ստորերկրյա ջրերն են, մինչդեռ ֆոսֆորի դեպքում՝ էրոզիան։ Ցրված աղբյուրներից արտանետումների չափումը բարդ խնդիր է: Հրազդանի ավազանի համար արտանետումների հաշվարկը հնարավոր է միայն մաթեմատիկական մոդելավորման միջոցով։ Հրազդանի և Քասախի գետավազաններում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի զգալի տոկոս են կազմում հացահատիկային և բանջարաբոստանային կուլտուրաները: ՀՀ մարզպետարանների տվյալների համաձայն, 2017 թվականին Հրազդանի ՋԿՏ-ում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համար օգտագործվել է 3718 տոննա ազոտական պարարտանյութ: Սա էականորեն քիչ է սահմանվող նորմից (ըստ նորմի 1 հա մշակաբույսերի մշակման համար պահանջվում է 300 կգ ազոտական պարարտանյութ): Սակայն, Հրազդանի և Քասախ գետավազանի գետերի ջրի որակի գնահատման արդյունքները ցույց են տալիս, որ Հրազդան գետի միջին և ստորին հոսանքներում նկատվում է նիտրիտ և նիտրատ իոնների կոնցենտրացիաների աճ, որը պայմանավորված է տարածաշրջանում վարելահողերից հետադարձ հոսքերի աղտոտմամբ՝ դաշտերի ոչ ճիշտ չափաբաժնով պարարտացման արդյունքում: Այնուամենայնիվ, ընդհանուր առմամբ, մշակաբույսերի մշակումը և պարարտանյութերի օգտագործումը Հրազդանի ՋԿՏ ջրերի որակի վրա էական ճնշում չի գործադրում:
1) Հրազդանի ՋԿՏ-ի գյուղատնտեսական նշանակության հողերի զգալի մասը կազմում են արոտավայրերը: Անասնապահությունը համարվում է գյուղատնտեսության հիմնական ճյուղերից մեկը։ Շնորհիվ նպաստավոր բնակլիմայական պայմանների, այն առավել զարգացած է Քասախի գետավազանում։ Հրազդանի ՋԿՏ-ում գործում են մի շարք խոշոր անասնապահական և թռչնաբուծական ֆերմաներ: Ֆերմերային տնտեսությունների տարածքում գոմաղբի լվացումից հոսքաջրերը թափվում են գետեր կամ ներթափանցում են ստորերկրյա ջրեր՝ աղտոտելով ջրային ռեսուրսներն ազոտի, ֆոսֆորի և օրգանական այլ տիպի միացություններով: Հրազդանի ՋԿՏ-ում ազոտի և ֆոսֆորի արտանետումները բավականին մեծ են: Փորձագիտական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ այդ աղտոտիչների բարձր կոնցենտրացիաներ դիտվում են Հրազդան գետի միջին և ստորին հոսանքներում, ինչպես նաև Քասախ գետում՝ Ապարանի տարածաշրջանում։ Կատարված վերլուծության հիմա վրա, կարելի է եզրակացնել, որ Հրազդանի ՋԿՏ-ում անասնապահությունը էական ճնշում է գործադրում ջրային ռեսուրսների որակի վրա։
2) Ջրավազանային կառավարման տարածքում անասնապահության հետ կապված առկա է նաև գերարածեցման խնդիրը։ Գետավազաններում գերարածեցումը նպաստում է բուսածածկի կրճատմանը և հողերի էրոզիային, որոնք նույնպես ճնշում են գործադրում ջրային ռեսուրսների վրա: Հրազդանի ՋԿՏ-ում գերարածեցումը գնահատելու համար հիմք են ընդունվել ՀՀ-ում գործող նորմերը` մեկ խոշոր եղջերավոր անասունին բավարար արածեցման համար անհրաժեշտ է միջինը 0.5 հա, իսկ մեկ ոչխարի համար՝ միջինը 0.05 հա արոտավայր։ Ջրավազանային կառավարման տարածքի արոտավայրերի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 25 922.4 հա, իսկ խոշոր եղջերավոր անասունների քանակը՝ 152 300 գլուխ, իսկ մանր եղջերավոր անասունների քանակը՝ 158 200 գլուխ։ Հրազդանի ՋԿՏ-ում գետավազանում մեկ խոշոր եղջերավոր անասունին բաժին է ընկնում 0.17 հա (արածեցման նորմայի համեմատությամբ 2.9 անգամ պակաս տարածք), իսկ մանր եղջերավոր անասունին՝ 0.6 հա տարածք։ Գերարածեցումը զգալի է հիմնականում Քասախի գետավազանում, որտեղ, արածեցման նորմայի համաձայն, մեկ խոշոր եղջերավոր անասունին բաժին է ընկնում 0.06 հա, որը 8.3 անգամ գերազանցում է արածեցման նորմը, իսկ մանր եղջերավոր անասունին՝ 0.05 հա տարածք՝ գերազանցելով արածեցման նորմը 9.2 անգամ։ Հրազդանի գետավազանում մեկ խոշոր եղջերավոր անասունին բաժին է ընկնում 0.06 հա, իսկ մանր եղջերավոր անասունին՝ 0.38 հա (1.3 անգամ գերազանցում է արածեցման նորմը) տարածք։ Հաշվի առնելով գնահատման արդյունքները, գերարածեցումը էական ճնշում է գործադրում Հրազդանի ՋԿՏ-ի ջրային ռեսուրսների ջրի որակի վրա:
3) Շնորհիվ Երևան քաղաքի Հրազդանի ՋԿՏ-ով են անցնում հանրապետության գրեթե բոլոր միջպետական և հանրապետական նշանակություն ունեցող մայրուղիները։ Բավականին շատ են նաև ներհամայնքային ավտոճանապարհները։ Այնուամենայնիվ, տրանսպորտային ուղիները հեռու են գետահուներից և ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներից, այդ իսկ պատճառով էական ճնշում չեն գործադրում ջրային ռեսուրսների վրա: Հիմնվելով ջրավազանի վերլուծության փուլում կատարված ավտոմոբիլային մայրուղիների երթևեկության ինտենսիվության և բեռնափոխադրումների վերլուծության և գնահատման արդյունքների վրա, ինչպես նաև հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ճանապարհները հիմնականում անցնում են մակերևութային և ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներից հեռու վայրերով, կարելի է եզրակացնել, որ ավտոմոբիլային տրանսպորտը էական ճնշում չի գործադրում ջրային ռեսուրսների ջրի որակի վրա:
4) Հրազդանի ՋԿՏ-ում հանքարդյունաբերությունը ցրված ազդեցություն ունեն ջրային ռեսուրսների որակի վրա: Հիմնական հանքարդյունաբերական հանքավայրերն են Հանքավանի պղինձ-մոլիբդենի, Թուխմանուկի, Մեղրաձորի և Մեղրաձորի «Լուսաջուր» տեղամասի ոսկու և Հրազդանի երկաթի հանքավայրերը։ Գարնանային հորդացումների և ամառային վարարումների ժամանակաշրջանում, ձնհալքի և հորդառատ անձրևների հետևանքով, Թուխմանուկի բաց հանքավայրի ու չռեկուլտիվացված պոչամբարների տարածքներից հանքանյութի մեծ քանակություն լվացվում և թափվում է Հալավար գետը՝ ներկելով այն գորշ կարմիր գույնի և աղտոտելով գետի ջրերը ծանր մետաղներով: Ամռան չոր ժամանակահատվածում հանքավայրերի տարածքից պղնձով, մոլիբդենով, քրոմով, մանգանով և այլ ծանր մետաղներով հագեցած փոշին քամիների միջոցով տեղափոխվում է մոտակա բնակելի տարածքներ՝ Մելիք գյուղ, աղտոտելով շրջակա միջավայրը և առաջացնելով մարդու առողջության համար բարձր ռիսկեր: Մեղրաձորի և Մեղրաձորի «Լուսաջուր» տեղամասի ոսկու բաց հանքավայրի տարածքից պարբերաբար քիչ քանակությամբ հանքանյութի մնացորդներ՝ ծանր մետաղների պարունակությամբ, գարնանային հորդառատ անձրևներից ձևավորված մակերևութային հոսքով լցվում են Մարմարիկ գետ՝ քիչ չափով աղտոտելով գետի ջրերը ծանր մետաղներով։ Հաշվի առնելով գնահատման արդյունքները, լքված հանքարդյունաբերական հանքավայրերը և պոչամբարները էական ճնշում են գործադրում Հրազդանի ՋԿՏ-ի ջրային ռեսուրսների ջրի որակի վրա:
33. Ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների որակի և քանակի վրա հնարավոր ազդեցություն ունեցող տեխնածին գործոններից են գյուղատնտեսականը՝ անասնապահական և հողագործական, հիդրոտեխնիկականը՝ հորատանցքային և աղբյուրային ջրառները, տրանսպորտայինը՝ ավտոմայրուղիներ, և քաղաքայինը՝ կոշտ և հեղուկ կենցաղային և արդյունաբերական թափոններ: Գյուղատնտեսական անասնապահական գործոնը տարածված է գետավազանների վերին հոսանքներում և կրում է ժամանակավոր բնույթ: Բարձրադիր գոտիներում, որոնք համընկնում են ջրահավաք ավազանների հետ, այդ գործոնի տևողությունը կազմում է 4-5 ամիս, իսկ բնակավայրերի տարածքում՝ 7-8 ամիս: Առայսօր աղբյուրների և հորատանցքային ջրառների ջրերում աղտոտման երևույթներ չեն նկատվել: Հողագործական գործոնը պայմանավորված է բանջարաբոստանային և հատիկային կուլտուրաների արտադրությամբ, իսկ հնարավոր աղտոտումները՝ օրգանական և անօրգանական պարարտանյութերի կիրառմամբ: Այդ գործոնը առկա է Քասախ և Հրազդան գետերի միջին հոսանքի ավազաններում, որտեղ առ այսօր չեն նկատվել թույլատրելի սահմանները գերազանցող աղտոտող քիմիական տարրեր կամ դրանց պարունակության մեծացման միտում: Հիդրոտեխնիկական գործոններից զարգացած են հորատանցքային և աղբյուրային ջրառները, սահմանափակ քանակով՝ ջրանցքները և ջրամբարները: Աղբյուրային ջրառները ոչնչով չեն անդրադառնում ստորերկրյա հոսքի որակի և քանակի վրա, իսկ հորատանցքային ջրառների անհաշվենկատ աշխատանքի պատճառով Արգավանդ-Մասիս տեղամասում գրանցվել է ստորերկրյա ջրերի մակարդակի զգալի իջեցում: Ներկայումս նկատվում է կայունացում, բայց ջրառի ավելացման դեպքում մակարդակի իջեցումը անխուսափելի է: Ջրամբարները (Քասախի ավազանում՝ Ապարանի, Հրազդանի ավազանում՝ Մարմարիկի և Աղբյուրակի) գտնվում են գետահուներում և դրանց ազդեցությունը ստորերկրյա ջրերի վրա գործնականում չի նկատվել: Հրազդանի գետավազանում ջրանցքների ազդեցությունն աննշան է աղբյուրների ծախսի և ջերմաստիճանի վրա: Հետագա ուսումնասիրությունների ընթացքում անհրաժեշտ է ճշգրտել այդ աննշան փոփոխությունների պատճառը, որը կարող է կատարվել բնական կամ տեխնածին գործոնների ազդեցության տակ: Երևան-Սևան ավտոմայրուղին ծանրաբեռնված է ոչ միայն ավտոմեքենաների քանակով, այլ նաև ճանապարհի երկայնքով գործող գազի և նավթամթերքների լցակայաններով, որոնց անփույթ պահպանումը կարող է անդրադառնալ Հրազդան գետի ձախափնյա աղբյուրների վրա: Առայսօր նման երևույթներ չեն նկատվել: Ստորերկրյա ջրերի վրա չեն նկատվել նաև կոշտ և հեղուկ կենցաղային և արդյունաբերական թափոնների հնարավոր ազդեցությունը: Բնական փոփոխությունների ազդեցությունը Հրազդանի ՋԿՏ Քասախ գետավազանում որոշ գրունտային ջրաղբյուրների (Գեղարոտի ջրաղբյուր, Արագածի շրջան) ջրի որակի վրա զգալիորեն արտահայտված է։ Արագած լեռան արևելյան լանջն ունի եզակի երկրաբանական և երկրաքիմիական առանձնահատկություններ։ Այնտեղ կան թթվային ջրերի աղբյուրներ։ Համաձայն շրջակա միջավայրի նախարարության «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության (այսուհետ՝ ՇՄՆ ՀՄԿ ՊՈԱԿ) տվյալների, Գեղարոտ գետի ջուրը ակունքի մոտ բնութագրվում է երկաթի և մանգանի մեծ քանակությամբ, հատկապես գարնան և ամռան ամիսներին։ Գեղարոտի ջրի pH-ը զգալիորեն նվազում է (մինչև 3-4) աղբյուրների նվազագույն հոսքի ժամանակ (տարվա ընթացքում 1-2 անգամ) և մանգանի, նիկելի, երկաթի, ցինկի և այլ մետաղների մեծ քանակություն է լուծվում ջրում։ Արդյունքում ծանր մետաղների պարունակությունը ջրի մեջ ավելանում է 10 կամ ավելի անգամ, իսկ գետի ջուրը դառնում է գորշավուն։ Համաձայն փորձագետների գնահատման, Գեղարոտի ինքնամաքրման և լեռնային մյուս աղբյուրների հետ խառնվելու շնորհիվ, գետի ջրի pH-ը կայունանում է 14 կմ հեռավորության վրա՝ դեպի ոռոգման համար ջրառի կետ հոսանքն ի վար, նվազեցնելով նշված մետաղների պարունակությունը ջրում։
34. Քանակական ճնշումներից է ջրառ և ծառայությունները։ Հրազդանի ՋԿՏ-ում ջրօգտագործումը և բաշխումն իրականացվում է ոռոգման, խմելու կենցաղային, արդյունաբերական, հիդրոէներգետիկ և ձկնաբուծության նպատակների համար:
1) Հրազդանի ավազանում գետահուներում կառուցված ջրամբարները խախտում են գետերի անընդհատությունն, ինչպես նաև խախտում են գետերի բնական հիդրոլոգիական ռեժիմը, դրանով իսկ խախտելով հոսքի մյուս բնութագրիչների՝ հոսքի արագության, մակարդակի տատանումների, և նստվածքների տեղափոխման բնական ռեժիմը: Հրազդանի ավազանում անմիջապես գետերից ջրառ իրականացնող պոմպակայանների և ջրանցքների գլխամասային ջրընդունիչ կառուցվածքներն իհարկե փոխում են գետերի մորֆոլոգիան և հիդրոլոգիական ռեժիմը, ներառյալ` գետերի ափերն ու առափնյա գոտին, ողողատը, հոսքի ռեժիմն ու մակարդակը, սակայն էական ճնշում չեն գործադրում ջրային մարմնի վրա: Քասախի գետավազանում գետահուներում կառուցված ջրամբարները խախտում են գետերի անընդհատությունը, ինչպես նաև խախտում են գետերի բնական ռեժիմը, դրանով իսկ խախտելով հոսքի մյուս բնութագրիչների՝ հոսքի արագության, մակարդակի տատանումների և նստվածքների տեղափոխման բնական ռեժիմը:
2) Հրազդանի ավազանում գործում է հանրապետության խոշորագույն հիդրոէներգետիկ համակարգերից մեկը՝ Սևան-Հրազդան հիդրոէներգետիկ կասկադը: Կասկադի ՀԷԿ-երը աշխատում են Սևանա լճից ոռոգման ժամանակահատվածում բաց թողնված ջրի և Հրազդան գետի ջրային ռեսուրսների միջոցով: Սևան-Հրազդան հիդրոէներգետիկ կասկադը էական ճնշում է գործադրում Հրազդան գետի վրա, մասնավորապես՝ խախտվում է հոսքի բնական ռեժիմը, ջրի մակարդակի, արագության բնական ռեժիմը, ինչպես նաև նստվածքների կուտակման և այլ բնութագրիչների վրա:
3) Ձկնաբուծությունն էական ճնշում է գործադրում Հրազդանի ավազանի մակերևութային և հատկապես ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների քանակի վրա: Փոքր ձկնային տնտեսությունների կողմից իրականացվող ջրառը կազմում է գետավազանում ընդհանուր ջրառի 26%-ը։ Ձկնաբուծության նպատակով հիմնական ջրառն իրականացվում է Հրազդանի ավազանի ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներից: Ձկնարտադրության նպատակով ջրառը Հրազդանի գետավազանում զգալի ճնշում է գործադրում Արարատյան դաշտի ստորերկրյա ավազանի վրա: Վերջին տարիների ընթացքում ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների ինտենսիվ օգտագործումը հանգեցրել է ստորերկրյա ջրերի մակարդակների անկմանը, շատրվանող հորատանցքերի և աղբյուրների մակարդակների և ջրաելքերի նվազմանը: Հրազդանի գետավազանում ստորերկրյա հորատանցքերի չկարգավորված հորատումը, ներառյալ՝ առանց նախագծերի և ոչ ճիշտ տեխնիկական կառուցվածքով հորատումը, ինչպես նաև հորատանցքերի միջև սահմանված 500 մ հեռավորության չպահպանումն արդյունքում խախտել է ջրատար հորիզոնների միջև գոյություն ունեցող բնական հիդրավլիկ կապը: Մասնավորապես` խիտ ցանցով հորատված հորատանցքերի պատճառով ավելացել է ջրատար հորիզոնների միջև գոյություն ունեցող հիդրոերկրաբանական պատուհանների քանակը` հանգեցնելով պիեզոմետրիկ մակարդակների անկմանը, տարբեր ջրատար հորիզոնների ջրերի միախառնմանը և ջրերի քիմիական կազմի փոփոխությանը: Խախտվել է նաև ջրատար հորիզոնների ելքի բաղադրիչը` կտրուկ նվազել են բնական աղբյուրների ելքերը։
4) Գետային հոսքի մեկ ավազանից տեղափոխումն այլ ավազան կարող է զգալի կերպով փոխել գետերի հոսքի ռեժիմը (օրինակ` գետային հոսքի նվազում կամ ավելացում): Գետային հոսքի տեղափոխումները Հրազդանի ՋԿՏ-ում հետևյալն են` Հրազդան գետի հոսքի տեղափոխում Քասախ գետ՝ Արզնի-Շամիրամ մայր ջրանցքով, Սևանա լճից ջրի տեղափոխում Հրազդանի և Քասախ գետավազաններ՝ Սևան- Հրազդան համակարգի դերիվացիոն ջրանցքով (համաձայն Սևանա լճի մասին ՀՀ օրենքի լճից ջրի բացթողումների տարեկան առավելագույն քանակը կազմում է մինչև 170 մլն մ.3), Հրազդան գետի հոսքի տեղափոխում Ազատի գետավազան՝ Մխչյանի պոմպակայանով: Մեկ գետավազանի մեկ այլ գետավազան հոսքի տեղափոխման գլխավոր նպատակը ոռոգովի հողատարածքների ոռոգումն է: Հրազդանի ՋԿՏ-ում գետային հոսքի մեծածավալ փոխադրումները էական ճնշում են գործադրում Հրազդանի ՋԿՏ ջրային ռեսուրսների վրա, հատկապես գետերի ստորին հոսանքներում:
5) Հեղեղման ռիսկն առաջանում է մի շարք պատահարների համադրման հետևանքով, որոնցից առավել մեծ ազդեցություն ունեն գետային հոսքի մակարդակի բարձրացումը գարնանային վարարումների կամ հորդառատ անձրևների պատճառով, տարածքների և բնակավայրերի ջրածածկումը, վերջիններիս պատճառված վնասները: Հրազդանի գետավազանում հեղեղումները վնասներ են հասցնում ափամերձ բնակավայրերին և հողերին: Գետավազանի շատ սելավաբեր գետերում հեղեղումների պատճառ է հանդիսանում նաև մարդկային ազդեցությունը. շատ գետերի հուները և հեղեղատարները լցված են կենցաղային աղբով, շինարարական և այլ արտադրական թափոններով: Հեղեղումներ առաջանում են Հրազդան և Քասախ գետերի ստորին հոսանքներում, ինչպես նաև դրանց փոքր վտակներում՝ պայմանավորված ինտենսիվ տեղումներով և ձնհալքով: Հրազդանի գետավազանում վերջին մասշտաբային հեղեղումները դիտվել են 2003 թվականին, որի հետևանքով ջրածածկվել է 19 համայնքի ավելի քան 1,800 հա հողատարածք, շենք-շինություններ: Առափնյա գոտիները ջրածածկման վտանգից պաշտպանելու նպատակով գետավազանի գետահուներում կառուցվել են ափապատնեշներ՝ բետոնե կառույցներ, գաբիոններ, որոնք բնականաբար ճնշում են գործադրում գետերի հիդրոմորֆոլոգիական պայմանների վրա: Միաժամանակ պետք է փաստել որ ոչ բոլոր դեպքերում են այդ ճնշումները էական, քանի որ այդ միջոցառումները չեն խաթարում գետային հոսքը, չեն փոխում գետահունը և էականորեն չեն ազդում էկոհամակարգերի վրա:
8. ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ
35. Համաձայն առողջապահության նախարարի 2002 թվականի նոյեմբերի 29-ի «Խմելու տնտեսական նշանակության ջրմուղների և ջրամատակարարման աղբյուրների սանիտարական պահպանման գոտիներ» N 2-III-ա 2-2 սանիտարական նորմերը և կանոնները հաստատելու մասին» N 803 հրամանի, հաստատվել են խմելու ջրի ջրհավաք (կապտաժային) տարածքների երեք պաhպանվող գոտիներ։ Ըստ խմելու ջրի կապտաժային տարածքների սանիտարական կանոնների և կանոնակարգերի՝ խմելու նպատակով ջրառը պետք է տեղակայվի արդյունաբերական շինություններից և բնակավայրերից դուրս տարածքներում։ Հրազդանի ՋԿՏ-ում կան 127 ջրաղբյուրներ և խմելու ջրի կապտաժային տարածքներ, որոնցից 82-ը գտնվում են Քասախի գետավազանում, իսկ 45-ը՝ Հրազդանի գետավազանում: Խմելու ջրի կապտաժային տարածքները գտնվում են գյուղական վայրերից բավական հեռու՝ սանիտարական պահպանության գոտիների կանոնների և կանոնակարգերի համաձայն։ Այնուամենայնիվ, ներկայումս, գյուղական բնակավայրերի նորմալ աճի պայմաններում, համայնքների տարածքները հասել են ամենամոտիկ ջրաղբյուրներին։ Օրինակ՝ Երևանի, Աբովյանի, Չարենցավանի ջրատարները սնող Գյումուշի ակունքները գտնվում են Արգել գյուղի բնակելի տներից ներքև, իսկ գյուղը չունի կոյուղու համակարգ։ Բարեբախտաբար մինչ այժմ ստորերկրյա ջրերի աղտոտման դեպք չի գրանցվել։ Հաշվի առնելով խմելու ջրամատակարարման աղբյուրների սանիտարական պահպանման գոտիների կանոններ՝ Հրազդանի ՋԿՏ-ում խմելու ջրի կապտաժային տարածքները առանձնացվել են ջրառից 30 մ հեռավորության վրա: Հրազդանի ՋԿՏ-ի խմելու ջրի աղբյուրները ներկայացված են Քարտեզ N 6-ում։
Քարտեզ N 6. Հրազդանի ՋԿՏ-ի խմելու ջրի աղբյուրներ
36. «Էրեբունի» պետական արգելոցը գտնվում է Երևանին հարող տարածքում: Այն ընդգրկում է ընդամենը 118,75 հա տարածք: Այն ստեղծվել է վայրի ցորենների և այլ հացաբույսերի վայրի տեսակների պահպանության նպատակով: Արգելոցը հին և արժեքավոր բույսերի տեսակների համադրություն է, որն ունի մեծ գիտական նշանակություն: Աճելավայրը համընկնում է լեռան արևմտյան դիրքի հետ, որն ընդհանուր առմամբ ծածկված է նեոգենի դարաշրջանի կավով: Բարձրությունը ծովի մակարդակից 1300-1400 մ է: Կլիմայական պայմանները համեմատաբար խիստ են: Այստեղ նկատվում է խիստ տաք և մանրէասպան փոշի: Տարեկան միջին ջերմաստիճանը 10.9°C է, տեղումները` 345 մմ: Ձմեռը համեմատաբար խիստ է, միջին ջերմաստիճանը՝ 4°C է: Կայուն ձյան ծածկ ձևավորվում է ոչ ամեն տարի: Ձյան առավելագույն բարձրությունը 35 սմ է: Ձմեռն ավարտվում է մարտի երկրորդ կեսին: Ամռանը շոգ է, երկարակյաց, ամենատաք ամիսը հուլիսն է, միջին ջերմաստիճանը՝ 23°C է: Նաև կարելի է գրանցել 40°C-ից բարձր ջերմաստիճան: Չնայած փոքր տարածքին, բուսականությունը հարուստ է: Այստեղ աճում է ավելի քան 239 բուսատեսակ: Մասնավորապես, բազմազան են վայրի հացահատիկային մշակաբույսերը, մոտ 30 տեսակ: Պահպանվել են բուսականությամբ լի լեռնային և կիսաանապատային տարածքները: Արևմտյան մասում գերակշռում է խոտածածկ, որը չորանում է մայիսի վերջին և սկսում են աճել աշնանային անձրևների ժամանակ: Բացի այդ, աճում են Poabulbosa և այլ տեսակներ: Էրեբունի արգելոցի ամենացածր գոտում պրոյեկտիվ ծածկույթի խտությունը հասնում է ընդամենը 25%-ի: Բացի այդ, վայրի ցորենի տեսակից, այստեղ նաև պահպանվում են Triticum araraticum- ը և Triticum uratu- ն: Սրանք խիստ եզակի տեսակներ են և կարող են ներառվել բուսաբանական զբոսաշրջության մեջ: Թռչունների աշխարհը նույնպես հարուստ է: Այստեղ դուք կարող եք տեսնել ավելի քան 50 տեսակի թռչուններ, Falco tinnunculus, Cicusmacrourus և այլն:
37. «Արզական և Մեղրաձորի պետական արգելավայրը» գտնվում է ՀՀ Կոտայքի մարզում: Այն տարածվում է Դալար և Մարմարիկ գետերի ավազաններում, ծովի մակարդակից 1600-2100մ բարձրություններում՝ զբաղեցնելով 13532 հա տարածք: Արգելավայրի ստեղծման նպատակն է մեսոֆիլային անտառների պահպանությունը, որոնք էապես տարբերվում են Հայաստանի մնացած անտառներից: Գերակշռում են կաղնու տեսակները: Լայնորեն տարածված են Fraxinus excelsior, Thyme cordata, Populu stremula, և Betula Litwinowii: Մարմարիկի հովտի կարևոր հատկանիշը, որով տարբերվում է Հայաստանի մնացած անտառային տարածքներից, խիստ կլիման է և խոնավությունը: Ձմռանը ջերմաստիճանը իջնում է մինչև -31 °C: Տարեկան տեղումները 800 մմ է, տարվա բոլոր եղանակներին դիտվում են տեղումներ: Մարմարիկի հովիտը ուշագրավ է նաև իր հազվագյուտ և էնդեմիկ խոտաբույսերով: Դրանց թվում են Ուրարտական Կաթնախոտը (Polygala urartu), որի քիչ քանակությունը պահպանվել է Մարմարիկի հովտի փարթամ անտառներում: Կյանքի յուրահատուկ ոճով բույսը` փոքր ջրահարսը (Najas minor), որը աճում է ջրի մեջ և երբեմն այն կարող է լողալ ջրի մակերեսին: Այս տեսակը գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում: Ամենից հաճախ հանդիպում է Մարմարիկի ձախ ափին:
38. Հանքավանի ջրաբանական արգելավայրը գտնվում է Մարմարիկի հովտում, որը ձգվում է արևմուտքից արևելք ավելի քան 30 կմ: Այն տարածվում է Փամբակի և Ծաղկունյաց լեռնաշղթաների միջև: Մարմարիկի հովիտը կառուցվածքային տեսանկյունից կարելի է բաժանել երկու մասի: Վերին հոսքում այն ունի V-աձև և թեք ձև, այն բավականին ասիմետրիկ է, տարածվելով լեռնաշղթայից, իսկ Ծաղկունյաց լեռնաշղթայում՝ զառիթափ: Փյունիկ բնակավայրի տակ հովիտը լայնանում է: Մարմարիկի հովտի հանգստի հնարավորությունները մեծացնում են այստեղ տարածվող անտառները, որոնք հիմնականում զբաղեցնում են Ծաղկունյաց լեռների հյուսիսային լանջերը և ձգվում մինչև 2300 մ բարձրություն: Մարմարկի անտառներում գերիշխող տեսակը համարվում է կաղնին, չնայած Carpinusbetulus, Acer trautveteri և Acer compestre (Viburnum lantanta) տեսակները նույնպես լայն տարածում ունեն: Մարմարիկի հովտի կարևոր հատկանիշը, որով տարբերվում է Հայաստանի մնացած անտառային տարածքներից, կլիմայի խստությունն է և խոնավությունը: Ձմռան ամիսներին ջերմաստիճանը իջնում է մինչև -31°C: Հովիտը Հայաստանի ամենահեռավոր շրջաններից մեկն է: Տարեկան տեղումները 800 միլիմետր է, տեղումները դիտվում են տարվա բոլոր եղանակներին: Մարմարիկի հովիտը ուշագրավ է նաև իր հազվագյուտ և էնդեմիկ խոտաբույսերով: Այս տեսակների մեջ ուրարտական չոր ծիրանը (Polygala urartu) կարելի է դասել որպես փոքր բարդու տարատեսակ Մարմարիկի փարթամ անտառներում: Մարմարիկ գետի վերին հոսքը տարածվում է մինչև Հանքավանի ջրամբար, որը ձևավորվել է 1981 թ.-ին: Այն տարածվում է Ծաղկունյաց լեռնաշղթայի լանջերին 2000-2800 մ հիպերաչափական նիշերի սահմաններում: Պահպանման օբյեկտները հանքային ջրերի ավազաններ են: Իր ստեղծման ժամանակ այն զբաղեցնում էր 9350 հա տարածք: Ավելի ուշ արգելավայրի տարածքը կրճատվեց: Ներկա պահին արգելավայրի տարածքը կազմում է 5202,86 հա:
39. Հրազդանի ՋԿՏ-ում կան 45 բնության հուշարձաններ, որոնցից 21-ը՝ երկրաբանական, 9-ը՝ ջրաերկրաբանական, 6-ը՝ ջրագրական, 4-ը՝ կենսաբանական, և 5-ը՝ բնապատմական։ Բնության հուշարձանների ցանկը հաստատվել է ՀՀ կառավարության 2008 թվականի oգոստոսի 14–ի «Հայաստանի Հանրապետության բնության հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին» N 967-Ն որոշմամբ: Հրազդանի ՋԿՏ-ում 45 բնության հուշարձաններից հաստատվել են միայն 2-ի անձնագրերը։ 2017 թվականի օգոստոսի 18-ի թիվ 274–Ն հրամանով հաստատվել են ՀՀ Կոտայքի մարզի 2 բնության հուշարձան՝ «Բազալտե երգեհոն» սյունաձև բազալտներ» և «Անանուն քարայր» սյունաձև բազալտներում» բնության երկրաբանական հուշարձանների անձնագրերը:
9. ՀՐԱԶԴԱՆԻ ՋԿՏ-ՈՒՄ ՋՐԱՅԻՆ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ ՏԱՐԱՆՋԱՏՈՒՄ
40. Հրազդանի ՋԿՏ-ում տարանջատվել է 112 մակերևութային և 12 ստորերկրյա ջրային մարմին, որից` 69 բնական մակերևութային ջրային մարմին (այսուհետ՝ ՄՋՄ), 35 արհեստական ջրային մարմին (այսուհետ՝ ԱՋՄ), ներառյալ 27 ջրանցք և 8 կոլեկտոր, 8 խիստ փոփոխված ջրային մարմին (այսուհետ՝ ԽՓՋՄ), 12 ստորերկրյա ջրային մարմին (այսուհետ՝ ՍՋՄ), ներառյալ 3 հանքային ստորերկրյա ջրային մարմին: Հրազդանի ՋԿՏ-ում տարանջատված մակերևութային ջրային մարմինները՝ ըստ հիդրոմորֆոլոգիական և հիդրոլոգիական չափանիշների ներկայացված են Աղյուսակ N 33-ում, խիստ փոփոխված և արհեստական ջրային մարմինները՝ Աղյուսակ N 34-ում, խիստ փոփոխված ջրային մարմինները՝ Աղյուսակ N 35-ում:
Աղյուսակ N 33. Հրազդանի ՋԿՏ-ում տարանջատված մակերևութային ջրային մարմինները՝ ըստ հիդրոմորֆոլոգիական և հիդրոլոգիական չափանիշների
ՋՄ-ի
համարը Գետավա-
զանի անվանումը ՋՄ-ի
անվանումը Երկարու- թյունը, մ
ՋՄ3-001 Մարմարիկ Մարմարիկ գետի աջակողմյան վտակներ՝ մինչև Հանքավան բնակավայր 11615.83
ՋՄ3-002 Մարմարիկ Մարմարիկ գետը ակունքից մինչև Հանքավան բնակավայր՝ աջակողմյան վտակի միախառնումը 37976.80
ՋՄ3-003 Մարմարիկ Մարմարիկ գետը Հանքավանից մինչև Մարմարիկի ջրամբար 4570.71
ՋՄ3-004 Մարմարիկ Ծաղկամարգ (Ուլաշիկ) գետը իր վտակներով 10472.35
ՋՄ3-005 Մարմարիկ Մարմարիկ գետը Մարմարիկի ջրմբ. մինչև Մեղրաձոր վտակի հետ միախառնվելը 9429.09
ՋՄ3-006 Մարմարիկ Մարմարիկ գետի ձախակողմյան Արտավազ և Փյունիկ վտակները Մարմարիկի ջրմբ. մինչև Մեղրաձոր ընկած հատվածում 10383.23
ՋՄ3-007 Մարմարիկ Մարմարիկ գետի աջակողմյան վտակները՝ Ծարը, Փյունիկից մինչև Մեղրաձոր ընկած հատվածում 14972.79
ՋՄ3-008 Մարմարիկ Մեղրաձոր գետը իր վտակներով մինչև Թեժվտակի հետ միախառնումը 41675.18
ՋՄ3-011 Մարմարիկ Մարմարիկ գետի աջակողմյան վտակները՝ Մարմարիկ բնակավայրից գետաբերան 23815.18
ՋՄ 3-012 Մարմարիկ Մարմարիկ գետը Աղավնաձոր բնակավայրից մինչև գետաբերան 5187.49
ՋՄ3-013 Հրազդան Հրազդան գետը Սևանա լճից մինչև Մարմարիկ գետի միախառնումը 37326.74
ՋՄ3-014 Հրազդան Հրազդան գետի վտակ Ծաղկաձոր մինչև Ծաղկաձոր բնակավայր 11087.00
ՋՄ3-016 Հրազդան Հրազդան գետը Մարմարիկի միախառնումից մինչև Ախպարայի ջրամբար 4398.73
ՋՄ3-018 Հրազդան Հրազդան գետի վտակները՝ Ախպարայի ջրամբարից մինչև Դալար գետի միախառնումը 19237.98
ՋՄ3-019 Հրազդան Դալար գետը իր վտակներով 28531.37
ՋՄ3-021 Հրազդան Արայի գետը՝ Բուժական, իր վտակներով
34752.83
ՋՄ3-022 Հրազդան Հրազդան գետը Գյումուշ ՀԷԿ-ից մինչև Նուռնուս բնակավայրի մոտ 2337.16
ՋՄ3-023 Հրազդան Հրազդան գետի աջակողմյան վտակ Սարալանջ գետը 12957.89
ՋՄ 3-026 Հրազդան Հրազդանի ձախակողմյան վտակ Ակունք գետը իր Սևաբերդ վտակով, մինչև Մայակովսկի բնակավայր 72371.83
ՋՄ 3-035 Քասախ Քասախ գետի Դաշտակի ջուր վտակը մինչև Ծիլքարի ջրամբարը 7798.46
ՋՄ3-036 Քասախ Քասախ գետի Դաշտակի ջուր վտակը Ծիլքարի ջրամբարից մինչև Գեղաձոր վտակի միախառնումը 10903.95
ՋՄ 3-038 Քասախ Քասախ գետի աջակողմյան Գեղաձոր և Ծաղկահովիտ վտակները 61510.76
ՋՄ 3-037 Քասախ Քասախ գետը աջակողմյան Գեղաձոր վտակի միախառնումից մինչև Ալավար գետ 9299.65
ՋՄ 3-039 Քասախ Քասախ գետի ձախակողմյան Սիփան և Քարաղբյուր վտակները 18885.11
ՋՄ 3-040 Քասախ Ալվար գետը իր Մեղգետ վտակով մինչև Ալավարի ջրամբարը 10870.17
ՋՄ 3-042 Քասախ Ալվար գետը Ալավարի ջրամբարից մինչև Քասախ գետին միախառնումը 322.49
ՋՄ 3-043 Քասախ Քասախ գետը Ալավար վտակի միախառնումից մինչև Ապարան քաղաքը 9274.10
ՋՄ 3-044 Քասախ Քասախ գետի աջակողմյան վտակները Նիգավան և Ապարան բնակավայրերի միջև 19857.42
ՋՄ 3-046 Քասախ Քասախ գետի ձախակողմյան Լուսագյուղ վտակը 14108.82
ՋՄ 3-047 Քասախ Քասախ գետի աջակողմյան վտակները Մուլքի և Վարդենիս
բնակավայրերի միջև 23760.94
ՋՄ 3-048 Քասախ Քասախ գետի ձախակողմյան Չքնաղ վտակը 5778.86
ՋՄ 3-049 Քասախ Քասախ գետի ձախակողմյան Թթուջուր վտակը 16054.26
ՋՄ 3-050 Քասախ Քասախ գետի աջակողմյան վտակ Քուչակ գետը մինչև Ապարանի ջրամբար 10650.61
ՋՄ 3-051 Քասախ Քասախ գետի ձախակողմյան վտակ Երնջառու գետը 7835.13
ՋՄ 3-052 Քասախ Քասախ գետի վտակ Ծաղկաշատ գետը մինչև Ապարանի ջրամբար 32705.03
ՋՄ3-053 Քասախ Քասախ գետը Ապարանի ջրամբարից մինչև Գեղարոտ վտակի
միախառնումը 7603.16
ՋՄ3-055 Քասախ Քասախի աջակողմյան վտակը մինչև անանուն ջրամբար՝ Հարթավան և Ջրամբար բնակավայրերի միջև 3257.93
ՋՄ3-056 Քասախ Քասախի աջակողմյան վտակը անանուն ջրամբարից մինչև Քասախ գետ՝ Հարթավան և Ջրամբար բնակավայրերի միջև 2824.16
ՋՄ3-054 Քասախ Քասախի ձախակողմյանվտակ
Արնջառու գետը 8580.02
ՋՄ3-057 Քասախ Քասախի աջակողմյան վտակ
Գեղարոտ գետը մինչև 3000 մետր բարձրությունները 18234.93
ՋՄ3-060 Քասախ Քասախ գետը Գեղարոտի
միախառնումից մինչև Օհանավան բնակավայր 12149.18
ՋՄ3-061 Քասախ Քասախ գետի աջակողմյան վտակ
Ափնի գետը 48797.60
ՋՄ3-062 Քասախ Քասախի գետի աջակողմյան վտակ
Նիգատուն գետը 29301.99
ՋՄ3-065 Քասախ Քասախ գետի աջակողմյան վտակ Շահվերդ գետը իր վտակներով մինչև Բազմաղբյուր բնակավայրը 69020.10
ՋՄ3-066 Քասախ Քասախ գետի աջակողմյան վտակ Շահվերդ գետը Բազմաղբյուր բնակավայրից մինչև գետաբերան՝
Քասախի հետ միախառնումը 21040.93
ՋՄ3-067 Քասախ Ամբերդ գետը Արքաշեն և Տեղեր վտակներով մինչև Տեղեր գետի միախառնումը՝ Բյուրական բնակավայրի մոտ 57739.15
Աղյուսակ N 34. Արհեստական ջրային մարմինները Հրազդանի ՋԿՏ-ում
ԱՋՄ-ի համարը ԱՋՄ-ի անվանումը ԱՋՄ-ի
երկարությունը, մ
ԱՋՄ 3-078 Գեղամավանի դերիվացիոն ջրանցք 21110
ԱՋՄ 3-079 Դդմաշենի ջրանցք 5070
ԱՋՄ 3-080 Հրազդան-Սոլակի ջրանցք 13947
ԱՋՄ 3-081 Հրազդանի ՀԷԿ-ի դերիվացիոն ջրանցք 19191.84
ԱՋՄ 3-082 Ալափարս-Կարենիս ջրանցք 4462.81
ԱՋՄ 3-083 Կոտայքի ջրանցք 31089.49
ԱՋՄ 3-084 Զորավանի դոտացիոն ջրանցք 9838.37
ԱՋՄ 3-085 Արզնի - Շամիրամի ջրանցք 61183.44
ԱՋՄ 3-086 Արզնի երկրորդային ջրանցք 16209.38
ԱՋՄ 3-087 Քանաքեռ ՀԷԿ-ի դերիվ. ջրանցք 12516.52
ԱՋՄ 3-088 Նորքի ջրանցք 9024.52
ԱՋՄ 3-089 Արտաշատի ջրանցք 27827.11
ԱՋՄ 3-090 Ստորին Հրազդանի ջրանցք 28439.92
ԱՋՄ 3-091 Նորագավիթի ջրանցք 6155.95
ԱՋՄ 3-092 Էջմիածնի ջրանցք 23058.83
ԱՋՄ 3-093 Հրազդանի ձախափնյա կոլեկտոր 14478.73
ԱՋՄ 3-094 Հրազդանի աջափնյա կոլեկտոր 1 6408.22
ԱՋՄ 3-095 Հրազդանի աջափնյա կոլեկտոր 6 4372.26
ԱՋՄ 3-096 Հրազդանի աջափնյա կոլեկտոր 4 8273.83
ԱՋՄ 3-097 Հրազդանի աջափնյա կոլեկտոր 3 5945.93
ԱՋՄ 3-098 Հրազդանի աջափնյա կոլեկտոր 5 6512.70
ԱՋՄ 3-099 Հրազդանի աջափնյա կոլեկտոր 2 6376.88
ԱՋՄ 3-100 Հրազդան-Արաքս կոլեկտոր 9653.60
ԱՋՄ 3-101 Մխչյանի դերիվացիոն ջրանցք 14823.77
ԱՋՄ 3-102 Քուչակի մայր ջրանցք 7546.18
ԱՋՄ 3-103 Արագածի ջրանցք 1260.74
ԱՋՄ 3-104 Երնջատափի մայր ջրանցք 12265.34
ԱՋՄ 3-105 Եղվարդի ջրանցք 16484.64
ԱՋՄ 3-106 Քասախի աջ ջրանցք 7384.81
ԱՋՄ 3-107 Ավանի ջրանցք 9211.46
ԱՋՄ 3-108 Քասախ-Էջմիածնի ջրանցք 14505.75
ԱՋՄ 3-109 Այգեշատ Շահ-Արխ ջրանցք 16657.93
ԱՋՄ 3-110 Ակնալճի ներքին ջրանցք 7278.48
ԱՋՄ 3-111 Մեծամորի ջրանցք 15910.45
ԱՋՄ 3-112 SC-7 -ից մինչև Մեծամոր գետ 4326.20
Աղյուսակ N 35. Խիստ փոփոխված և արհեստական ջրային մարմինները Հրազդանի ՋԿՏ-ում
Համարը Անվանումը Մակերեսը, մ.2
ԽՓՋՄ 3-070 Մարմարիկ ջրամբար 962771.79
ԽՓՋՄ 3-071 Ախպարա ջրամբար 1106199.38
ԽՓՋՄ 3-072 Երևանյան լիճ ջրամբար 480183.60
ԽՓՋՄ 3-073 Ծիլքար ջրամբար 257499.56
ԽՓՋՄ 3-074 Հալավար ջրամբար 581924.28
ԽՓՋՄ 3-075 Ապարան ջրամբար 6711462.88
ԽՓՋՄ 3-076 Հարթավան ջրամբար 42451.03
ԽՓՋՄ 3-077 Լճակ 418884.74
1) Ջրային մարմինների տարանջատման հիմնական նպատակներն են՝ ռիսկային ջրային մարմինների հատկորոշումը և դրանց քիմիական և էկոլոգիական կարգավիճակը մինչև լավ կարգավիճակի բարելավելու համար անհրաժեշտ միջոցառումների մշակումը:
2) Հրազդանի ՋԿՏ-ում տարանջատված ստորերկրյա ջրային մարմինները ներկայացված են Աղյուսակ N 36-ում։
Աղյուսակ N 36. Հրազդանի ՋԿՏ-ում տարանջատված ստորերկրյա ջրային մարմինները
ՍՋՄ-ի անվանումը Ջրային մարմնի կոդը Օգտագործվող
ջրաղբյուրների տիպը Մակերես, կմ.2
Արագած - Մուլքի 2G-1 հորատանցք 96
Արգավանդ-Մասիս 2G-2 հորատանցք 408
Մեղրաձոր 2G-3 հորատանցք 38
Արզական 2G-4 հորատանցք 12
Ապարան-Աշտարակ 2G-5 Հիմնականում աղբյուրներ և
հորատանցքեր՝ ջրի աննշան սպառում 862
Ջրառատ - Երևան 2G-6 Հիմնականում աղբյուրներ և
հորատանցքեր՝ ջրի աննշան
սպառում (մոտ 400 լ/վրկ) 1,555
Մռավյան- Սոլակ 2G-7 աղբյուր 36
Լուսագյուղ-Աղավնաձոր 2G-8 աղբյուր 300
Ողջաբերդ 2G-9 աղբյուր 189
Հանքավան ՀՍՋՄ 2G-10 Հանքային ջրի հորատանցք 0.8
Բջնի ՀՍՋՄ 2G-11 Հանքային ջրի հորատանցք 0.1
Արզնի ՀՍՋՄ 2G-12 Հանքային ջրի հորատանցք 1.5
10. ՀՐԱԶԴԱՆԻ ՋԿՏ-ՈՒՄ ՋՐԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՄՈՆԻԹՈՐԻՆԳ ԵՎ ՋՐԱՅԻՆ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ
41. ՋՇԴ-ի 8-րդ հոդվածը (Հրահանգ 2000/60/ԵՀ) սահմանում է մակերևութային ջրերի վիճակի մոնիթորինգի ծրագրեր: Մոնիթորինգի ցանցը պետք է նախագծված լինի այնպես, որ յուրաքանչյուր գետավազանում տրվի էկոլոգիական և քիմիական վիճակի վերաբերյալ համահունչ և համապարփակ պատկերացում և հնարավորություն տա դասակարգել մակերևութային ջրային մարմինները` համաձայն ՋՇԴ-ի V հավելվածի: Բոլոր մակերևութային ջրային մարմինների համար պետք է հասնել և ապահովել լավ էկոլոգիական և քիմիական կարգավիճակ: Ջրային մարմինների համար, որոնք հատկորոշվել են որպես խիստ փոփոխված կամ արհեստական, պետք է հասնել և ապահովել լավ էկոլոգիական պոտենցիալը և լավ քիմիական կարգավիճակը: ՄՋՄ-ի էկոլոգիական կարգավիճակը հիմնված է կենսաբանական որակի տարրերի վրա (ֆիտոպլանկտոն, մակրոֆիտներ, ֆիտոբենթոս, մակրոանողնաշարավորներ և ձկներ) և աջակցող ֆիզիկաքիմիական (սննդանյութեր, թթվածնային պայմաններ, ջերմաստիճան, թափանցիկություն, աղիություն), ինչպես նաև գետավազանին հատուկ աղտոտիչներ, և հիդրոմորֆոլոգիական որակի տարրեր (ՋՇԴ, հավելված V): ՄՋՄ-ի լավ քիմիական կարգավիճակը պահանջում է, որ բոլոր առաջնային նյութերի կոնցենտրացիաները չգերազանցեն 2013/39/ԵՄ դիրեկտիվի Որակի բնապահպանական ստանդարտները (այսուհետ՝ ՈԲՍ): Համաձայն ՋՇԴ-ի քիմիական միացությունների երկու խումբ կարևոր է քիմիական մոնիթորինգի համար, այն է առաջնային նյութերը և գետավազանի համար բնութագրական աղտոտիչները: Գետավազանի համար բնութագրական աղտոտիչները ընտրվում են ճնշման և ազդեցության վերլուծության հիման վրա: Դրանք այն քիմիական նյութերն են, որոնք զգալի քանակությամբ արտանետվում են մակերևութային ջրային մարմիններ: Առաջնային նյութերի ՈԲՍ-ը սահմանվում են Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից, մինչդեռ բնութագրական աղտոտիչների ՈԲՍ-ը սահմանում են յուրաքանչյուր երկրի կողմից: Ջրային մարմինների քիմիական կարգավիճակը գնահատվում է առաջնային աղտոտիչների կոնցենտրացիաները համեմատելով ՈԲՍ-ի հետ: Գետավազանի համար բնութագրական աղտոտիչները աջակցում են կենսաբանական տարրերին և օգտագործվում է էկոլոգիական կարգավիճակի դասակարգման համար:
1) Ջրային մարմինների համար պետք է սահմանվեն հսկողական, գործառնական և հետազոտական մոնիթորինգի ծրագրեր: Դրանք լրացվում են ՋՇԴ-ի 6-րդ հոդվածի համաձայն` գրանցված պահպանվող տարածքների համար անհրաժեշտ մոնիթորինգի ծրագրերով:
ա. Հսկողական մոնիթորինգը պետք է տեղեկատվություն տրամադրի՝ ազդեցության գնահատման լրացման և վավերացման, հետագա մոնիթորինգի ծրագրերի ձևավորման, բնական պայմանների երկարաժամկետ փոփոխությունների և լայնածավալ մարդածին ակտիվությունից բխող երկարաժամկետ փոփոխությունների գնահատման վերաբերյալ:
բ. Գործառնական մոնիթորինգն իրականացվում է հետևյալ նպատակով՝ հաստատել այն ջրային մարմինների կարգավիճակը, որոնք հայտնաբերվել են որպես ռիսկային բնապահպանական նպատակներին չհասնելու համար, գնահատել միջոցառումների ծրագրերից բխող նման մարմինների կարգավիճակի ցանկացած փոփոխությունը:
գ. Հետազոտական մոնիթորինգն իրականացվում է այնտեղ, որտեղ անհայտ է որևէ գերազանցման պատճառը, երբ հսկողական մոնիթորինգը ցույց է տալիս, որ նպատակները հնարավոր չէ հասնել, և գործառնական մոնիթորինգը դեռ հաստատված չէ, պարզել պատահական աղտոտվածության չափը և ազդեցությունը:
42. Համաձայն շրջակա միջավայրի նախարարի 2020 թվականի ապրիլի 21-ի N 121-Լ որոշման, Հրազդանի ՋԿՏ-ում մակերևութային ջրերի որակի մոնիթորինգն իրականացվում է Հրազդան և Քասախ գետերում, 5 վտակներում (Գեղարոտ, Շահվերդ, Մարմարիկ, Գետառ և Ծաղկաձոր (Տանձաղբյուր)), և երկու ջրամբարում (Երևանյան լիճ և Ապարանի ջրամբարներ) 22 դիտակետում՝ տարեկան 6-12 անգամ հաճախականությամբ: Ջրի որակի ցուցանիշների համապարփակ ցանկը սահմանված է ՀՀ կառավարության 2011 թվականի հունվարի 27-ի N 75-Ն որոշմամբ: Ցանկը պարունակում է 99 ջրաքիմիական ցուցանիշներ՝ ներառյալ ՋՇԴ-ում նկարագրված առաջնային աղտոտիչները: Այս ջրաքիմիական ցուցանիշներից 45-60-ը պարբերաբար վերահսկվում են մակերևութային ջրերի դիտակետերում: Ներկայումս, Հայաստանում կանոնավոր կերպով չի իրականացվում հիդրոկենսաբանական մոնիթորինգ:
1) Մակերևութային ջրի որակի մոնիթորինգն իրականացնում է Շրջակա միջավայրի նախարարության «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ը: Մակերևութային ջրերի որակի մոնիթորինգի դիտակետերի դիտացանցը և տեղադրությունը ներկայացված է Քարտեզ N 7-ում և Աղյուսակ N 37-ում:
Աղյուսակ N 37. Գետերի և ջրամբարների ջրի որակի մոնիթորինգի դիտացանցը
ՍՋՄ Դիտակետի համարը Լայնություն Երկարություն Գետ Մոնիթորինգի դիտակետ
3-043 43 44.33480072 40.61489868 Քասախ 0.5 կմ
ք. Ապարանից վերև
3-045 44 44.36600113 40.58280182 Քասախ 0.5 կմ
ք. Ապարանից ներքև
3-063 45 44.37939835 40.31539917 Քասախ 1 կմ
ք. Աշտարակից վերև
3-064 46 44.33129883 40.26300049 Քասախ 3.5 կմ
ք. Աշտարակից ներքև
3-069 47 44.25749969 40.11999893 Քասախ գետաբերան
3-058 48 44.35559845 40.48830032 Գեղարոտ 0.5 կմ
գ. Արագածից վերև
3-059 49 44.41479874 40.43590164 Գեղարոտ գետաբերան
3-066 50 44.31060028 40.27930069 Շահվերդ 0.5 կմ
գ. Փարպիից ներքև
3-013 51 44.85400009 40.57490158 Հրազդան գ. Գեղամավանի մոտ
3-017 52 44.73899841 40.48080063 Հրազդան 0.5 կմ
գ. Քաղսիից ներքև
3-022 53 44.60369873 40.39640045 Հրազդան 0.5 կմ
գ. Արգելից ներքև
3-025 54 44.58229828 40.31650162 Հրազդան 0.5 կմ Արզնի ՀԷԿ-ից ներքև
3-032 55 44.37889862 40.10559845 Հրազդան 9 կմ
ք. Երևանից ներքև,
գ. Դարբնիկի մոտ
3-034 56 44.44829941 40.00059891 Հրազդան գետաբերան
3-032 225 44.43250 40.14394 Հրազդան գ. Գեղանիստի մոտ
3-002 57 44.46070099 40.66059875 Մարմարիկ 0.5 կմ
գ. Հանքավանից վերև
3-012 58 44.74850082 40.54439926 Մարմարիկ գետաբերան
3-030 59 44.51119995 40.15829849 Գետառ գետաբերան
3-014 311 44.70039 40.53467 Տանձաղբյուր 0.5 կմ Ծաղկաձոր քաղաքից վերև
3-014 312 44.74403 40.53535 Տանձաղբյուր գետաբերան
3-075 111 44.43579865 40.48690033 Ապարան ամբարտակի մոտ
3-072 112 44.49840164 40.17819977 Երևանյան լիճ ամբարտակի մոտ
Քարտեզ N 7. Հրազդանի ՋԿՏ-ում մակերևութային ջրերի որակի և քանակի մոնիթորինգի դիտացանցը
43. Մակերևութային ջրերի քանակի մոնիթորինգը Հրազդանի ՋԿՏ-ում իրականացվում է Հրազդան, Քասախ գետերի, նրանց վտակների (Մարմարիկ, Գոմուր, Ծաղկաձոր, Գեղարոտ, Շահվերդ), երկու ջրամբարի (Մարմարիկի և Ապարանի ջրամբարներ) 16 հիդրոլոգիական դիտակետում՝ ամենօրյա ռեժիմով: Հիդրոլոգիական տվյալներն օգտագործվել են ընդհանուր ջրային ռեսուրսների քանակական գնահատման համար, բայց ոչ դասակարգման համար:
1) Մորֆոլոգիական բնութագրիչների, ինչպես օրինակ առափնյա գոտի, հունի տիպ, հունի կառուցվածք, վերաբերյալ դիտարկումներ չեն կատարվում: Գետերի մորֆոլոգիական բնութագրիչները գնահատվել են 18 հետազոտական տեղամասերում: Ներկայումս, մակերևութային ջրերի մոնիթորինգի համակարգը հիմնված է հիմնականում ջրաքիմիական և քանակական ցուցանիշների վրա, իսկ հիդրոմորֆոլոգիական և հիդրոկենսաբանական դիտարկումներ իրականացվել են մասնավոր դեպքերում: Այնուամենայնիվ պետք է նշել, որ առկա են գետերի և լճերի վերաբերյալ երկար տարիների դիտարկման տվյալներ: Մակերևութային ջրի քանակի մոնիթորինգն իրականացվում է ՇՄՆ «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի կողմից: Հրազդանի ՋԿՏ-ում Գետերի և ջրամբարների ջրի քանակի մոնիթորինգի դիտացանցը բերված է Աղյուսակ N 38-ում։
Աղյուսակ N 38. Գետերի և ջրամբարների ջրի քանակի մոնիթորինգի դիտակետերը Հրազդանի ՋԿՏ-ում
ՄՋՄ Լայնություն Երկա- րություն Գետա- վազան Գետ/ ջրամբար Մոնիթորինգի դիտակետ Բացման տարեթիվ
3-016 44.7577396 40.5091673 Հրազդան Հրազդան Հրազդան 10.04.1965
3-020 44.6025460 40.3897875 Հրազդան Հրազդան Լուսակերտ 19.05.1965
3-029 44.5000841 40.1681834 Հրազդան Հրազդան Երևան 01.11.1977
3-033 44.4435437 40.0124057 Հրազդան Հրազդան Մասիս 01.02.1944
3-001 44.4788527 40.6326047 Հրազդան Մարմարիկ Հանքավան 04.06.1956
3-012 44.7108015 40.5661499 Հրազդան Մարմարիկ Աղավնաձոր 06.08.1936
3-009 44.6582300 40.6063968 Հրազդան Գոմուր Մեղրաձոր 08.11.1935
3-014 44.719778 40.536406 Հրազդան Ծաղկաձոր Ծաղկաձոր 01.06.2010
3-070 44.58048056 40.61152778 Հրազդան Մարմարիկ ջրմբ. Արտավազ 01.01.2015
3-013 44.89388137 40.55842470 Հրազդան Հրազդան Մարմարիկ գետի խառնվելուց հետո ան
3-045 44.4121091 40.5663400 Քասախ Քասախ Վարդենիս 14.08.1965
3-053 44.4357153 40.4723154 Քասախ Քասախ Հարթավան 01.06.1966
3-063 44.3780814 40.3014096 Քասախ Քասախ Քասախ 28.08.1913
3-059 44.3616729 40.4880594 Քասախ Գեղարոտ Արագած 23.04.1929
(15.09.2000)
3-066 44.3124995 40.3326749 Քասախ Շահվերդ Փարպի 01.04.1966
(17.12.2001)
3-075 44.4334313 40.4945722 Քասախ Ապարան ջրմբ. Հարթավան 01.04.1966
44. Մակերևութային ջրերի մոնիթորինգի բարելավման նպատակով հսկողական և գործառնական մոնիթորինգի դիտակետերն ընտրվել են` հիմնվելով մոնիթորինգի զարգացման պլանում նախանշված ընթացակարգի վրա: Հրազդանի ՋԿՏ-ում գետերի և լճերի քիմիական մոնիթորինգի առաջարկվող մոնիթորինգի դիտակետերի քանակը, գետերի և լճերի (ջրամբարների) համար առաջարկվող հսկողական մոնիթորինգի դիտացանցը։
1) Հրազդանի ՋԿՏ-ում գետերի և լճերի քիմիական մոնիթորինգի մոնիթորինգի դիտացանցը ներկայացված է Աղյուսակ N 39-ում։
2) Հրազդանի ՋԿՏ-ում գետերում և լճերում քիմիական մոնիթորինգի առաջարկվող դիտակետերը, ինչպես նաև հաճախականությունը հսկողական և գործառնական դիտակետերում ներկայացված են Աղյուսակներ N 40-ում, N 41-ում, N 42-ում, N 43-ում և N 44-ում։
3) Հրազդանի ՋԿՏ-ում գետերում և լճերում կենսաբանական մոնիթորինգի առաջարկվող հաճախականությունը հսկողական և գործառնական դիտակետերում ներկայացված են Աղյուսակներ N 45-ում և N 46-ում։
4) Վերակառուցված և վերազինված 6 հիդրոլոգիական կայանների ցանկը ներկայացված է Աղյուսակ N 47-ում:
Աղյուսակ N 39. Հրազդանի ՋԿՏ-ում գետերի և լճերի քիմիական մոնիթորինգի առաջարկվող մոնիթորինգի դիտակետերի քանակը
Մակերևության ջրային
ռեսուրսի տիպը Հսկողական դիտակետեր Գործառնական դիտակետեր
Գետեր 6 17
Լճեր 2 -
Աղյուսակ N 40. Հրազդանի ՋԿՏ-ում գետերի համար առաջարկվող հսկողական մոնիթորինգի դիտացանցը
Գետ/
դիտակետ Լայնու-
թյուն Երկա-
րություն Տիպը ԽՓ
ՋՄ ՄՋՄ
կոդը Նպատակը Դիտակետի
առկայու- թյունը
Հ Ս Ֆ Ա
Քասախ- գետաբերան 40.12000 44.25750 III ոչ 3-069 + Այո
Գեղարոտ- գետաբերան 40.43590 44.41480 I ոչ 3-059 + Այո
Հրազդան- գետաբերան 40.00060 44.44830 III ոչ 3-034 + + Այո
Մարմարիկ-0.5 կմ գ. Հանքավանից վերև 40.625894 44.470650 I ոչ 3-002 + Այո
Մարմարիկ- գետաբերան 40.54356 44.75701 II ոչ 3-012 + Այո
Հրազդան- Հրազդան ՋԷԿ-ից ներքև 40.54509 44.75342 II ոչ 3-013 + Այո
Հ = Ջրի հոսքի զգալի արագություն, Ս = սահմանի մոտ, ֆ = հնարավոր ֆոնային դիտակետ, Ա = այլ չափանիշներ
Աղյուսակ N 41. Հրազդանի ՋԿՏ-ում լճերի (ջրամբարների) համար առաջարկվող հսկողական մոնիթորինգի դիտացանցը
Լիճ (ջրամբար) / դիտակետ Լայնություն Երկարություն Տիպը ԽՓՋՄ ՄՋՄ
կոդը Նպատակը Դիտակետի առկայությունը
Ծ Ս Ֆ
Ապարան ջրմբ- ամբարտակի մոտ 40.48690 44.43580 Լճային տիպ II Այո 3-075 + Այո
Երևանյան լիճ ջրմբ-ամբարտակի մոտ 40.17820 44.75342 Լճային տիպ I Այո 3-072 + Այո
Ծ = Ջրի զգալի ծավալ, Ս = սահմանի մոտ, ֆ = հնարավոր ֆոնային դիտակետ
Աղյուսակ N 42. Հրազդանի ՋԿՏ-ում գետերի համար առաջարկվող գործառնական մոնիթորինգի դիտացանցը
Գետ / դիտակետ Տիպը ԽՓՋՄ ՄՋՄ Լայնություն Երկարություն Դիտակետի առկայությունը
Քասախ- Ապարան քաղաքից 0,5 կմ ներքև II N 3-045 40.58280 44.36600 Այո
Քասախ-Աշտարակ քաղաքից 1 կմ վերև III N 3-063 40.31540 44.37940 Այո
Գեղարոտ-Արագած գյուղից 0.5 կմ վերև I N 3-058 40.48830 44.35560 Այո
Հրազդան-Արզնի ՀԷԿ-ից 0.5 կմ ներքև III N 3-025 40.31650 44.58230 Այո
Հրազդան- Երևան քաղաքից 9 կմ ներքև, Դարբնիկ գյուղի մոտ III N 3-032 40.10560 44.37890 Այո
Գետառ-գետաբերան III N 3-030 40.15830 44.51120 Այո
Մեղրաձոր- գետաբերանից 0․1 կմ վերև II N 3-009 40.59523 44.65557 Ոչ
Մարմարիկ-Աղավնաձոր II N 3-010 40.57148 44.69089 Ոչ
Ծաղկաձոր- գետաբերանից 0.85 կմ վերև I N 3-015 40.53606 44.75350 Ոչ
Հրազդան-Գետամեջ III N 3-024 40.26546 44.56705 Ոչ
Ակունք-Մայակովսկի II N 3-027 40.25824 44.61410 Ոչ
Հրազդան-Երևան Դավթաշենի կամուրջ III N 3-028 40.20880 44.49201 Ոչ
Հրազդան-Երևան, Երևանյան լճից 0.2 կմ վերև III N 3-029 40.15939 44.49004 Ոչ
Ջրվեժ-Վարդաշեն I N 3-031 40.14557 44.55089 Ոչ
Հրազդան-Հովտաշեն III N 3-033 40.02279 44.44191 Ոչ
Հալվար-Մելիքգյուղ I N 3-041 40.66328 44.35451 Ոչ
Ամբերդ-Օշական II N 3-068 40.26262 44.30060 Ոչ
Աղյուսակ N 43. Հրազդանի ՋԿՏ-ում գետերում քիմիական մոնիթորինգի առաջարկվող հաճախականությունը հսկողական և գործառնական դիտակետերում
Մոնիթորինգ ՄՋՌ Որակի տարրեր/ Ցուցանիշների խումբ Հաճախականություն
Քիմիական հսկողական մոնիթորինգ Գետեր Ընդհանուր ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներ 12 անգամ ՋԿՊ-ի ցիկլի
ցանկացած տարվա ընթացքում Իրականացնել ՋԿՊ-ի ցիկլի 6 տարիներից որևէ մեկի ընթացքում
Գետավազանի բնութագրական աղտոտիչներ
Առաջնային նյութեր
Քիմիական գործառնական մոնիթորինգ Գետեր Ընդհանուր ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներ 12 անգամ ՋԿՊ-ի ցիկլի ցանկացած տարվա ընթացքում Իրականացնել ՋԿՊ-ի ցիկլի 6 տարիներից
Գետավազանի
բնութագրական
աղտոտիչներ -
Եթե ռիսկի
գնահատումը
պարզում է, որ ՄՋՄ- ն
ազդվում է կետային
աղբյուրից կամ ցրված
աղտոտումից, ապա
պետք է նաև
իրականացնել
կասկածվող նյութերի
քիմիական
անալիզներ 12 անգամ ցանկացած 2-ի
ընթացքում
Առաջնային նյութեր -
Եթե ռիսկի գնահատումը պարզում է, որ ՄՋՄ- ն ազդվում է կետային աղբյուրից կամ ցրված աղտոտումից, ապա պետք է նաև իրականացնել կասկածվող նյութերի քիմիական անալիզներ 12 անգամ
Աղյուսակ N 44. Հրազդանի ՋԿՏ-ում լճերում քիմիական մոնիթորինգի առաջարկվող հաճախականությունը հսկողական և գործառնական դիտակետերում
Մոնիթորինգ ՄՋՌ Որակի տարրեր/ Ցուցանիշների խումբ Հաճախականություն
Քիմիական հսկողական մոնիթորինգ Լճեր Ընդհանուր ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներ 12 անգամ ՋԿՊ-ի ցիկլի ցանկացած տարվա ընթացքում Իրականացնել ՋԿՊ-ի
ցիկլի 6
տարիներից որևէ մեկի ընթացքում
Գետավազանի բնութագրական աղտոտիչներ
Առաջնային նյութեր
Քիմիական գործառնական մոնիթորինգ Լճեր Ընդհանուր ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներ 12 անգամ ՋԿՊ-ի ցիկլի ցանկացած տարվա ընթացքում Իրականացնել ՋԿՊ-ի
ցիկլի 6 տարիներից ցանկացած 2-ի ընթացքում
Գետավազանի բնութագրական աղտոտիչներ Եթե ռիսկի գնահատումը պարզում է, որ ՄՋՄ- ն ազդվում է կետային աղբյուրից կամ ցրված աղտոտումից, ապա պետք է նաև իրականացնել կասկածվող նյութերի քիմիական անալիզներ 12 անգամ
Առաջնային
նյութեր Եթե ռիսկի գնահատումը
պարզում է, որ ՄՋՄ- ն
ազդվում է կետային
աղբյուրից կամ ցրված
աղտոտումից, ապա
պետք է նաև
իրականացնել
կասկածվող նյութերի
քիմիական անալիզներ 12
անգամ
*
Աղյուսակ N 45. Հրազդանի ՋԿՏ-ում գետերում կենսաբանական մոնիթորինգի առաջարկվող հաճախականությունը հսկողական և գործառնական դիտակետերում
Մոնիթորինգ ՄՋՌ Որակի տարրեր/ Ցուցանիշների խումբ Հաճախականություն
Կենսաբա- նական
հսկողական
մոնիթորինգ Գետեր Բենթիկ մակրոանողնաշարավորներ 1 անգամ ՋԿՊ-ի
ցիկլի
ցանկացած
տարվա ընթացքում Իրականացնել ՋԿՊ-ի ցիկլի
ցանկացած
տարվա ընթացքում
Ֆիտոբենթոս (դիատոմներ)
Կենսաբա-
նական
գործառնական
մոնիթորինգ Գետեր Բենթիկ
մակրոանողնաշարավորներ 1 անգամ
ՋԿՊ-ի
ցիկլի
ցանկացած
տարվա
ընթացքում Իրականացնել
ՋԿՊ-ի ցիկլի
6 տարիներից
ցանկացած
2-ի ընթացքում
Ֆիտոբենթոս
(դիատոմներ)
Աղյուսակ N 46. Հրազդանի ՋԿՏ-ում լճերում կենսաբանական մոնիթորինգի առաջարկվող հաճախականությունը հսկողական և գործառնական դիտակետերում
Մոնիթորինգ ՄՋՌ Որակի տարրեր/ Ցուցանիշների խումբ Հաճախականություն
Կենսաբանական
հսկողական
մոնիթորինգ Լճեր Ֆիտոպլանկտոն 6 անգամ
ՋԿՊ-ի ցիկլի
ցանկացած
տարվա
ընթացքում Իրականացնել
ՋԿՊ-ի ցիկլի
ցանկացած
տարվա
ընթացքում
Կենսաբանական
գործառնական
մոնիթորինգ Լճեր Ֆիտոպլանկտոն 6 անգամ
ՋԿՊ-ի ցիկլի
ցանկացած
տարվա
ընթացքում Իրականացնել
ՋԿՊ-ի ցիկլի 6
տարիներից
ցանկացած 2-ի
ընթացքում
Աղյուսակ N 47. Վերակառուցված և վերազինված 6 հիդրոլոգիական կայանները
Գետ/ջրամբար Մոնթորինգի կայան Գործունեությունը
Ապարան ջրամբար Ապարան ջրամբար 1966
Քասախ գետ Հարթավան 1966
Հրազդան գետ Արգել (Լուսակերտ) 1965
Մարմարիկ գետ Աղավնաձոր 1936
Հրազդան գետ Հրազդան 1965
Հրազդան գետ Երևան 1977
45. Ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի համակարգը հիմնվել է ՀՀ կառավարության 2005 թվականի սեպտեմբերի 8-ի N 1616-Ն որոշմամբ, սակայն մշտադիտարկումները սկսվել են կատարվել 2010 թվականից: Ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի դիտացանցը առավել ընդգրկուն է եղել խորհրդային ժամանակահատվածում, հետագայում այն փլուզվել է: Մակերևութային ջրի քանակի մոնիթորինգն իրականացնում է շրջակա միջավայրի նախարարության «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի կողմից:
1) Հրազդանի ՋԿՏ-ում գործում է 22 դիտակետ: Դիտակետերում դիտարկվում են հետևյալ բնութագրիչները՝ ջրի մակարդակ, ջրի ջերմաստիճան և ինքնաշատրվանող հորերում՝ ջրի ելք: Տարեկան երկու անգամ 8 դիտակետում իրականացվում է ջրի որակի լաբորատոր հետազոտություն: Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրվում է 35 ջրաքիմիական ցուցանիշ:
2) Հրազդանի ՋԿՏ-ի 12 ՍՋՄ միայն 4-ում է առկա մոնիթորինգի դիտակետ, 11 մոնիթորինգի դիտակետ կարիք ունի վերանորոգման: Ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի գործող դիտակետերը Հրազդանի ՋԿՏ-ում ներկայացված է Աղյուսակ N 48-ում։
3) Ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի ներկա համակարգը չի համապատասխանում ՋՇԴ պահանջներին: Ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի որոշակի բացերի լրացման, ինչպես նաև հորերի և աղբյուրների որոշման համար, որոնք պետք է ներառել մոնիթորինգի դիտացանցում, իրականացվել են դաշտային ուսումնասիրություններ երկու փուլով: Հրազդանի ՋԿՏ-ում 2018 թվականին ուսումնասիրվել է լրացուցիչ 6 տեղամաս, 2019 թվականին՝ 5 տեղամաս:
Աղյուսակ N 48. Ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի գործող դիտակետերը Հրազդանի ՋԿՏ-ում
Հ/Հ Դիտա- կետի համարը Դիտա- կետի տիպը Գտնվելու վայրը Կոորդի-նատներ Չափվող պարամետ- րերը Չափ- ման միա- վորը Պարա- մետրի մեծու- թյունը Չափիչ սարքա-վորումները և չափման եղանակը Սարքավո- րումների տեխնիկա-կան վիճակը Առաջար- կություններ սարքավո- րումների
վերաբերյալ
1 78 Չշատրվա- նող հորա- տանցք - ճնշումային Արարատի մարզ գ. Սիս X=40° 03’ 32.7”,
Y=44 ° 23’ 17.8”
H =831 մակարդակ մետր -0.19 մակարդակաչափ Ոչ բարվոք Հորատանցքի բերանային մասի բետոնա-
պատում
ջերմաս- տիճան °C 13.8 Սնդիկային ջերմաչափ
2 246 Աղբյուր Կոտայքի մարզ գ. Սոլակ X=40° 27’ 57.86”,
Y=44° 41’ 55.35” H=1535 ծախս լ/վ 4.67 Եռանկյուն ջրթափ
H=20սմ Ոչ բարվոք Նոր ջրթափի տեղադրում
ջերմաս-
տիճան °C 10.4 Սնդիկային
ջերմաչափ
3 755 Աղբյուր Արագածոտնի մարզ գ.
Ղազարավան X=40° 20’ 17.1”,
Y=44° 19’ 43.0” H=1152 ծախս լ/վ 3.45 Եռանկյուն ջրթափ
H=20սմ Բարվոք -
ջերմաս-
տիճան °C 11.4 Սնդիկային
ջերմաչափ
4 1297 Աղբյուր Կոտայքի
մարզ գ.Սոլակ X=40° 28’ 1.32”,
Y=44° 41’ 54.7”
H=1545 ծախս լ/վ 0.05 Չափանոթ 10 լ,
ծավալային Ոչ բարվոք Անհրաժեշտ է
կապտաժային
կառուցվածքի նորոգում կամ նորի
կառուցում
ջերմաս- տիճան °C 10.5 Սնդիկային ջերմաչափ
5 1519 Շատրվա- նող հորա- տանցք Արարատի մարզ
ք. Մասիս X=40° 03’ 20.4”,
Y=44 ° 25’ 31.9” H=828 ծախս լ/վ 4.69 Չափանոթ 16 լ,
ծավալային Ոչ բարվոք Փականի տեղադրում
ճնշում մ 2.44 ճնշումաչափ
ջերմաս-
տիճան °C 16.3 Սնդիկային
ջերմաչափ
6 1523 Շատրվա- նող հորա- տանցք Արարատի մարզ
գ. Հովտաշատ X=40° 05’ 29.7”,
Y=44 ° 20’ 39.0” H=833 ծախս լ/վ 7.28 ուղղանկյուն ջրթափ
20x40 Բարվոք -
ջերմաս-
տիճան °C 13.8 Սնդիկային
ջերմաչափ
7 1526 Շատրվա-նող հորա-տանցք Արարատի մարզ
գ.
Դաշտավան X=40° 06’ 05.6”,
Y=44 ° 23’ 47.2” H=835 ծախս լ/վ 6.4 Չափանոթ 16 լ,
ծավալային Ոչ բարվոք Փականի և ճնշումաչափի տեղադրում
ճնշում մ 3.8 հաշվարկային
ջերմաս-
տիճան °C 16.6 Սնդիկային
ջերմաչափ
8 1535 Շատրվա- նող հորա-
տանցք Արարատի մարզ գ. Սիս X=40° 03’ 47.4”,
Y=44 ° 22’ 38.8” H=831 ծախս լ/վ 2.07 Չափանոթ 16 լ,
ծավալային Բարվոք -
ճնշում մ 3.20 ճնշումաչափ
ջերմաս-
տիճան °C 14.6 Սնդիկային
ջերմաչափ
9 1536 Շատրվա- նող հորա- տանցք Արարատի մարզ գ. Սիս X=40° 02’ 49.9”,
Y=44 ° 23’ 54.7” H=826 ծախս լ/վ 1.18 Չափանոթ 16 լ,
ծավալային Ոչ բարվոք Փականի և ճնշումաչափի տեղադրում
ճնշում մ 2.90 հաշվարկային
ջերմաս-
տիճան °C 16.8 Սնդիկային
ջերմաչափ
10 1636 Աղբյուր Արագածոտնի մարզ
գ. Կարբի X=40° 19’ 47.2”,
Y=44° 23’ 13.4” H=1210 ծախս լ/վ 6.89 ուղղանկյուն ջրթափ
20x40 Բարվոք -
ջերմաս-
տիճան °C 10.9 Սնդիկային
ջերմաչափ
11 1832 Աղբյուր (ձորակ) Կոտայքի մարզ գ.Սոլակ X=40° 28’ 3.35”,
Y=44° 41’ 55.08” H=1552 ծախս լ/վ 26.2 ուղղանկյուն ջրթափ
20x40 Ոչ բարվոք Նոր՝ 30x50 սմ չափերի ջրթափի
տեղադրում
ջերմաս-
տիճան °C 10.4 Սնդիկային
ջերմաչափ
12 2003 Շատրվա- նող հորա- տանցք Արարատի մարզ գ. Սիս X=40° 03’ 17.8”,
Y=44 ° 23’ 17.9” H=830 ծախս լ/վ 4.43 Չափանոթ 13 լ,
ծավալային Ոչ բարվոք ճնշումաչափի տեղադրում
ճնշում մ 2.30 հաշվարկային
ջերմաս-
տիճան °C 14.2 Սնդիկային
ջերմաչափ
13 2004 Չշատրվա- նող հորա- տանցք -
ճնշումային Արարատի մարզ գ. Ջրահովիտ X=40° 02’ 33.8”,
Y=44 ° 28’ 33.9” H=833 մակարդակ մետր -0.95 մակարդակաչափ Բարվոք -
ջերմաս- տիճան °C 16.3 Սնդիկային ջերմաչափ
14 2005 Չշատրվա- նող հորա- տանցք -
ճնշումային Արարատի մարզ գ. Հայանիստ X=40° 07’ 16.1”,
Y=44 ° 22’ 02.5” H=841 մակարդակ մետր -1.65 մակարդակաչափ Բարվոք -
ջերմաս- տիճան °C 14.6 Սնդիկային ջերմաչափ
15 2007 Շատրվա- նող հորա- տանցք Արարատի մարզ գ. Ջրահովիտ X=40° 02’ 37.3”,
Y=44 ° 28’ 09.9” H=830 ծախս լ/վ 0.81 Չափանոթ 16 լ,
ծավալային Ոչ բարվոք Փականի և ճնշումաչափի տեղադրում
ճնշում մ 1.17 հաշվարկային
ջերմաս-
տիճան °C 15.8 Սնդիկային
ջերմաչափ
16 2008 Շատրվա- նող հորա- տանցք Արարատի մարզ գ. Հովտաշեն X=40° 00’ 59.7”,
Y=44 ° 27’ 37.1” H=829 ծախս լ/վ 0.52 Չափանոթ 16 լ,
ծավալային Ոչ բարվոք Փականի տեղադրում
ճնշում մ 0.61 ճնշումաչափ
ջերմաս-
տիճան °C 14.8 Սնդիկային
ջերմաչափ
17 2010 Գրունտա- յին ջրհոր -
ոչ
ճնշումային Արագածոտնի մարզ գ.
Նիգավան X=40° 36’ 49.7”, Y=44 ° 18’30.3”
H=2008 մակարդակ մետր -5.24 մակարդակաչափ Բարվոք -
ջերմաս-
տիճան °C 8.1 Սնդիկային
ջերմաչափ
18 2011 Գրունտա- յին ջրհոր - ոչ
ճնշումային Արագածոտնի մարզ գ.
Նիգավան X=40° 37’ 00.3”,
Y=44 ° 17’ 46.3” H=2059 մակարդակ մետր -6.11 մակարդակաչափ Բարվոք -
ջերմաս- տիճան °C 7.7 Սնդիկային ջերմաչափ
19 2023 Գրունտա- յին ջրհոր - ոչ
ճնշումային Արմավիրի մարզ գ. Խորոնք X=40° 07’ 49.9”,
Y=44 ° 14’ 32.5” H=853 մակարդակ մետր -6.04 մակարդակաչափ Բարվոք -
ջերմաս- տիճան °C 15.3 Սնդիկային ջերմաչափ
20 2051 Աղբյուր
«Սիրո» Արագածոտնի մարզ
ք. Ապարան X=40° 35’ 35.14”,
Y=44 ° 20’ 53.4” H=1898 ծախս լ/վ 6.29 Չափանոթ 12 լ,
ծավալային Ոչ բարվոք Նոր ջրթափի տեղադրում՝ ուղղանկյուն
20x40սմ
ջերմաս-
տիճան °C 5.7 Սնդիկային
ջերմաչափ
21 2053 Շատրվա- նող հորա- տանցք Արարատի մարզ գ. Հովտաշեն X=40° 00’ 54.4”,
Y=44 ° 27’ 48.6” H=832 ծախս լ/վ 1.64 Չափանոթ 16 լ,
ծավալային Ոչ բարվոք Փականի և ճնշումաչափի տեղադրում
ճնշում մ 2.03 հաշվարկային
ջերմաս-
տիճան °C 15.4 Սնդիկային
ջերմաչափ
22 2056 Չշատրվա- նող հորա- տանցք -
ճնշումային Արմավիրի մարզ գ. Գրիբոյեդով X=40° 06’ 31.7”,
Y=44 ° 16’ 36.7” H=843 մակարդակ մետր -1.89 մակարդակաչափ Ոչ բարվոք Ամրակապող խողովակի բարձրացում
ջերմաս- տիճան °C 14.0 Սնդիկային ջերմաչափ
46. Մակերևութային ջրային մարմինների քիմիական կարգավիճակը որոշվել է` համաձայն ՀՀ կառավարության 2011 թվականի հունվարի 27-ի N 75-Ն որոշման դրույթների և հաշվի առնելով «մեկը դուրս բոլորը դուրս» սկզբունքը (“one-out-all-out” principle): Այս առանցքային սկզբունքն արտացոլում է ջրային ռեսուրսների և դրան հարակից ջրային էկոհամակարգերի պաշտպանության ինտեգրված մոտեցումը: Ընդհանուր կարգավիճակը «լավ» կլինի միայն այն դեպքում, եթե բոլոր տարրերը կգնահատվեն առնվազն «լավ»: Սա ապահովում է, որ ջրի ճնշման վիճակը նսեմացնելու բոլոր ճնշումները լուծվեն և հրահանգի նպատակների բնապահպանական ամբողջականության երաշխիք են:
1) Դասակարգումն իրականացվել է 21 ՄՋՄ-ի համար և հիմնվելով հիդրոքիմիական ցուցանիշների՝ թթվածնային և աղային ռեժիմների, սննդանյութերի, մետաղների միջին տարեկան կոնցենտրացիայի արժեքների վրա (ՀՀ ՇՄՆ ՀՄԿ-ից ստացված 2015-2018 թվականների տվյալներ):
2) Հարկ է նշել, որ վերոնշյալ կառավարության որոշումը չի առանձնացնում ընդհանուր ֆիզիկաքիմիական պարամետրերը և հատուկ աղտոտիչները, որոնք վերաբերում են էկոլոգիական կարգավիճակին և առաջնային աղտոտիչներին, որոնք վերաբերում են քիմիական կարգավիճակին` համաձայն ԵՄ ՋՇԴ-ի (տես՝ V հավելվածը ՋՇԴ): Հայաստանում լճերի և ջրամբարների համար ջրի որակի նորմեր՝ նույնիսկ ֆիզիկաքիմիական պարամետրերի համար, դեռևս սահմանված չեն:
3) Հրազդանի ՋԿՏ-ի մոնիթորինգի դիտակետերի ցանկը և ջրի քիմիական որակի ընթացիկ գնահատման արդյունքները (որը պարունակում է ինչպես քիմիական, այնպես էլ էկոլոգիական կարգավիճակի համար անհրաժեշտ պարամետրեր) բերված են Աղյուսակ N 49-ում:
Աղյուսակ N 49. Հրազդանի ՋԿՏ-ում մակերևութային ջրերի քիմիական կարգավիճակը մոնիթորինգային դիտակետերում
Գետ/ Ջրամբար Դիտակետի տեղադրությունը (Դիտակետի համարը) ՍՋՄ համարը Ջրի որակի դասը Հիմնական ցուցանիշները (Ջրի որակի ցուցանիշի դաս) Հիմնական ճնշման պատճառը
Քասախ 0.5 կմ Ապարան քաղաքից վերև
(#43) ՋՄ 3-043 Լավ (II) - Ոչ էական ճնշում
0.5 կմ Ապարան քաղաքից ներքև
(#44) ՋՄ 3-045 Վատ (V) ԹԿՊ5 (III), ԹՔՊ (III), Նիտրիտիոն (III), Երկաթ (III), ԸՖ (IV), ԸԱԱ (IV), Ամոնիումիոն (V) Չմաքրված կոմունալ- կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսական ցրված հոսքաջրեր
1 կմ Աշտարակ քաղաքից վերև
(#45) ՋՄ 3-063 Միջակ (III) Ֆոսֆատիոն (III), Վանադիում (III) Չմաքրված կոմունալ-
կենցաղային կեղտաջրեր և
գյուղատնտեսական ցրված
հոսքաջրեր
3.5 կմ Աշտարակ քաղաքից ներքև
(#46) ՋՄ 3-064 Միջակ (III) Ֆոսֆատիոն (III), Վանադիում (III) Չմաքրված կոմունալ-
կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսական ցրված
հոսքաջրեր
Գետաբերան (#47) ՋՄ 3-069 Անբավարար (IV) Ֆոսֆատիոն (III),
ԸԱԱ (III), ԹՔՊ (III), Վանադիում (III),
Նիտրատիոն (IV) Չմաքրված
կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և
գյուղատնտեսական ցրված
հոսքաջրեր
Գեղարոտ 0.5 կմ գյ.
Արագածից վերև (#48) ՋՄ 3-058 Վատ (V) Ցինկ (III), Նիկել (III), Երկաթ (III), Բոր (III), Ալյումին (III), Մանգան(V), Կոբալտ (V) Երկրաբանական և
երկրաքիմիական
առանձնահատկություններ, բնական թթվային
ջրերի ազդեցություն
Գետաբերան (#49) ՋՄ 3-059 Միջակ (III) Երկաթ (III) Երկրաբանական և երկրաքիմիական առանձնահատկություններ, բնական թթվային ջրերի ազդեցություն
Շահվերդ 0.5 կմ գյ.
Փարպիից ներքև (#50) ՋՄ 3-066 Լավ (II) - Ոչ էական ճնշում
Հրազդան Գեղամավան գյուղի մոտ (#51) ՋՄ 3-013 Լավ (II) - Ոչ էական ճնշում
0.5 կմ գ. Քաղսիից ներքև (#52) ՋՄ 3-017 Միջակ (III) Ֆոսֆատիոն (III), Մանգան (III), Վանադիում (III) Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և
գյուղատնտեսական ցրված
հոսքաջրեր
0.5 կմ գ. Արգելից ներքև (#53) ՋՄ 3-020 Միջակ (III) Ֆոսֆատիոն (III), Մանգան (III), Վանադիում (III) Չմաքրված կոմունալ-
կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսական ցրված
հոսքաջրեր
0.5 կմ Արգել ՀԷԿ-ից ներքև (#54) ՋՄ 3-025 Միջակ (III) Ֆոսֆատիոն (III), Մանգան (III), Վանադիում (III) Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և
գյուղատնտեսական ցրված
հոսքաջրեր
9 կմ Երևան քաղաքից ներքև գ. Դարբնիկի մոտ (#55) ՋՄ 3-032 Վատ (V) Կոբալտ (III), Երկաթ (III), Նատրիում (III), Կալիում (III), Քլորիդիոն (III), ԸԼԱ (III), ԿՆ (III), ԹՔՊ (IV), ԹԿՊ5 (V), ԼԹ (V), ԸՖ (V) ԸԱԱ (V)
Ամոնիումիոն (V), Ֆոսֆատիոն (V), Մանգան (V),
Վանադիում (V) Չմաքրված կոմունալ- կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսական ցրված
հոսքաջրեր
Գետաբերան (#56) ՋՄ 3-034 Վատ (V) ԼԹ (III), ԹՔՊ (III), Նիտրատիոն (III), ԸԱԱ (III),
ԸԼԱ (III), Կոբալտ (III), Նատրիում (III), Կալցիում
(III), Քլորիդիոն (III), Նիտրիտիոն (IV), ԸՖ (IV),
Ֆոսֆատիոն (IV), Սուլֆատիոն (IV), Կալիում (IV),
Մանգան (IV), Ամոնիումիոն (V), Վանադիում (V) Չմաքրված
կոմունալ-կենցաղային
կեղտաջրեր և
գյուղատնտեսական ցրված
հոսքաջրեր
գ. Գեղանիստի մոտ
(#225) ՋՄ 3-032 Անբավարար
(IV) ԹՔՊ (III), Ամոնիումիոն (III), Նիտրատիոն (III),
ԸԱԱ (III), ԸՖ (III), ԸԼԱ (III), Սուլֆատիոն (III),
Քլորիդիոն (III), Կոբալտ (III), Նատրիում (III),
Մանգան (III), Երկաթ (III), Կալցիում (III),
Նիտրիտիոն (IV), Ֆոսֆատիոն (IV), Կալիում (VI),
Վանադիում (IV) Չմաքրված կոմունալ- կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսական ցրված հոսքաջրեր
Մարմարիկ 0.5 կմ
գ. Հանքավանից վերև (#57) ՋՄ 3-002 Լավ (II) - Ոչ էական ճնշում
Գետաբերան (#58) ՋՄ 3-012 Վատ (V) Վանադիում (III), ԸՖ (III), Երկաթ (III), ԸԱԱ (III),
Ֆոսֆատիոն (IV), Մանգան (IV), Ամոնիումիոն (V) Չմաքրված կոմունալ- կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսական ցրված հոսքաջրեր
Գետառ Գետաբերան (#59) ՋՄ 3-030 Վատ (V) ԹՔՊ (III), Նիտրատիոն (III), ԸԼԱ (III), Կոբալտ (III), Նատրիում (III), Կալիում (III), Քլորիդիոն (III), ԸԱԱ (IV), Մանգան (IV), Սուլֆատիոն (IV), Նիտրիտիոն (V), Ֆոսֆատիոն (V), Ամոնիումիոն (V), Վանադիում (V) Չմաքրված կոմունալ- կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսական ցրված հոսքաջրեր
Տանձաղ- բյուր 0.5 կմ ք.
Ծաղկաձորից վերև (#311) ՋՄ 3-014 Լավ (II) - Ոչ էական ճնշում
Գետաբերան (#312) ՋՄ 3-015 Վատ (V) ԸԱԱ(III), Ֆոսֆատիոն (III), ԸՖ (III), Մանգան (III),
Վանադիում (III), Երկաթ (III), Կոբալտ (III), Նիտրիտիոն (IV), Ամոնիումիոն (V) Չմաքրված կոմունալ- կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսական ցրված հոսքաջրեր
Ապարան ջրմբ. Ջրամբարի ամբարտակի մոտ (#111) ԽՓՋՄ 3-075 Լավ (II) - Ոչ էական ճնշում
Երևանյան լիճ ջրմբ. Ջրամբարի ամբարտակի մոտ
(#112) ԽՓՋՄ 3-072 Անբավարար (IV) ԹՔՊ (III), Նիտրատիոն (III), Ֆոսֆատիոն (III), ԸԱԱ (III), ԸՖ (III), SS (III), Նիտրիտիոն (IV),
Ամոնիումիոն (IV) Չմաքրված
կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և
գյուղատնտեսական ցրված
հոսքաջրեր
4) Մոնիթորինգի արդյունքների համաձայն՝ Քասախ, Տանձաղբյուր և Մարմարիկ գետերի վերին հատվածներում ջրի որակը համապատասխանում է «լավ» (II) դասին: Հրազդան գետի ջրի որակը Երևան քաղաքից հետո և Գետառ, Մարմարիկ և Տանձաղբյուր գետերի ջրի որակը գետաբերաններում համապատասխանում է «վատ» (V) դասին: Գետերը աղտոտվում են չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերի կետային և ոչ կետային արտանետումներով և գյուղատնտեսությունից ցրված աղտոտվածությամբ: Գեղարոտ գետի ջրի որակը Արագած գյուղից վերև գնահատվում է որպես «վատ» (V) կարգավիճակ: Արագած լեռան արևելյան լանջն ունի եզակի երկրաբանական և երկրաքիմիական առանձնահատկություններ: Թթվային ջրի աղբյուրներ կան: Ջրի pH-ը կտրուկ նվազում է (մինչև 3-4) Գեղարոտ գետին վատագույն հոսքի դեպքում (տարեկան 1-2 անգամ) և մեծ քանակությամբ մանգան, երկաթ, կոբալտ, նիկել, ցինկ, բոր և այլ մետաղներ են ջրի մեջ լուծվում: Արդյունքում, ծանր մետաղների պարունակությունը ջրի մեջ բարձրանում է 10 կամ ավելի անգամ, իսկ գետի ջուրը դառնում է գորշ:
5) Հրազդանի ՋԿՏ-ի գետերում 2015-2018 թվականներին թթվածնային ռեժիմը համապատասխանում է «գերազանց» կամ «լավ» ջրի որակի դասերին ամբողջ երկարությամբ, բացառությամբ Հրազդան և Գետառ գետերի, որտեղ նկատվել է թթվածնի էական պակասություն: ԹԿՊ5-ի և ԹՔՊ-ի կոնցենտրացիայի բարձր արժեքները Հրազդան գետի ջրերում Երևանի քաղաքից հետո վկայում են օրգանական աղտոտիչների բարձր մակարդակի մասին: Ըստ մոնիթորինգի տվյալների, սնուցիչների, ինչպիսիք են` ամոնիումն ու ֆոսֆատը իոնները, բարձր են Հրազդան, Ծաղկաձոր և Քասախ գետերի միջին և ստորին հոսանքներում, կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերի արտանետումների պատճառով: Այս սննդանյութերի կոնցենտրացիան ամբողջ տարվա ընթացքում աճում է շուրջ 40-50 անգամ (ամոնիումի իոնի դեպքում` մինչև 300 անգամ) Հրազդան գետի Երևան քաղաքից հետո, Ծաղկաձոր գետի Ծաղկաձոր քաղաքից ներքև և Քասախ գետի Ապարան և Աշտարակ քաղաքներից ներքև դիտակետերում:
6) Ջրամբարների ջրի քիմիական որակի առումով (որը հիմնականում ներառում է էկոլոգիական կարգավիճակի համար անհրաժեշտ համապատասխան պարամետրեր), Հրազդանի ՋԿՏ-ում դիտարկվող երկու ջրամբարներից մեկը գնահատվել է ռիսկային Երևանյան լճի ջրամբարը ունի «անբավարար» կարգավիճակ: Աղտոտումը հիմնականում պայմանավորված է չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերի կետային և ոչ կետային արտանետումներով և գյուղատնտեսությունից տարածված աղտոտվածությամբ:
47. Համաձայն ՋՇԴ-ի, մակերևութային ջրերի էկոլոգիական կարգավիճակի գնահատումն իրականացվում է ըստ էկոլոգիական կարգավիճակի գնահատման համակարգի (այսուհետ ԷԿԳՀ)` հիմնված կենսաբանական որակի տարրերի (այսուհետ՝ ԿՈՏ) տվյալների վրա, որոնք բաղկացած են ձկներից, մակրոանողնաշարավորներից, ֆիտոբենթոսից, ֆիտոպլանկտոնից և մակրոֆիտներից, մինչդեռ ֆիզիկաքիմիական և հիդրոմորֆոլոգիական ցուցանիշները հանդես են գալիս որպես աջակցող տարրեր: Հայաստանում առայժմ չկա ՋՇԴ-ին համապատասխանող էկոլոգիական կարգավիճակի դասակարգման պաշտոնական համակարգ: Այնուամենայնիվ, մի շարք գետերի ընտրված ՄՋՄ-ի համար տրվել է էկոլոգիական կարգավիճակի նախնական գնահատում, հիմնվելով ՋՇԴ-ին համահունչ էկոլոգիական կարգավիճակի՝ գետերում բենթիկ (հատակային) անողնաշարավորների դասակարգման նոր առաջարկված համակարգի վրա: ԽՓՋՄ-երի համար էկոլոգիական պոտենցիալի որևէ դասակարգում առայժմ մշակված չէ:
1) Մակերևութային ջրային մարմինների կենսաբանական կարգավիճակի գնահատումը հիմնված է 2019 թվականին ըստ ԿՈՏ բենթիկ անողնաշարավորների ՀՀ գետերի հղումային պայմանների և դասակարգման սահմանների վրա: Ընդհանուր ֆիզիկաքիմիական պարամետրերի հիման վրա դասակարգումները նշանակվում են B կարգի, քանի որ արժեքները դեռ չեն գնահատվել կենսաբանական տվյալների հետ: Էկոլոգիական դասակարգման վստահության կարգը ներկայացված է Աղյուսակ N 50-ում։ ՄՋՄ-ի Էկոլոգիական կարգավիճակն ըստ նոր ԷԿԳՀ-ի մակրոանողնաշարավորների համար ներկայացված է Աղյուսակ N 51-ում։ Հրազդանի ՋԿՏ-ում ՄՋՄ-ների էկոլոգիական կարգավիճակը ներկայացված է Քարտեզ N 8-ում։
Աղյուսակ N 50. Էկոլոգիական դասակարգման վստահության կարգ
Կարգ Դասակարգում Վստահություն
A Կենսաբանական տվյալների հիման վրա` օգտագործելով ՋՇԴ-ին համապատասխան նոր ԷԿԳՀ-ը բարձր
B Ճնշումների տվյալների հիման վրա (ներառյալ քարտեզների ուսումնասիրությունը) միջին
C Ռիսկի գնահատման հիման վրա ցածր
D Ներկայումս հնարավոր չէ դասակարգում –
Աղյուսակ N 51. ՄՋՄ-ի Էկոլոգիական կարգավիճակն ըստ նոր ԷԿԳՀ-ի մակրոանողնաշարավորների համար
ՄՋՄ կոդը Գետավազան Գետ Էկոլոգիական
կարգավիճակ Վստահություն
AM_3-002 Հրազդան Մարմարիկ 1 A
AM_3-005 Հրազդան Մարմարիկ 4 A
AM_3-012 Հրազդան Մարմարիկ 2 A
AM_3-013 Հրազդան Հրազդան 4 A
AM_3-017 Հրազդան Հրազդան 3 A
AM_3-020 Հրազդան Հրազդան 2 A
AM_3-043 Հրազդան Քասախ 3 A
AM_3-053 Հրազդան Քասախ 3 A
AM_3-059 Հրազդան Գեղարոտ 5 A
AM_3-064 Հրազդան Քասախ 3 A
AM_3-069 Հրազդան Քասախ 5 A
Քարտեզ N 8. Հրազդանի ՋԿՏ-ում ՄՋՄ-ների էկոլոգիական կարգավիճակը
48. Ջրային մարմինների հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակը գնահատվել է կազմակերպված դաշտային ուսումնասիրությունների տվյալների հիման վրա ՋՇԴ սկզբունքներին համապատասխան 5 բալային համակարգով: Ընդհանուր գնահատվել է 13 ՋՄ, որից 1 ՋՄ ունի բարձր, 4 ՋՄ՝ լավ, 2 ՋՄ՝ չափավոր, 5 ՋՄ՝ վատ և 1 ՋՄ՝ շատ վատ կարգավիճակ ըստ հիդրոմորֆոլոգիայի: Հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակի գնահատում մոնիթորինգի դիտակետերում ներկայացված է Աղյուսակ N 52-ում:
Աղյուսակ N 52. Հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակի գնահատում մոնիթորինգի դիտակետերում
ՋՄ-ի համարը Գետավազան Գետ Դիտակետի անվանումը Հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակ Վերին կոորդինատ Ներքին կոորդինատ
ՋՄ 3-003 Հրազդան Մարմարիկ Հանքավան գյուղից վերև 1,8 N 40.624685, E 44.469600 N 40.626078, E 44.470942
ՋՄ 3-005 Հրազդան Մարմարիկ Մարմարիկ ջրամբարից ներքև 3,95 N 40.617534, E 44.566034 N 40.613716, E 44.568330
ՋՄ 3-012 Հրազդան Մարմարիկ Գետաբերան 3,4 N 40.546968, E 44.750238 N 40.544832, E 44.754582
ՋՄ 3-013 Հրազդան Մարմարիկ Հրազդանի ՋԷԿ-ից ներքև 3,4 N 40.549535, E 44.755668 N 40.547902, E 44.755706
ՋՄ 3-017 Հրազդան Հրազդան Աղբյուրակ ջրամբարից ներքև 3,85 N 40.500051, E 44.740197 N 40.498527, E 44.739826
ՋՄ 3-020 Հրազդան Հրազդան Արգել ՀԷԿ-ից վերև 1,85 N 40.384464, E 44.604009 N 40.380886, E 44.605442
ՋՄ 3-069 Հրազդան Քասախ Գետաբերան 3,75 N 40.166287, E 44.256083 N 40.164674, E 44.255338
ՋՄ 3-064 Հրազդան Քասախ Աշտարակ քաղաքից ներև 1,9 N 40.255068, E 44.318714 N 40.255795, E 44.315364
ՋՄ 3-063 Հրազդան Քասախ Աշտարակ
քաղաքից վերև 3,5 N 40.301003, E 44.376840 N 40.298043, E 44.373374
ՋՄ 3-053 Հրազդան Քասախ Ապարանի ջրամբարից ներքև 3,5 N 40.466456, E 44.446116 N 40.462464, E 44.444969
ՋՄ 3-043 Հրազդան Քասախ Գետի ակունք 1,2 N 40.594769, E 44.344982 N 40.593699, E 44.346885
ՋՄ 3-059 Հրազդան Գեղարոտ Գետաբերան 4,8 N 40.497386, E 44.393194 N 40.497647, E 44.395705
ՋՄ 3-058 Հրազդան Գեղարոտ Գետի ակունք 2,05 N 40.488870, E 44.316996 N 40.489608, E 44.319263
1) Հրազդանի ՋԿՏ-ի հիդրոմորֆոլոգիական գնահատման արդյունքները ցույց են տալիս, որ լավ կարգավիճակից ցածր դաս ունեցող դիտակետերը տեղակայված են ջրային մարմինների ձևաբանորեն փոփոխված գետաբերանային հատվածներում: Մյուս կողմից, բարձր կարգավիճակ ունեցող դիտակետերը տեղակայված են գետերի վերին հատվածներում: Հրազդանի ՋԿՏ-ի գետերի մեծ մասը փոքր գետեր են և հիմնականում սնվում են գարնանային ձնհալքից: Ամառ-աշնանային սակավաջուր ժամանակահատվածում գետերի վրա ազդում է չկարգավորված ջրառը, որի հետևանքով գետերում հոսքը էականորեն նվազում է: Գետերում մորֆոլոգիական ազդեցություններն ակնառու են բնակավայրերի և ակտիվ գյուղատնտեսական գործունեության տարածքներում:
49. Ստորերկրյա ջրային մարմինների կարգավիճակի գնահատման համար Հրազդանի ՋԿՏ-ի 4 հիդրոերկրաբանական կոմպլեքսում տարանջատվել են 12 ՍՋՄ (ներառյալ հանքային ջրերի աղբյուրները): ՍՋՄ-ները տարանջատվել են նրանց ձևավորման, կուտակման, բեռնաթափման և օգտագործման պայմանների հիման վրա: ՍՋՄ-ներն ունեն թույլ բնական պաշտպանություն և անմիջական փոխազդեցության մեջ են մթնոլորտային երևույթների (տեղում, ջերմաստիճան) և անթրոպոգեն գործոնների հետ: Ըստ իրենց քանակական և քիմիական կարգավիճակների, տարանջատված ՍՋՄ-ները համապատասխանում են ստորերկրյա ջրերի լավ վիճակին: Սակայն Հրազդանի ՋԿՏ-ում ՍՋՄ-ի վերաբերյալ առկա տվյալները բավարար չեն ջրային մարմինների քիմիական կարգավիճակի ճշգրիտ գնահատման համար: Անհրաժեշտ է ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի դիտացանցի բնութագրական դիտակետերի լրացուցիչ տվյալներ, որոնք պետք է ընդգրկեն քիմիական բնութագրիչների ավելի լայն սպեկտր՝ ծանր մետաղներ, պեստիցիդներ և այլ քիմիական նյութեր: Քիմիական և քանակական մոնիթորինգի տվյալների համադրման մեթոդները, ինչպես նաև քիմիական և քանակական կարգավիճակի գնահատման մեթոդները կարիք ունեն լրամշակման և բարելավման:
1) Հրազդանի ՋԿՏ-ում բոլոր ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներն օգտագործվում են խմելու-կենցաղային, արդյունաբերական, գյուղատնտեսական նպատակներով: Տեկտոնական խզվածքային գոտիներում գտնվող Հանքավանի, Բջնիի և Արզնիի հանքային ստորերկրյա ջրերը օգտագործվում են ռեկրեացիոն, շշալցման և ածխաթթվային գազի ստացման նպատակով:
2) Նմուշառվել են 10 հորատանցք և աղբյուր, որոնք պետական ստորերկրյա ջրերի դիտացանցի մաս չեն կազմում: Նրանցից մի մասը նմուշառվել են երկու տարիներինը միասին: Յուրաքանչյուր ջրի նմուշ ենթարկվել է ֆիզիկաքիմիական անալիզների: Մի քանի այլ վայրերում նիտրատի կոնցենտրացիան դիտվել է 10 մգ/լ-ից բարձր: Այս դիտակետերը պետք է հետագայում ևս դիտարկվեն, և ժամանակի ընթացքում կոնցենտրացիայի փոփոխության միտումները պետք է վերլուծվեն: Ընդհանրացնելով ստորերկրյա ջրերի աղբյուրների վերլուծությունը՝ 7 աղբյուրներ, որոնք գտնվում են Փյունիկի, Բուժականի, Հրազդանի, Մելիքգյուղի, Վարդենիսի, Ապարանի և Երևանի տարածքներում կարող են ներառվել Հրազդանի ՋԿՏ-ի հետագա հիդրոերկրաբանական մոնիթորինգի ցանցում:
50. Ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի բարելավման համար պետք է ընդլայնել ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի դիտացանցը, որպեսզի այն ընդգրկի Հրազդանի ՋԿՏ-ի բոլոր ստորերկրյա ջրային մարմինները: Պետք է պահպանել գործող մոնիթորինգի դիտակետերը, որոնցից 11-ը կարիք ունի վերանորոգման և ինչպես նաև ավելացնել 19 նոր դիտակետ (13 աղբյուր և 6 հորատանցք): 19 դիտակետի նախագծային փաստաթղթերը մշակվել են 2020 թվականի գարնանը: Ստորերկրյա ջրերի տվյալների բազան կարող է բարելավվել այլ տվյալների բազաների և ավտոմատ սարքավորումների հետ ինտեգրման հնարավորություններ ստեղծելով: Տարեկան երկու անգամ իրականացվող քիմիական մոնիթորինգը պետք է համահունչ լինի ՋՇԴ սկզբունքներին: Ներկայումս մոնիթորինգի բոլոր դիտակետերում անալիզի են ենթարկվում միևնույն ցուցանիշները (ընդհանուր ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներ, հիմնական իոններ, ամոնիում իոն, նիտրիտ իոն, ծանր մետաղներ): ՋՇԴ հիմնվում է ռիսկի գնահատման վրա հիմնված մոտեցմանը: Նման մոտեցման դեպքում մեծաքանակ ցուցանիշների մոնիթորինգ է իրականացվում առնվազն 6 տարին մեկ անգամ, ինչը իրենից ներկայացնում է հսկողական մոնիթորինգը: Արդյունքների վերլուծության հիման վրա հետագայում մոնիթորինգն իրականացվում է փոքրաթիվ ցուցանիշներով քիչ քանակի դիտակետերում՝ կրճատելով մոնիթորինգի ծախսերը։
11. ԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ՀՐԱԶԴԱՆԻ ՋԿՏ-Ի ՋՐԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՎՐԱ
51. 1961-2017 թվականների ժամանակահատվածում կատարված օդերևութաբանական դիտարկումների տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ տարեկան օդի ջերմաստիճանի բարձրացման միտումները դիտվում են ավազանի բոլոր 7 օդերևութաբանական կայաններում: Միջին տարեկան օդի ջերմաստիճանը Հրազդան, Երևան ագրո, Արտաշատ և Աշտարակ, ինչպես նաև Արագած, Ամբերդ և Ապարան մոնիթորինգի կայաններում, 1961-2017 թվականների ներկայացված են Նկարներ N 2-ում և N 3-ում:
Նկար N 2. Միջին տարեկան օդի ջերմաստիճանը Հրազդան, Երևան ագրո, Արտաշատ և Աշտարակ մոնիթորինգի կայաններում, 1961-2017 թվականներ
Նկար N 3. Միջին տարեկան օդի ջերմաստիճանը Արագած, Ամբերդ և Ապարան օդերևութաբանական կայանում, 1961-2017 թվականներ
52. Հրազդանի գետավազանում դիտվել են տարեկան տեղումների աճի միտումներ, իսկ Քասախի գետավազանում, ընդհակառակը՝ տեղումների նվազում: Տարեկան տեղումները Հրազդան, Երևան ագրո, Արտաշատ և Աշտարակ, ինչպես նաև Արագած, Ամբերդ և Ապարան օդերևութաբանական կայաններում, 1961-2017 թվականներ ներկայացված են Նկարներ N 4-ում և N 5-ում։
Նկար N 4. Տարեկան տեղումները Հրազդան, Երևան ագրո, Արտաշատ և Աշտարակ օդերևութաբանական կայաններում, 1961-2017 թվականներ
Նկար N 5. Տարեկան տեղումները Արագած, Ամբերդ և Ապարան օդերևութաբանական կայաններում, 1961-2017 թվականներ
53. Հրազդանի ՋԿՏ-ի ջրային ռեսուրսների վրա կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը գնահատվել է CCSM4 և METRAS մոդելների հիման վրա, համաձայն CO2-ի արտանետումների համար Կլիմայի փոփոխության փորձագետների միջկառավարական խմբի (ԿՓՓՄԽ) կողմից առաջարկված RCP8.5 և RCP6.0 սցենարների: RCP6.0 սցենարի համաձայն (SRES B2 սցենարին համարժեք) ՀՀ-ում CO2-ի կոնցենտրացիան 2100-ին կլինի 670ppm, իսկ համաձայն RCP8.5 սցենարի (SRES A2 սցենարին համարժեք)` 936ppm: Օդի ջերմաստիճանի և մթնոլորտային տեղումների հետագա փոփոխությունների կանխատեսումները մշակվել են մինչև 2100 թվականը:
54. CCSM4 մոդելի կիրառման արդյունքները ցույց են տալիս, որ Հրազդանի ՋԿՏ-ում, ինչպես ողջ հանրապետությունում, ջերմաստիճանը կշարունակի աճել տարվա բոլոր եղանակներին: Այնուամենայնիվ, RCP8.5 սցենարի համաձայն, սկսած 21-րդ դարի կեսերից (2041-2100) ջերմաստիճանն ավել արագ կբարձրանա: Ըստ RCP8.5 սցենարի, հավանական է, որ 2100 թ.-ին Հայաստանում տարեկան միջին ջերմաստիճանը կկազմի 10.2°C, ինչը գերազանցում է բազիսային ժամանակահատվածի (1961-1990) ջերմաստիճանը 4.7°C-ով: Տեղումների փոփոխության գնահատման արդյունքները ցույց են տալիս, որ RCP8.5 սցենարի համաձայն, 2070 թվականի տեղումների միջին տարեկանը կարող է բարձրանալ 5.2%-ով, ապա՝ 2100 թ.-ին տեղումների քանակը կտրուկ կնվազի և կմոտենա բազիսային ժամանակահատվածի աստիճանին (+ 0.7%): Ջերմաստիճանի և տեղումների նախատեսվող փոփոխությունները՝ ըստ IPCC RCP6.0 և RCP8.5 սցենարների (CCSM4 մոդել) ներկայացված է Աղյուսակ N 53-ում։
Աղյուսակ N 53. Ջերմաստիճանի և տեղումների նախատեսվող փոփոխությունները՝ ըստ IPCC RCP6.0 և RCP8.5 սցենարների (CCSM4 մոդել)
Պարամետր 1961-
1990 2011-2040 2041-2070 2071-2100
RCP6.0 RCP8.5 RCP6.0 RCP8.5 RCP6.0 RCP8.5
Ջերմաստիճան, °C 5.5 +1.7 +1.8 +2.3 +3.2 +3.1 +4.7
Տեղումներ, մմ / % 592/100 +18.9/+3.2 +6.9/+1.2 +13.0/+2.2 +30.7/+5.2 +22.0/+3.7 +4.0/+0.7
55. Կիրառվել է նաև 12 կմ լուծաչափով METRAS ռեգիոնալ մոդելը: ACCES, CNRM, MPIM, GFDL գլոբալ մոդելների արդյունքները ընկած են METRAS մոդելի հիմքում, ինչը թույլ է տվել տեղայնացնել ցածր լուծաչափով գլոբալ մոդելի կոպիտ արդյունքները Հայաստանի տարածքի համարի առնելով երկրի բարդ լեռնային տեղագրական պայմանները: METRAS մոդելը կիրառվել է ջերմաստիճանի և տեղումների փոփոխությունների կանխատեսման համար օգտագործելով RCP8.5 վատատեսական սցենարը։ Ջերմաստիճանների կանխատեսված արժեքները մոտ են CCSM4 մոդելով ստացված արժեքներին, բայց տեղումների արժեքնրը զգալիորեն տարբերվում են․ ըստ METRAS մոդելի, տեղումները մինչև 2100 թվականը կարող են նվազել 8.3%-ով։ Ջերմաստիճանի և տեղումների կանխատեսվող փոփոխությունները՝ ըստ ԿՓՓՄԽ RCP8.5 սցենարների (METRAS մոդել) ներկայացված է Աղյուսակ N 54-ում:
Աղյուսակ N 54. Ջերմաստիճանի և տեղումների կանխատեսվող փոփոխությունները՝ ըստ ԿՓՓՄԽ RCP8.5 սցենարների (METRAS մոդել)
Պարամետր 1961-1990
թվականներ 2011-2040
թվականներ 2041-2070
թվականներ 2071-2100
թվականներ
Ջերմաստիճան, °C 5.5 +1.4 +3.1 +4.5
Տեղումներ,
մմ / % 592/100 -16/-2.7 -32/-5.4 -49/-8.3
56. Կլիմայի փոփոխության ազդեցության գնահատման արդյունքները ցույց են տալիս, որ Հրազդանի ՋԿՏ-ի տարբեր հատվածներում մակերևութային հոսքի փոփոխությունները տարբեր բնույթ են կրում: Մակերևութային բնական հոսքի ամենակտրուկ նվազումը համեմատած բազիսային ժամանակահատվածի (1961-1990 թվականներ), կանխատեսվում է Քասախի գետավազանի համար՝ Քասախ, Գեղարոտ և Հախվերդ հետերի համար։ Տարեկան մակերևութային բնական հոսքի նախատեսվող փոփոխությունները, % (CCSM4) և % (METRAS) ներկայացված են Աղյուսակներ N 55-ում և N 56-ում:
Աղյուսակ N 55. Տարեկան մակերևութային բնական հոսքի նախատեսվող փոփոխությունները, % (CCSM4)
Դիտակետի
կոդ Գետ-Դիտակետ RCP6.0 RCP8.5
2040 2070 2100 2040 2070 2100
85308 Քասախ-Վարդենիս -11,8 -16,7 -22,3 -13,3 -22,5 -35,5
85313 Քասախ-Աշտարակ -11 -15,3 -20,4 -12 -20,8 -31,9
85318 Գեղարոտ-Արագած -10,7 -13,7 -18,8 -10,6 -19,8 -26,9
85319 Հախվերդ-Փարպի -7,5 -10,6 -14,2 -8,4 -14,3 -22,6
85323 Հրազդան-Հրազդան -1 -2,7 -3,1 -2,4 -2,4 -7,7
85331 Հրազդան-Լուսակերտ -2,8 -4,6 -5,9 -3,8 -5,6 -10,8
85335 Հրազդան-Երևան -2,7 -4,1 -5,4 -3,3 -5,3 -9,2
85336 Հրազդան-Մասիս -6 -8,6 -11,5 -6,8 -11,5 -18,4
85338 Մարմարիկ-Հանքավան -2,2 -4,4 -5,5 -3,8 -4,7 -11,7
85340 Մարմարիկ-
Աղավնաձոր +1,6 +0,4 +1,1 -0,1 2,3 -2,2
85342 Գոմուռ-Մեղրաձոր +3,2 +2,7 +4,2 1,7 5,3 2,7
Աղյուսակ N 56. Տարեկան մակերևութային բնական հոսքի նախատեսվող փոփոխությունները, % (METRAS)
Դիտակետի կոդ Գետ-Դիտակետ RCP8.5
2040 2070 2100
85308 Քասախ-Վարդենիս -11,6 -25,4 -37,1
85313 Քասախ-Աշտարակ -10,1 -22,2 -32,3
85318 Գեղարոտ-Արագած -7 -15,8 -22,8
85319 Հախվերդ-Փարպի -7,4 -16,2 -23,7
85323 Հրազդան-Հրազդան -4,1 -8,7 -12,8
85331 Հրազդան-Լուսակերտ -4,3 -9,3 -13,7
85335 Հրազդան-Երևան -3,4 -7,3 -10,7
85336 Հրազդան-Մասիս -6,1 -13,3 -19,4
85338 Մարմարիկ-Հանքավան -5,5 -11,8 -17,4
85340 Մարմարիկ-Աղավնաձոր -3 -6,2 -9,3
85342 Գոմուր-Մեղրաձոր -1,3 -2,5 -3,9
12. ՌԻՍԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ ԵՎ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐ
57. Ընդհանուր առմամբ, Հրազդանի ՋԿՏ-ում տարանջատվել է 23 ռիսկային ջրային մարմին (այսուհետ՝ ՌՋՄ):
58. Մակերևութային ջրային մարմինների ռիսկը ըստ հիդրոմորֆոլոգիայի գնահատելու համար, Հրազդանի ՋԿՏ-ում որոշվել են ջրային մարմինների բնապահպանական թողքերը՝ ՀՀ կառավարության 2011 թվականի 30 հունիսի N 927-Ն որոշման պահանջներին համապատասխան: Բնապահպանական թողքը որոշվել է մակերևութային ջրերի հիդրոլոգիական դիտակետերի համար: Հիմնվելով հիդրոլոգիական դիտարկումների տվյալների, դաշտային աշխատանքների արդյունքների և փորձագետների դիտարկումների վրա, բնապահպանական թողքերի արժեքները որոշվել են 12 հիդրոլոգիական դիտակետերի համար՝ 8 հիդրոլոգիական դիտակետ Հրազդանի գետավազանում և 4 հիդրոլոգիական դիտակետ՝ Քասախի գետավազանում: Ըստ մոնիթորինգի տվյալների և փորձագիտական եզրակացությունների, բնապահպանական թողքը չի պահպանվել հետևյալ 7 ջրային մարմնում, ինչի արդյունքում 3 ՋՄ (ՋՄ 3-045, ՋՄ 3-063, ՋՄ 3-059) Քասախի գետավազանում և 4 ՋՄ (ՋՄ 3-020, ՋՄ 3-029, ՋՄ 3-033, ՋՄ 3-015) Հրազդանի գետավազանում գնահատվել են ռիսկային:
1) (ՋՄ 3-045) Քասախ-Վարդենիս. Հիդրոլոգիական դիտակետում բնապահպանական թողքը պահպանվում է բազմամյա միջին ամսական, ինչպես նաև 2007-2017 թվականների ժամանակահատվածի միջին ամսական ելքերի համեմատությամբ: Սակայն բնապահպանական թողքը չի պահպանվում միջին ամսական նվազագույն ելքերի հետ համեմատած, ընդ որում՝ բոլոր ամիսներին: Դա հիմնականում պայմանավորված է ոռոգման և այլ տնտեսական նպատակներով ջրառով:
2) (ՋՄ 3-063) Քասախ-Աշտարակ. Հիդրոլոգիական դիտակետում բնապահպանական թողքը պահպանվում է բազմամյա միջին ամսական, ինչպես նաև 2007-2017 թվականների միջին ամսական և նվազագույն ամսական ելքերի համեմատությամբ: Սակայն բնապահպանական թողքը չի պահպանվում բազմամյա միջին ամսական նվազագույն ելքերի հետ համեմատած, ընդ որում բոլոր ամիսներին: Բնապահպանական թողքի և բազմամյա միջին ամսական նվազագույն ելքերի տարբերությունը հատկապես նշանակալի է մայիս-հոկտեմբեր ամիսներին՝ ամենաինտենսիվ ոռոգման ժամանակաշրջանում: Բնապահպանական թողքը չի պահպանվում 2017 թվականի ամսական նվազագույն ելքերի նկատմամբ:
3) (ՋՄ 3-059) Գեղարոտ-Արագած. Հիդրոլոգիական դիտակետում բնապահպանական թողքը պահպանվում է բազմամյա միջին ամսական, ինչպես նաև 2007-2017 թվականների ժամանակահատվածի միջին ամսական ելքերի համեմատությամբ: Սակայն բնապահպանական թողքը չի պահպանվում բազմամյա և 2007-2017 թվականների միջին ամսական նվազագույն ելքերի հետ համեմատությամբ: Ավելին, բնապահպանական թողքը չի պահպանվում հունիս-սեպտեմբեր ամիսներին: Բնապահպանական թողքը չի պահպանվում նաև 2017 թվականի ամսական նվազագույն և միջին ամսական ելքերի նկատմամբ: 2017 թվականի ամառային ամիսներին գետը չորացել է: Դա պայմանավորված է նրանով, որ ոռոգման ջրանցքը կառուցված է հիդրոլոգիական դիտակետից վերև և ոռոգման սեզոնում այդ ջրանցքով իրականացվում է ջրառ:
4) (ՋՄ 3-066) Շահվերդ-Փարպի. Հիդրոլոգիական դիտակետում բնապահպանական թողքը պահպանվում է բազմամյա միջին ամսական, ինչպես նաև 2007-2017 թվականների միջին ամսական ելքերի համեմատությամբ: Սակայն բնապահպանական թողքը չի պահպանվում բազմամյա միջին ամսական նվազագույն ելքերի հետ համեմատությամբ: Ավելին, բնապահպանական թողքը չի պահպանվում հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին: Սակայն բնապահպանական թողքը պահպանվում է 2007-2017 թվականների ժամանակահատվածի միջին ամսական նվազագույն ելքերի հետ համեմատությամբ:
5) (ՋՄ 3-016) Հրազդան-Հրազդան. Հիդրոլոգիական դիտակետում բնապահպանական թողքը պահպանվում է բազմամյա միջին ամսական, ինչպես նաև 2007-2017 թվականների միջին ամսական ելքերի համեմատությամբ: Սակայն բնապահպանական թողքը չի պահպանվում բազմամյա միջին ամսական նվազագույն ելքերի հետ համեմատությամբ: Ավելին, բնապահպանական թողքը չի պահպանվում հունվար-փետրվար և հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին: Բնապահպանական թողքը պահպանվում է 2007-2017 թվականների ժամանակահատվածի միջին ամսական նվազագույն, միջին ամսական և 2017 թվականի նվազագույն ամսական ելքերի հետ համեմատությամբ:
6) (ՋՄ 3-020) Հրազդան-Լուսակերտ. Հիդրոլոգիական դիտակետում բնապահպանական թողքը բոլոր ամիսներին 2.23 մ3/վրկ: Բնապահպանական թողքը չի պահպանվում օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսների ամսական նվազագույն ելքի հետ համեմատությամբ: Դա պայմանավորված է ոռոգման նպատակներով ջրառով:
7) (ՋՄ 3-029) Հրազդան-Երևան. Հիդրոլոգիական դիտակետում գտի հոսքը ամբողջովին կարգավորվում է և բնական հոսքը վերականգնելը գրեթե անհնար է: Հիդրոլոգիական դիտակետում բնապահպանական թողքը բոլոր ամիսներին 2.50 մ3/վրկ: Հիդրոլոգիական դիտակետում բնապահպանական թողքը պահպանվում է բազմամյա և 2007-2017 թվականների միջին ամսական ելքերի հետ համեմատությամբ: Բնապահպանական թողքը չի պահպանվում բազմամյա և 2007-2017 թվականների միջին ամսական նվազագույն ելքերի հետ համեմատությամբ: Բնապահպանական թողքը չի պահպանվում նաև 2017 թվականի միջին ամսական և նվազագույն ամսական ելքերի հետ համեմատությամբ և խախտումը դիտվում է մայիսից մինչև տարեվերջ:
8) (ՋՄ 3-033) Հրազդան-Մասիս. Հիդրոլոգիական դիտակետում բնապահպանական թողքը բոլոր ամիսներին 10.1 մ3/վրկ: Այս դիտակետի համար վերլուծությունն իրականացվել է մինչև 2005 թվականի տվյալների հիման վրա: Բնապահպանական թողքը չի պահպանվում մայիս-նոյեմբեր ամիսների բազմամյա միջին ամսական նվազագույն ելքերի հետ համեմատությամբ:
9) (ՋՄ 3-003) Մարմարիկ-Հանքավան. Հիդրոլոգիական դիտակետում բնապահպանական թողքը պահպանվում է բազմամյա և 2007-2017 թվականների միջին ամսական ելքերի հետ համեմատությամբ: Բնապահպանական թողքը չի պահպանվում բազմամյա և 2007-2017 թվականների միջին ամսական նվազագույն ելքերի համեմատությամբ: Ավելին, բնապահպանական թողքը պահպանվում է միայն գարնան ամիսներին (Պոտենցիալ ռիսկային ջրային մարմին):
10) (ՋՄ 3-012) Մարմարիկ-Աղավնաձոր. Հիդրոլոգիական դիտակետում բնապահպանական թողքը պահպանվում է բազմամյա և 2007-2017 թվականների ժամանակահատվածի համար միջին ամսական ելքերի հետ համեմատությամբ: Բնապահպանական թողքը պահպանվում է նաև 2017 թվականի միջին ամսական և նվազագույն ամսական ելքերի հետ համեմատությամբ: Բնապահպանական թողքը չի պահպանվում միայն բազմամյա միջին ամսական ելքերի հետ համեմատությամբ:
11) (ՋՄ 3-015) Ծաղկաձոր-Ծաղկաձոր. Հիդրոլոգիական դիտակետում բնապահպանական թողքը չի պահպանվում բազմամյա և 2007-2017 թվականների ժամանակահատվածի միջին ամսական նվազագույն ելքերի համեմատությամբ: Բնապահպանական թողքը չի պահպանվում 2017 թվականի միջին ամսական և նվազագույն ամսական ելքերի հետ համեմատությամբ: Դա պայմանավորված է գետի ավազանում զբոսաշրջության զարգացմամբ և խմելու տնտեսական նպատակներով ջրառով, ինչի արդյունքում բնապահպանական թողքը պահպանվում է գարնանը՝ ընդամենը երկու ամիս:
59․ Հրազդանի ՋԿՏ-ում 14 մակերևութային ջրային մարմին ըստ իրենց քիմիական կարգավիճակի 2015-2018 թվականների ժամանակահատվածի համար գնահատվել են որպես ռիսկային` ՋՄ 3-045, ՋՄ 3-063, ՋՄ 3-064, ՋՄ 3-069, ՋՄ 3-058, ՋՄ 3-059, ՋՄ 3-017, ՋՄ 3-020, ՋՄ 3-025, ՋՄ 3-032, ՋՄ 3-034, ՋՄ 3-010, ՋՄ 3-030, ՋՄ 3-015: Բացահայտված ռիսկային ջրային մարմինները բնութագրվում են «միջակ» (III) կամ «անբավարար» (IV) քիմիական կարգավիճակով, ինչպես նաև «անբավարարից» (IV) «վատ» (V) կարգավիճակով։ Այս ջրային մարմինները աղտոտվում են չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերով, որոնք արտանետվում են կետային և ցրված աղբյուրներից, ինչպես նաև աղտոտվում են գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքերով։
1) (ՋՄ 3-045) Քասախ գետը Ապարան քաղաքից մինչև Ապարան ջրամբար. Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերը, որի մաս են կազմում Ապարան քաղաքի կոյուղաջրերը, որոնք առանց մաքրման թափվում են Քասախ գետը, քաղաքից ներքև: Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերով աղտոտման արդյունքում այս ջրային մարմնի ջրի որակը դասվում է 5-րդ դաս վատ որակով` պայմանավորված ամոնիում իոնի բարձր կոնցենտրացիայով: Այս ջրային մարմինը գնահատվել է ռիսկային ԵՄ ՋՇԴ մոտեցմամբ գնահատելիս և համապատասխանում է 1-ին ճնշման ցուցանիշին՝ «Չմաքրված կեղտաջրեր, ԹԿՊ»:
2) (ՋՄ 3-064, ՋՄ 3-069) Քասախ գետը Աշտարակ քաղաքից մինչև գետաբերան. Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերը, որի մաս են կազմում Աշտարակ քաղաքի, ինչպես նաև Աշտարակի կիրճի և ռեստորանային համալիրների կոյուղաջրերը, որոնք առանց մաքրման անմիջապես թափվում են Քասախ գետ: Բացի կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերից, այս տարածքում գետը աղտոտվում է նաև հարակից տարածքների գյուղատնտեսական նշանակության հողերի դիֆուզային հոսքի արդյունքում: Աղտոտման արդյունքում այս ջրային մարմինների ջրի որակը դասվում է 3-րդ դաս միջակ որակով և 4-րդ դաս անբավարար որակով` պայմանավորված ֆոսֆատ, նիտրատ և նիտրիտ իոնների բարձր կոնցենտրացիաներով: Այս ջրային մարմինը գնահատվել է ռիսկային ԵՄ ՋՇԴ համաձայն և համապատասխանում է 1-ին ճնշման ցուցանիշին՝ «Չմաքրված կեղտաջրեր, ԹԿՊ»:
3) (ՋՄ 3-058, ՋՄ 3-059) Գեղարոտ գետը ակունքից մինչև գետաբերան. Առկա են թվականներկվային ջրերի բնական աղբյուրներ պայմանավորված Արագած լեռան այս ստորոտի երկրաբանական և երկրաքիմիական առանձնահատկություններով: Գեղարոտ գետի վրա «Գեղարոտ» և «Արագած-1» փոքր ՀԷԿ-երի շինարարությունից և շահագործումից հետո ավելացել է բնական աղտոտվածությունը: Արդյունքում, գետի ջուրը բնութագրվում է երկաթի և մանգանի բարձր պարունակությամբ, իսկ ջրի որակը դասակարգվում է 5-րդ դաս` վատ որակ:
4) (ՋՄ 3-017, ՋՄ 3-020, ՋՄ 3-024, ՋՄ 3-025, ՋՄ 3-028, ՋՄ 3-029, ՋՄ 3-032, ՋՄ 3-033, ՋՄ 3-034). Հրազդան գետը Հրազդան քաղաքից մինչև գետաբերան. Հրազդան, Չարենցավան, Երևան և այլ տասնյակ այլ բնակավայրերի կոյուղաջրերը, Հրազդանի կիրճում ռեստորանային համալիրների կեղտաջրերը առանց մաքրման, անմիջապես թափվում են Հրազդան գետ: Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերից բացի, գետն այս տարածքում աղտոտվում է հարակից տարածքների գյուղատնտեսական նշանակության հողերի դիֆուզային ջրերով: Աղտոտման արդյունքում այս ջրային մարմնի ջրի որակը դասակարգվում է 5-րդ դաս, վատ որակ՝ պայմանավորված ԹԿՊ5ի, լուծված թթվածնի, ամոնիումի, նիտրիտի, ֆոսֆատ իոնների, մանգանի, վանադիումի բարձր կոնցենտրացիաներով: Այս ջրային մարմինը ռիսկային է նաև ԵՄ ՋՇԴ-ի մոտեցմամբ գնահատելիս և համապատասխանում է 1-ին ճնշման ցուցանիշին՝ «Չմաքրված կեղտաջրեր, ԹԿՊ»:
5) (ՋՄ 3-015) Ծաղկաձոր գետը Ծաղկաձոր քաղաքից մինչև գետաբերան. Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերը, որի մաս են կազմում Ծաղկաձոր քաղաքի կոյուղաջրերը, որոնք առանց մաքրման անմիջապես թափվում են Ծաղկաձոր գետ: Աղտոտման արդյունքում այս ջրային մարմնի ջրի որակը դասվում է 5-րդ դաս վատ որակով` պայմանավորված ամոնիում իոնի բարձր կոնցենտրացիաներով: Այս ջրային մարմինը գնահատվել է ռիսկային ԵՄ ՋՇԴ համաձայն և համապատասխանում է 1-ին ճնշման ցուցանիշին՝ «Չմաքրված կեղտաջրեր, ԹԿՊ»:
6) (ՋՄ 3-041) Հալվար գետը՝ Թուխմանուկի ոսկու հանքավայրից մինչև Մելիք գյուղից ներքև ընկած հատվածը. Հանքարդյունաբերություն. Թուխմանուկի ոսկու հանքավայրից ջրերի մակերևութային հոսքի հետևանքով Հալվար գետ է լցվում զգալի ճնշմամբ և աղտոտված ծանր մետաղներով: Հաշվի առնելով այս փաստը՝ ջրային մարմինը դասակարգվել է ռիսկային:
7) (ՋՄ 3-068) Ամբերդ գետը Բյուրական համայնքից մինչև գետաբերան. Բյուրական քաղաքի, ինչպես նաև հանգստյան տների և ճամբարների կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերը, որոնք անմիջապես թափվում են Ամբերդ գետը, գետի ջրի որակի վրա զգալի սեզոնային ճնշում ունեն: Հաշվի առնելով վերոնշյալ փաստը՝ այս ջրային մարմինը տարանջատվել է որպես ռիսկային:
8) (ՋՄ 3-010) Մարմարիկ գետը Մեղրաձոր գյուղի վերևից մինչև Աղավնաձոր գյուղի վերև ընկած հատվածը. Մեղրաձորի ոսկու հանքավայրի բացահանքում ձևավորված մակերևութային ջրերը լցվում են Մարմարիկ գետ, գետի այս հատվածի զգալի ճնշմամբ և մեծ աղտոտմամբ: Հաշվի առնելով վերոնշյալ փաստը՝ այս ջրային մարմինը տարանջատվել է որպես ռիսկային:
9) (ՋՄ 3-009) Մեղրաձոր գետը Թեժ վտակի միախառնումից գետաբերան. Այս ջրային մարմինը տարանջատվել է ռիսկային Մեղրաձորի հանքավայրի կեղտաջրերում մետաղների հավանական բարձր կոնցենտրացիաների պատճառով:
10) ՋՄ 3-017, ՋՄ 3-020, ՋՄ 3-024, ՋՄ 3-025, ՋՄ 3-028, ՋՄ 3-027, ՋՄ 3-029, ՋՄ 3-032, ՋՄ 3-033, ՋՄ 3-034 ջրային մարմինները գնահատվել են ռիսկային ԵՄ ՋՇԴ համաձայն և համապատասխանում են 1-ին ճնշման ցուցանիշին՝ «Չմաքրված կեղտաջրեր, ԹԿՊ»:
60․ Քանակական տվյալների հիման վրա 8 ստորերկրյա ջրային մարմիններ, գնահատվել են ոչ ռիսկային: 3 հանքային ՍՋՄ (2G-10, 2G-11 և 2G-12) և ՍՋՄ 2G-2 գնահատվել են պոտենցիալ ռիսկային: ՍՋՄ 2G-2-ի քիմիական և քանակական կարգավիճակը գնահատվել է պոտենցիալ ռիսկային, քանի որ Արարատյան արտեզյան ավազանում (ներառյալ 2G-2 ստորերկրյա ջրային մարմնի տարածքում) տեղի է ունենում ստորերկրյա ջրերի սպառում և աղտոտում, ստորերկրյա ջրերի ճնշումները և մակարդակները անընդհատ նվազում են, ինչի հետևանքով բարձրանում են դրանց ընդհանուր հանքայնացումը և կոշտությունը: Ներկայացված միտումները ցույց են տալիս, որ ներկայիս ծավալներով ջրառի շարունակությունը կհանգեցնի ավազանի ստորերկրյա ջրերի շատրվանող գոտու անհայտացմանը և դրանց աղտոտմանը, ինչի արդյունքում ջրերը կդառնան խմելու համար ոչ պիտանի:
1) Նիտրատ իոնի բարձր կոնցենտրացիա է արձանագրվել դիտարկված երկու վայրերում՝ «Համոյի» աղբյուր Կոտայքի մարզի Բուժական գյուղում, որտեղ գտնվում է 2G-5 ստորերկրյա ջրային մարմնում, 60.3 մգ/լ NO3 (2018 նմուշ N 14) և 48.4 մգ/լ NO3 կոնցենտրացիաներով ու Արագածոտնի մարզի Երնջատափ գյուղում գտնվող «Ավազան» աղբյուրը, որը գտնվում է 2G-5 ստորերկրյա ջրային մարմնում, 106,5 մգ/լ NO3 կոնցենտրացիայով:
2) Այսպիսով, Հրազդանի ՋԿՏ-ում ստորերկրյա ջրային մեկ մարմին գնահատվել է որպես պոտենցիալ ռիսկային` հիմնված նիտրատի իոնի կոնցենտրացիաների վրա: Գոյություն ունեցող ստորերկրյա ջրերի որակի մոնիթորինգի ցանցը և ջրի նմուշառման հաճախականությունը (տարին երկու անգամ) բավարար չեն նիտրատ իոնների բարձր կոնցենտրացիայի պատճառները պարզելու համար:
61. Հրազդանի ՋԿՏ-ում մակերևութային ջրային մարմինների ռիսկի գնահատում՝ ըստ կենսաբանական, ֆիզիկաքիմիական և հիդրոմորֆոլոգիական մոնիթորինգի տվյալների ներկայացված է Աղյուսակ N 57-ում։
Աղյուսակ N 57. Հրազդանի ՋԿՏ-ում մակերևութային ջրային մարմինների ռիսկի գնահատում ըստ կենսաբանական, ֆիզիկաքիմիական և հիդրոմորֆոլոգիական մոնիթորինգի տվյալների
Գետ Ջրային մարմնի համարը Ռիսկի կատեգորիան՝ ըստ ֆիզիկա-քիմիական կարգա-
վիճակի Ռիսկի կատե-գորիան` ըստ կենսա-բանական կարգա-վիճակի Ռիսկի կատեգորիան` ըստ հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակի Հիմնական ճնշման պատճառը Ֆիզիկակա-քիմիական ցուցանիշները, որոնք պայմանավորում են ՋՄ-ի ջրի «միջին», «անբավարար» կամ «վատ» որակը
Քասախ ՋՄ3-045 Պոտենցիալ ռիսկային Վատ (V) ՏՉ Ռիսկային Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքեր ԹԿՊ5 (III), ԸՖ (IV), ԹՔՊ
(III), ԸԱԱ (IV), Նիտրիտ իոն
(III), Երկաթ (III), Ամոնիում իոն (V)
ՋՄ 3-063 Ռիսկային Միջակ (III) ՏՉ Ռիսկային Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսությունից
հետադարձ հոսքեր Ֆոսֆատ իոն (III), Վանադիում (III)
Ալյումին (III), Երկաթ (III)
ՋՄ 3-064 Ռիսկային Միջակ (III) Ռիսկային Միջակ (III) Չկան տվյալներ (ՏՉ) Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսությունից
հետադարձ հոսքեր Ֆոսֆատ իոն (III), Վանադիում (III), DO (III)
ՋՄ 3-069 Ռիսկային Անբավարար (IV) Ռիսկային Վատ (V) ՏՉ Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքեր Ֆոսֆատ իոն (III), ԸԱԱ (III), ԹՔՊ (III), Վանադիում (III), Նիտրիտ իոն (III), Ամոնիում իոն (III), Նիտրատ իոն (IV),
ԸԼԱ (IV)
Գեղարոտ ՋՄ 3-058 Ռիսկային Վատ (V) ՏՉ ՏՉ Երկրաբանական և երկրաքիմիական առանձնահատկություններ և բնական
թթվային ջրերի ազդեցություն Ցինկ (III), Երկաթ (III), Բոր (III), Ալյումին (III), Մանգան
(V), Կոբալտ (V)
ՋՄ 3-059 Ռիսկային Միջակ (III) Ռիսկային Վատ (V) Ռիսկային Երկրաբանական և երկրաքիմիական առանձ նահատկություններ և բնական
թթվային ջրերի ազդեցություն Երկաթ (III)
Հրազդան ՋՄ 3-017 Ռիսկային Անբավարար (IV) Ռիսկային Միջակ (III) ՏՉ Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքեր Ֆոսֆատ իոն (III), Երկաթ (III), Մանգան (III),
Վանադիում (III), Ալյումին
(IV)
ՋՄ 3-020 Ռիսկային Անբավարար (IV) Ոչ ռիսկային Լավ (II) Ռիսկային Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքեր Ֆոսֆատ իոն (III), Երկաթ (III),
Մանգան (III), Վանադիում (III),
Ալյումին (IV)
ՋՄ 3-025 Ռիսկային Վատ (V) ՏՉ ՏՉ Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսությունից
հետադարձ հոսքեր Ֆոսֆատ իոն (III), Մանգան (III),
Վանադիում (V)
ՋՄ 3-032 Ռիսկային Վատ (V) ՏՉ ՏՉ Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքեր Կոբալտ (III), Երկաթ (III), Նատրիում (III), ԸՖ (V) Կալիում (III), Քլորիդ իոն (III), ԸԼԱ (III), ԿՆ (III), ԹՔՊ (IV), ԹԿՊ5 (V), ԼԹ (V), ԸԱԱ
(V) Ամոնիում իոն (V), Ֆոսֆատ իոն (V), Մանգան (V), Վանադիում (V)
ՋՄ 3-034 Ռիսկային Վատ (V) ՏՉ ՏՉ Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքեր ԼԹ (III), ԹՔՊ (III),
Նիտրատ իոն (III), ԸԱԱ (III), ԸԼԱ (III), Կոբալտ (III),
Նատրիում (III), Կալցիում
(III), Քլորիդ իոն (III), Նիտրիտ իոն (IV), ԸՖ (IV),
Ֆոսֆատ իոն (IV), Սուլֆատ իոն (IV), Կալիում (VI), Մանգան (IV), Ամոնիում իոն
(V), Վանադիում (V)
ՋՄ 3-010 Ռիսկային Վատ (V) ՏՉ ՏՉ Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքեր Վանադիում (III), ԸՖ (III), Երկաթ (III),
TIN (III), Ֆոսֆատ իոն (IV), Մանգան (IV), Ամոնիում իոն
(V)
Գետառ ՋՄ 3-030 Ռիսկային Վատ (V) ՏՉ ՏՉ Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքեր ԹՔՊ (III), Նիտրատ իոն (III), ԸԼԱ (III), Կոբալտ (III),
Նատրիում (III), Կալիում (III), Քլորիդ իոն (III), ԸԱԱ (IV), Մանգան (IV), Սուլֆատ իոն (IV), Նիտրիտ իոն (V), Ֆոսֆատ իոն (V), Ամոնիում
իոն (V), Վանադիում (V)
Ծաղկաձոր ՋՄ 3-015 Ռիսկային Վատ (V) ՏՉ Ռիսկային Չմաքրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքեր ԸԱԱ (III), ԸՖ (III), Մանգան
(III), Վանադիում (III), Երկաթ (III), Կոբալտ (III), Նիտրիտիոն (IV), Ֆոսֆատիոն (III),
Ամոնիումիոն (V)
Քարտեզ N 9. Հրազդանի ՋԿՏ-ում ռիսկի գնահատում ա) Մակերևութային ջրեր բ) Ստորերկրյա ջրեր
62. Հրազդանի ՋԿՏ-ում ռիսկի գնահատումը ա) Մակերևութային ջրեր բ) Ստորերկրյա ջրեր ներկայացված է Քարտեզ N 9-ում։
63. Բնապահպանական նպատակներ սահմանող փաստաթղթեր են, որոնց գերադասելի է հասնել 6 տարվա իրականացման ժամանակահատվածի ավարտին: Բնապահպանական նպատակները սահմանվում են` ապահովելու մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի լավ կարգավիճակը, ազգային ջրային պաշարների պահպանումը ամբողջ Հրազդանի ՋԿՏ-ում և ջրերի կարգավիճակի վատթարացման կանխումը: Համաձայն ՋՇԴ 4-րդ հոդվածի, ՋԿՊ-ի իրականացման միջոցով մինչ 2027 թվականը, իսկ հատուկ դեպքերում մինչ 2033 թվականը, պետք է հասնել հետևյալ բնապահպանական նպատակներին` մակերևութային ջրային մարմինների էկոլոգիական/քիմիական լավ կարգավիճակ, ԽՓՋՄ և ԱՋՄ-ի էկոլոգիական լավ պոտենցիալ, կանխել կամ սահմանափակել աղտոտիչների մուտքը ստորերկրյա ջրեր, կանխել ՍՋՄ-ի կարգավիճակի վատթարացումը, հասնել ՍՋՄ-ների լավ քիմիական/քանակական կարգավիճակին:
1) Ռիսկային ջրային մարմինների համար սահմանված բնապահպանական նպատակները ներկայացված են Աղյուսակ N 58-ում։
2) Հնարավոր/պոտենցիալ ռիսկային ստորերկրյա ջրային մարմինների համար սահմանված բնապահպանական նպատակները ներկայացված են Աղյուսակ N 59-ում։
3) Բնապահպանական նպատակները խիստ փոփոխված ջրային մարմինների համար ներկայացված են Աղյուսակ N 60-ում։
4) Բնապահպանական նպատակներ արհեստական ջրային մարմինների համար ներկայացված են Աղյուսակ N 61-ում։
5) Պահպանվող տարածքների համար սահմանված բնապահպանական նպատակներ և հատուկ պահանջներ Հրազդանի ՋԿՏ-ներում կայացված են Աղյուսակ N 62-ում։
Աղյուսակ N 58. Ռիսկային ջրային մարմինների համար սահմանված բնապահպանական նպատակներ
Ջրային մարմնի համարը ՋՄ-ի անվանումը Երկա-րությունը, կմ Ջրի կարգավիճակը 2019 թվականին Էական ճնշումը Բնապահպանական նպատակը 2027 թվականին Բնապահ-պանական նպատակը 2033 թվականին
ՋՄ 3-009 Մեղրաձոր գետը Թեժ վտակի միա-խառնումից մինչև գետա-բերան 3.45 Հնարավոր/ պոտենցիալ վատ քիմիական կարգավիճակ (հիմնված փորձագիտական գնահատականի վրա) Հանքարդյունա-բերության գործունեության հետևանքով առաջացած աղտոտվածություն Ջրի քիմիական կարգավիճակի բարելավում, մասնավորապես կանխարգելել ոսկու արդյունահանման հետևանքով գետի ջրի աղտոտումը ծանր մետաղներով: Պահպանել լավ կարգավիճակը մինչև 2033 թվականին
ՋՄ 3-010 Մարմարիկ գետը
Մեղրաձոր
բնակա-վայրից
մինչև Աղավնաձոր
բնակավայր 5.35 Վատ քիմիական
կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային
կեղտաջրերով և
գյուղատնտեսությունից
հետադարձ հոսքաջրերով
ցրված աղտոտում։ Բարելավել գետի ջրի
քիմիական կարգավիճակը,
մասնավորապես կանխարգելել
գետի աղտոտումը
սնուցիչներով (N և P),
կենցաղային և
գյուղատնտեսական
կեղտաջրերով: Պահպանել լավ
քիմիական
կարգավիճակը
մինչև 2033
թվականը
ՋՄ 3-015 Ծաղկաձոր գետը Ծաղկաձոր բնակա-վայրից մինչև գետա-բերան 3.4 Վատ քիմիական կարգավիճակ
Վատ հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերով և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքաջրերով ցրված աղտոտում։ Բնապահպանական թողքը չի պահպանվել։ Բարելավել գետի ջրի քիմիական կարգավիճակը, մասնավորապես կանխարգելել գետի աղտոտումը սնուցիչներով (N և P), կենցաղային և գյուղատնտեսական կեղտաջրերով:
Գետի հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակի բարելավում մինչ 2027 թվականին, մասնավորապես ամսական բնապահպանական թողքի ապահովում և գետից ջրառի հսկողություն: Պահպանել լավ քիմիական կարգավիճակը մինչև 2033 թվականին
Պահպանել լավ հիդրո-մորֆոլոգիական կարգավիճակը մինչև 2033 թվականը:
ՋՄ 3-017 Հրազդան գետը
Աղբյուրակի
ջրամբարից մինչև
Դալար վտակի
միա-խառնումը 19,6 Միջակ
էկոլոգիական
կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային
կեղտաջրերով և
գյուղատնտեսությունից
հետադարձ հոսքաջրերով
ցրված աղտոտում։ Բարելավել գետի ջրի
էկոլոգիական կարգավիճակը,
մասնավորապես կանխարգելել
գետի աղտոտումը
սնուցիչներով (N և P),
կենցաղային և
գյուղատնտեսական
կեղտաջրերով: Հասնել լավ
քիմիական
կարգավիճակի
մինչև 2033
թվականը
ՋՄ 3-020 Հրազդան գետը Դալար վտակի միա-խառնումից մինչև Արգել ՀԷԿ 10.5 Անբավարար քիմիական կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերով և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքաջրերով ցրված աղտոտում։ Բնապահպանական թողքը չի պահպանվել։ Բարելավել գետի ջրի քիմիական կարգավիճակը, մասնավորապես կանխարգելել գետի աղտոտումը սնուցիչներով (N և P), կենցաղային և գյուղատնտեսական կեղտաջրերով:
Գետի հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակի բարելավում մինչ 2027 թվականը, մասնավորապես ամսական բնապահպանական թողքի ապահովում և գետից ջրառի հսկողություն: Հասնել լավ քիմիական կարգավիճակի մինչև 2033 թվականը
Պահպանել լավ հիդրո-մորֆոլոգիական կարգավիճակը մինչև 2033 թվականը:
ՋՄ 3-024 Հրազդան գետը Նուրնուս և Արզնի բնակա-վայրերի միջև 8.3 Հնարավոր/ պոտենցիալ վատ քիմիական կարգավիճակ (հիմնված փորձագիտական գնահատականի վրա) Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերով և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքաջրերով ցրված աղտոտում։ Բարելավել գետի ջրի քիմիական կարգավիճակը, մասնավորապես կանխարգելել գետի աղտոտումը սնուցիչներով (N և P), կենցաղային և գյուղատնտեսական կեղտաջրերով: Հասնել լավ քիմիական կարգավիճակի մինչև 2033 թվականը
ՋՄ 3-025 Հրազդան գետը
Արզնի
բնակա-վայրից
մինչև Քանաքեռ
ՀԷԿ 12.7 Վատ քիմիական
կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային
կեղտաջրերով և
գյուղատնտեսությունից
հետադարձ հոսքաջրերով
ցրված աղտոտում։ Բարելավել գետի ջրի
քիմիական կարգավիճակը,
մասնավորապես կանխարգելել
գետի աղտոտումը
սնուցիչներով (N և P),
կենցաղային և
գյուղատնտեսական
կեղտաջրերով: Հասնել լավ
քիմիական
կարգավիճակի
մինչև 2033
թվականը
ՋՄ 3-027 Ակունք գետը
Մայա-կովսկի
բնակա-վայրից
մինչև գետա-բերան 8.4 Հնարավոր/
պոտենցիալ-միջակ քիմիական
կարգավիճակ
(հիմնված
փորձագիտական
գնահատականի
վրա) Կոմունալ-կենցաղային
կեղտաջրերով և
գյուղատնտեսությունից
հետադարձ հոսքաջրերով
ցրված աղտոտում։ Բարելավել գետի ջրի
քիմիական կարգավիճակը,
մասնավորապես կանխարգելել
գետի աղտոտումը
սնուցիչներով (N և P),
կենցաղային և
գյուղատնտեսական
կեղտաջրերով:
Հասնել լավ քիմիական
կարգավիճակի մինչև 2027
թվականը: Պահպանել լավ
քիմիական
կարգավիճակը
մինչև 2033
թվականը
ՋՄ 3-028 Հրազդան գետը
Քանաքեռ ՀԷԿ-ից
մինչև Արտաշատի
ջրանցք 6.9 Հնարավոր/
պոտենցիալ վատ
քիմիական
կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային
կեղտաջրերով և
գյուղատնտեսությունից
հետադարձ հոսքաջրերով
ցրված աղտոտում։ Բարելավել գետի ջրի
քիմիական կարգավիճակը,
մասնավորապես կանխարգելել
գետի աղտոտումը
սնուցիչներով (N և P),
կենցաղային և
գյուղատնտեսական
կեղտաջրերով: Հասնել լավ
քիմիական
կարգավիճակի
մինչև 2033
թվականը
ՋՄ 3-029 Հրազդան գետը Արտաշատի ջրանցքից մինչև Երևանյան լիճ ջրամբար 6.8 Հնարավոր/ պոտենցիալ վատ քիմիական կարգավիճակ
Վատ հիդրոմոր-ֆոլոգիական կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերով և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքաջրերով ցրված աղտոտում։
Բնապահպանական թողքը չի պահպանվել։ Բարելավել գետի ջրի քիմիական կարգավիճակը, մասնավորապես կանխարգելել գետի աղտոտումը սնուցիչներով (N և P), կենցաղային և գյուղատնտեսական
կեղտաջրերով:
Գետի հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակի բարելավում մինչ 2027 թ., մասնավորապես ամսական բնապահպանական թողքի ապահովում և գետից ջրառի հսկողություն: Հասնել լավ քիմիական կարգավիճակի մինչև 2033 թվականը
Պահպանել լավ հիդրո-մորֆոլոգիական կարգավիճակը մինչև 2033 թվականը:
ՋՄ 3-030 Գետառ գետ 19.2 Վատ քիմիական կարգավիճակ Կետային և ցրված կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերով աղտոտում Բարելավել գետի ջրի քիմիական կարգավիճակը, մասնավորապես կանխարգելել գետի աղտոտումը սնուցիչներով (N և P), կենցաղային և կոշտ թափոններով: Հասնել լավ քիմիական կարգավիճակի մինչև 2033 թվականը
ՋՄ 3-031 Ջրվեժ գետն իր
վտակներով 28 Հնարավոր/
պոտենցիալ
միջակ քիմիական
կարգավիճակ
(հիմնված
փորձագիտական
գնահատականի
վրա) Կոմունալ-կենցաղային
կեղտաջրերով
ցրված աղտոտում։ Բարելավել գետի ջրի
քիմիական կարգավիճակը,
մասնավորապես կանխարգելել
գետի աղտոտումը
սնուցիչներով (N և P):
Հասնել լավ քիմիական
կարգավիճակի մինչև 2027 թվականը: Պահպանել լավ
քիմիական
կարգավիճակը
մինչև 2033
թվականը
ՋՄ 3-032 Հրազդան գետը
Երևանյան լիճ
ջրամբարից մինչև
Սայաթ-Նովա
բնակավայր 18.9 Վատ քիմիական
կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային
կեղտաջրերով և
գյուղատնտեսությունից
հետադարձ հոսքաջրերով
ցրված աղտոտում։ Բարելավել գետի ջրի
քիմիական կարգավիճակը,
մասնավորապես կանխարգելել
գետի աղտոտումը
սնուցիչներով (N և P),
կենցաղային և
գյուղատնտեսական
կեղտաջրերով: Հասնել լավ
քիմիական
կարգավիճակի
մինչև 2033
թվականը
ՋՄ 3-033 Հրազդան գետը Սայաթ-Նովա բնակա-վայրից մինչև Մխչյանի պոմպա-կայանի ջրանցք 19.3 Վատ քիմիական կարգավիճակ
Վատ հիդրոմոր-ֆոլոգիական կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերով և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքաջրերով ցրված աղտոտում։
Բնապահպանական թողքը չի պահպանվել։ Բարելավել գետի ջրի քիմիական կարգավիճակը, մասնավորապես կանխարգելել գետի աղտոտումը սնուցիչներով (N և P), կենցաղային և գյուղատնտեսական կեղտաջրերով: Գետի հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակի բարելավում մինչ 2027 թվականը, մասնավորապես ամսական բնապահպանական թողքի ապահովում և գետից ջրառի հսկողություն: Հասնել լավ քիմիական կարգավիճակի մինչև 2033 թվականը
Պահպանել լավ հիդրո-մորֆոլոգիական կարգավիճակը մինչև 2033 թվականը:
ՋՄ 3-034 Հրազդան գետը Մխչյանի պոմպա-կայանի ջրանցքից մինչև գետաբերան 8.6 Վատ քիմիական կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերով և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքաջրերով ցրված աղտոտում։ Բարելավել գետի ջրի քիմիական կարգավիճակը, մասնավորապես կանխարգելել գետի աղտոտումը սնուցիչներով (N և P), կենցաղային և գյուղատնտեսական կեղտաջրերով: Հասնել լավ քիմիական կարգավիճակի մինչև 2033 թվականը
ՋՄ 3-041 Հալավար գետը
Թուխ-մանուկի
ոսկու
հանքա-վայրից
մինչև Մելիք գյուղ 5.7 Հնարավոր/
պոտենցիալ վատ
քիմիական
կարգավիճակ Հանքարդյունա-բերության
գործունեության
հետևանքով առաջացած
աղտոտվածություն Բարելավել գետի ջրի քիմիական կարգավիճակը, մասնավորապես կանխարգելել ոսկու արդյունահանման հետևանքով գետի աղտոտումը ծանր մետաղներով: Պահպանել լավ
քիմիական
կարգավիճակը
մինչև 2033
թվականը
ՋՄ 3-045 Քասախ գետը
Ապարան
քաղաքից մինչև
Ապարանի
ջրամբար Վատ քիմիական
կարգավիճակ
Վատ
հիդրոմորֆոլո-
գիական
կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային
կեղտաջրերով և
գյուղատնտեսությունից
հետադարձ հոսքաջրերով
ցրված աղտոտում։
Բնապահպանական
թողքը չի պահպանվել։ Բարելավել գետի ջրի քիմիական կարգավիճակը, մասնավորապես կանխարգելել գետի աղտոտումը սնուցիչներով (N և P), կենցաղային և գյուղատնտեսական կեղտաջրերով: Գետի հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակի բարելավում, մասնավորապես ամսական բնապահպանական թողքի ապահովում և գետից ջրառի հսկողություն: Հասնել լավ
քիմիական
կարգավիճակի
մինչև 2033
թվականը
ՋՄ 3-058 Գեղարոտ գետը
3000մ
բարձրու-թյունից
մինչև ոռոգման
ջրառի կետ 5.8 Վատ քիմիական
կարգավիճակ Բնապահպանական
թողքի չպահպանման
հետևանքով վատ
քիմիական կարգավիճակ։ Գետի հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակի բարելավում, մասնավորապես ամսական բնապահպանական թողքի ապահովում և ՀԷԿ-ի կողմից ջրառի կարգավորում: Պահպանել լավ
քիմիական
կարգավիճակը
մինչև 2033
թվականը
ՋՄ 3-059 Գեղարոտ գետը
Արագած
բնակա-վայրից
մինչև գետաբերան 14.7 Վատ
էկոլոգիական
կարգավիճակ
Վատ
հիդրոմորֆոլոգի
ական
կարգավիճակ Բնապահպանական թողքը
չի պահպանվել։ Գետի հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակի բարելավում, մասնավորապես ամսական բնապահպանական թողքի ապահովում և գետից ջրառի հսկողություն: Պահպանել լավ
կարգավիճակը
մինչև 2033
թվականը
ՋՄ 3-063 Քասախ գետն Օհանավան բնակա-վայրից մինչև Աշտարակ քաղաքի վերջ 8.8 Միջակ քիմիական կարգավիճակ
Վատ հիդրոմոր-ֆոլոգիական կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերով և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքաջրերով ցրված աղտոտում։
Բնապահպանական թողքը չի պահպանվել։ Բարելավել գետի ջրի քիմիական կարգավիճակը, մասնավորապես կանխարգելել գետի աղտոտումը սնուցիչներով (N և P), կենցաղային և գյուղատնտեսական կեղտաջրերով: Գետի հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակի բարելավում, մասնավորապես ամսական բնապահպանական թողքի ապահովում և գետից ջրառի հսկողություն: Պահպանել լավ քիմիական և հիդրո-մորֆոլոգիական կարգավիճակը մինչև 2033 թվականը
ՋՄ 3-064 Քասախ գետն Աշտարակ քաղաքից մինչև Ամբերդ վտակի միա-խառնումը 10 Միջակ էկոլոգիական կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերով և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքաջրերով ցրված աղտոտում։
Բնապահպանական թողքը չի պահպանվել։ Բարելավել գետի ջրի էկոլոգիական կարգավիճակը, մասնավորապես կանխարգելել գետի աղտոտումը սնուցիչներով (N և P), կենցաղային և գյուղատնտեսական կեղտաջրերով: Գետի հիդրոմորֆոլոգիական կարգավիճակի բարելավում, մասնավորապես ամսական բնապահպանական թողքի ապահովում և գետից ջրառի հսկողություն: Պահպանել լավ էկոլոգիական կարգավիճակը մինչև 2033 թվականը
ՋՄ 3-068 Ամբերդ գետը Բյուրական բնակա-վայրից մինչև գետաբերան 11.2 Հնարավոր/ պոտենցիալ միջակ քիմիական կարգավիճակ (հիմնված փորձագիտական գնահատականի վրա) Կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերով և գյուղատնտեսությունից հետադարձ հոսքաջրերով ցրված աղտոտում։ Բարելավել գետի ջրի քիմիական կարգավիճակը, մասնավորապես կանխարգելել գետի աղտոտումը սնուցիչներով (N և P), կենցաղային և գյուղատնտեսական կեղտաջրերով: Պահպանել լավ քիմիական կարգավիճակը մինչև 2033 թվականը
ՋՄ 3-069 Քասախ գետն
Ամբերդ վտակի
միա-խառնումից
մինչև գետաբերան 17.9 Վատ
էկոլոգիական
կարգավիճակ Կոմունալ-կենցաղային
կեղտաջրերով և
գյուղատնտեսությունից
հետադարձ հոսքաջրերով
ցրված աղտոտում։ Բարելավել գետի ջրի
էկոլոգիական կարգավիճակը,
մասնավորապես կանխարգելել
գետի աղտոտումը
սնուցիչներով (N և P),
կենցաղային և
գյուղատնտեսական
կեղտաջրերով: Պահպանել լավ
էկոլոգիական
կարգավիճակը
մինչև 2033
թվականը
Աղյուսակ N 59. Հնարավոր/ պոտենցիալ ռիսկային ստորերկրյա ջրային մարմինների համար սահմանված բնապահպանական նպատակներ
ՍՋՄ-ի
համարը ԱՋՄ-ի
անվանումը Ջրի կարգավիճակը 2019 Հնարավոր/ պոտենցիալ ռիսկային ջրային մարմին լինելու պատճառները Բնապահպանական նպատակը Ժամկետները
2G-2 Արգավանդ-
Մասիս Q1-4 Լավ կարգավիճակ
ունենալու համար
պոտենցիալ
ռիսկային Ըստ քիմիական և քանակական կարգավիճակը գնահատվել է հնարավոր/ պոտենցիալ ռիսկային, քանի որ Արարատյան արտեզյան ավազանում (ներառյալ 2G-2 ստորերկրյա ջրային մարմնի տարածքում) տեղի է ունենում ստորերկրյա ջրերի սպառում և աղտոտում, ստորերկրյա ջրերի ճնշումները և մակարդակները անընդհատ իջնում են, ինչի հետևանքով բարձրանում են դրանց ընդհանուր հանքայնացումը և կոշտությունը: Բարելավել ջրային
մարմինների քիմիական և
քանակական
կարգավիճակը Ունենալ ԵՄ ՋՇԴ
համահունչ մոնիթորինգի
և գնահատման
համակարգ մինչև 2027
թվականը և հասնել ու
պահպանել «լավ
կարգավիճակ» մինչև
2033 թվականը
2G-5 Ապարան-
Աշտարակ
Q2-3 Հնարավոր/
պոտենցիալ վատ
քիմիական
կարգավիճակ Ջրային մարմնի երկու դիտակետում
նիտրատների բարձր
պարունակություն, որը կարող է գյուղատնտեսությունից և
կենցաղային կեղտաջրերի ցրված աղտոտման պատճառ լինել։ Բարելավել ջրային
մարմինների ջրի քիմիական
կարգավիճակը,
մասնավորապես՝
նվազեցնել
նիտրատների
պարունակությունը
ստորերկրյա ջրային
մարմիններ կենցաղային և
գյուղատնտեսական
հոսքաջրերի
ներթափանցման
կանխարգելման միջոցով։
2G-10 Հանքավան
Պրոտե-
րոզոյան (Pt)
Պալեո-
զոյան (Pz) Լավ կարգավիճակ
ունենալու համար
պոտենցիալ Ըստ քիմիական և քանակական կարգավիճակը գնահատվել է հնարավոր/ պոտենցիալ ռիսկային տվյալների հուսալիությունը թույլ լինելու պատճառով։ (լրացուցիչ ուսումնասիրության անհրաժեշտություն) Բարելավել ջրային մարմինների քիմիական և քանակական կարգավիճակը
2G-11 Բջնի
Պրոտերո-
զոյան (Pt)
Կայնոզո-
յան (Kz) Լավ կարգավիճակ
ունենալու համար
պոտենցիալ
ռիսկային Ըստ քիմիական և քանակական կարգավիճակը գնահատվել է հնարավոր/ պոտենցիալ ռիսկային տվյալների հուսալիությունը թույլ լինելու պատճառով։ (լրացուցիչ ուսումնասիրության անհրաժեշտություն) Բարելավել ջրային մարմինների քիմիական և քանակական կարգավիճակը
2G-12 Արզնի Q1-Q3 Լավ կարգավիճակ
ունենալու համար
պոտենցիալ
ռիսկային Ըստ քիմիական և քանակական կարգավիճակը գնահատվել է հնարավոր/ պոտենցիալ ռիսկային տվյալների հուսալիությունը թույլ լինելու պատճառով։ (լրացուցիչ ուսումնասիրության անհրաժեշտություն) Բարելավել ջրային մարմինների քիմիական և քանակական կարգավիճակը
Աղյուսակ N 60. Բնապահպանական նպատակներ խիստ փոփոխված ջրային մարմինների համար
ԽՓՋՄ-ի համարը և անվանումը ԽՓՋՄ-ի մակերեսը, կմ.2 Բնապահպանական նպատակը
ԽՓՋՄ 3-070: Մարմարիկ ջրամբար 0,96 Հասնել առավելագույն էկոլոգիական պոտենցիալի մինչև 2027 թ.
ԽՓՋՄ 3-071: Ախպարա ջրամբար 1,11
ԽՓՋՄ 3-072: Երևանյան լիճ ջրամբար 0,48
ԽՓՋՄ 3-073: Ծիլքար ջրամբար 0,26
ԽՓՋՄ 3-074: Հալավար ջրամբար 0,58
ԽՓՋՄ 3-075: Ապարան ջրամբար 6,71
ԽՓՋՄ 3-076: Հարթավան ջրամբար 0,04
ԽՓՋՄ 3-077: Լճակ 0,42
Աղյուսակ N 61. Բնապահպանական նպատակներ արհեստական ջրային մարմինների համար
ԱՋՄ-ի համարը և անվանումը ԱՋՄ-ի երկարությունը, կմ Բնապահպանական նպատակը
ԱՋՄ 3-078: Գեղամավանի
դերիվացիոն ջրանցք 21,1 Ունենալ ԵՄ ՋՇԴ համահունչ մոնիթորինգի և գնահատման համակարգ մինչև 2027 թվականը և հասնել ու պահպանել «լավ էկոլոգիական պոտենցիալը» մինչև 2033 թվականը:
ԱՋՄ 3-079: Դդմաշենի ջրանցք 5,1
ԱՋՄ 3-080: Հրազդան-Սոլակի
ջրանցք 13,9
ԱՋՄ 3-081: Հրազդանի ՀԷԿ-ի դերիվացիոն ջրանցք 19,2
ԱՋՄ 3-082: Ալափարս-Կարենիս ջրանցք 4,5
ԱՋՄ 3-083: Կոտայքի ջրանցք 31,1
ԱՋՄ 3-084: Զորավանի դոտացիոն ջրանցք 9,8
ԱՋՄ 3-085: Արզնի Շամիրամի ջրանցք 61,2
ԱՋՄ 3-086: Արզնի Շամիրամի ջրանցք 16,2
ԱՋՄ 3-087: Քանաքեռ ՀԷԿ-ի դերիվ. ջրանցք 12,5
ԱՋՄ 3-088: Նորքի ջրանցք 9,0
ԱՋՄ 3-089: Արտաշատի ջրանցք 27,8
ԱՋՄ 3-090: Ստորին Հրազդանի ջրանցք 28,4
ԱՋՄ 3-091: Նորագավիթի ջրանցք 6,2
ԱՋՄ 3-092: Էջմիածնի ջրանցք 23,1
ԱՋՄ 3-093: Հրազդանի ձախափնյա կոլեկտոր 14,5
ԱՋՄ 3-094: Հրազդանի աջափնյա կոլեկտոր 1 6,4
ԱՋՄ 3-095: Հրազդանի աջափնյա կոլեկտոր 6 4,4
ԱՋՄ 3-096: Հրազդանի աջափնյա կոլեկտոր 4 8,3
ԱՋՄ 3-097: Հրազդանի աջափնյա կոլեկտոր 3 5,9
ԱՋՄ 3-098: Հրազդանի աջափնյա կոլեկտոր 5 6,5
ԱՋՄ 3-099: Հրազդանի աջափնյա կոլեկտոր 2 6,4
ԱՋՄ 3-100: Հրազդան-Արաքս կոլեկտոր 9,7
ԱՋՄ 3-101: Մխչյանի դերիվացիոն ջրանցք 14,8
ԱՋՄ 3-102: Քուչակի մայր ջրանցք 7,5
ԱՋՄ 3-103: Արագածի ջրանցք 1,3
ԱՋՄ 3-104: Երնջատափի մայր ջրանցք 12,3
ԱՋՄ 3-105: Եղվարդի ջրանցք 16,5
ԱՋՄ 3-106: Քասախի աջ ջրանցք 7,4
ԱՋՄ 3-107: Ավանի ջրանցք 9,2
ԱՋՄ 3-108: Քասախ-Էջմիածնի ջրանցք 14,5
ԱՋՄ 3-109: ԱյգեշատՇահ-Արխջրանցք 16,7
ԱՋՄ 3-110: Ակնալճի ներքին ջրանցք 7,3
ԱՋՄ 3-111: Մեծամորի ջրանցք 15,9
ԱՋՄ 3-112: SC-7 -ից մինչև Մեծամոր գետ 4,3
Աղյուսակ N 62. Պահպանվող տարածքների համար սահմանված բնապահպանական նպատակներ և հատուկ պահանջներ Հրազդանի ՋԿՏ-ում
Պահպանվող տարածքներ Բնապահպանական նպատակներ Ժամկետները
Էրեբունի ազգային պարկ Ունենալ պահպանվող
տարածքի համար ԵՄ ՋՇԴ և
«Բնության հատուկ
պահպանվող տարածքների
մասին» ՀՀ օրենքին համահունչ
ռեգիստր, «Էրեբունի ազգային
պարկ» պետական
արգելավայրի կառավարման
պլան։ Մինչև 2027 թվականը
և ապահովել
կառավարման պլանով
սահմանված
պահանջների
կատարումը մինչև
2033 թվականը
Արզական-Մեղրաձոր պետական արգելավայր Ունենալ պահպանվող
տարածքի համար ԵՄ ՋՇԴ և
«Բնության հատուկ
պահպանվող տարածքների
մասին» ՀՀ օրենքին (2006 թ.) համահունչ ռեգիստր,
«Արզական-Մեղրաձոր»
պետական արգելավայրի
կառավարման պլան։ Մինչև 2027 թվականը
և ապահովել
կառավարման պլանով
սահմանված
պահանջների կատարումը մինչև
2033 թվականը
Հանքավայրի ջրաբանական պետական արգելավայր Ունենալ պահպանվող
տարածքի համար ԵՄ ՋՇԴ և
«Բնության հատուկ
պահպանվող տարածքների
մասին» ՀՀ օրենքին համահունչ
ռեգիստր, «Հանքավայրի
ջրաբանական» պետական
արգելավայրի կառավարման
պլան։ Մինչև 2027 թվականը
և ապահովել
կառավարման պլանով
սահմանված
պահանջների
կատարումը մինչև
2033 թ.
Բնական հուշարձաններ (9 հիդրոերկրա-բանական, 6 ջրագրական) Ունենալ պահպանվող
տարածքի համար ԵՄ ՋՇԴ և
«Բնության հատուկ
պահպանվող տարածքների
մասին» ՀՀ օրենքին
համահունչ ռեգիստր։ Մինչև 2027 թվականը
և ապահովել
կառավարման պլանով
սահմանված
պահանջների
կատարումը մինչև
2033 թվականը
Խմելու ջրի ջրհավաք տարածքներ Ունենալ պահպանվող
տարածքի համար ԵՄ ՋՇԴ և
ՀՀ առողջապահության
նախարարի N 803-Ն,
29.11.2002 թ. որոշմանը
համահունչ ռեգիստր և
բնորոշել սանիտարական
պահպանման գոտին։ Մինչև 2027 թվականը
և ապահովել «լավ
կարգավիճակը» մինչև
2033 թվականը
Ջրային էկոհամակարգերի
սանիտարական պաշտպանության, հոսքի
ձևավորման, ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների պահպանության, ջրային
ռեսուրսների պահպանության, էկոտոն
և անօտարելի գոտիներ: Ունենալ պահպանվող
տարածքի համար ԵՄ ՋՇԴ
համահունչ ռեգիստր,
մոնիթորինգի և գնահատման
համակարգ։ Մինչև 2027 թվականը
և ապահովել «լավ
կարգավիճակը» մինչև
2033 թվականը
Նիտրատներից խոցելի տարածքներ Ունենալ պահպանվող
տարածքի համար ԵՄ ՋՇԴ և
Նիտրատների դիրեկտիվին
համահունչ ռեգիստր,
մոնիթորինգի և գնահատման
համակարգ։ Մինչև 2027 թվականը
և ապահովել «լավ
կարգավիճակը» մինչև
2033 թվականը
Բնական աղետների գոտիներ Ունենալ պահպանվող
տարածքի համար ԵՄ ՋՇԴ և
Հեղեղների դիրեկտիվին
համահունչ ռեգիստր։ Մինչև 2027 թվականը
և ապահովել «լավ
կարգավիճակը» մինչև
2033 թվականը
13. ՋՐՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ
64. Ջրօգտագործման տնտեսական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել ջրի օգտագործման արդյունավետությունը յուրաքանչյուր ոլորտի սոցիալ-տնտեսական զարգացման տեսանկյունից: Իհարկե, տնտեսական վերլուծությունն անբաժան է տեխնիկական և շրջակա միջավայրի վերլուծությունից: Կարևոր է հստակեցնել ջրի օգտագործման և ջրի սպառման տարբերությունը: Օգտագործումը վերաբերում է մի հատվածում օգտագործված ջրի քանակին, որը պարտադիր չէ կորցնել: Մինչդեռ սպառումն ջրի այն քանակն է, որը չի վերադառնում ոչ ջրային ռեսուրսներին, ոչ էլ ծովին: Սպառումը կարելի է որոշել` հանելով ջրօգտագործումից հետո ջրի վերադարձը շրջակա միջավայր: Ինչպես օրինակ, էներգետիկայի ոլորտում ջրի օգտագործումը գրեթե ամբողջությամբ վերադարձվում է շրջակա միջավայր: Մյուս կողմից, գյուղատնտեսության մեջ ջրի օգտագործումը սովորաբար ամբողջովին սպառվում է: Ջրօգտագործման տնտեսական վերլուծություն պետք է իրականացնել ջրօգտագործման բոլոր տեսակների համար ջրի վերականգնման ծախսերը և ջրամատակարարման ծառայության ծախսերը գնահատելու համար: Հարկ է նշել, որ ջրoգտագործման գնահատման մեջ կան գործոններ, որոնք հիմնված չեն շուկայի վրա, չունեն արժեքի գնահատում, բայց ազդում են ջրօգտագործման վրա: Բացի ծախսերի փոխհատուցումից, ջրօգտագործման համար վճարվող բնօգտագործման վճարները նույնպես էական դեր են խաղում ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման գործում: Շուկայական տեսանկյունից ջրի գինը պետք է գերազանցի ծախսերը, որում պետք է ներառվի նաև ջրային ռեսուրսների վերականգնման ծախսերը:
1) Ջրային ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործումն ու արդյունավետ բաշխումն ապահովելու, ինչպես նաև էկոլոգիական նվազագույն հոսքը պահպանելու համար Հայաստանում կիրառվում են ջրառի վճարներ խմելու, արդյունաբերության, ոռոգման և ձկնորսության, ձկնաբուծության ոլորտներում: Ջրօգտագործման գործող սակագները որոշվում են 2016 թվականին հոկտեմբերի 4-ին ընդունված ՀՀ հարկային օրենսգրքի պահանջներին համապատասխան (Գլուխ 40՝ 181 «Բնօգտագործման վճարները, վճարողները և լիազոր մարմինները» և Գլուխ 41` «Բնօգտագործման վճարի օբյեկտը, բազան և դրույքաչափը», Հոդվածներ 204 և 205):
2) Ջրօգտագործման գործող համակարգն ունի հետևյալ բացերը` ջրօգտագործող մի շարք ոլորտներ մասնակի կամ ամբողջապես ազատված են ջրօգտագործման համար վճարվող բնօգտագործման վճարներից: Օրինակ, հիդրոէներգետիկ համակարգը չի վճարում ջրօգտագործման համար: Չնայած այն փաստին, որ հիդրոէներգետիկայի ոլորտը համարվում է որպես ջրի չսպառվող օգտագործում, ոլորտը տնտեսական օգուտ է ստանում՝ օգտագործելով ջուրը, իսկ հիմնական ռեսուրսը՝ ջուրը, ստանում է անվճար, գործող համակարգը ներկայումս հաշվի չի առնում ջրային ռեսուրսների անբավարարությունը (ջրառաջարկ և ջրապահանջարկ, սեզոնային տատանումներ), ինչը պահանջվում է ՀՀ ջրային օրենսգրքով: Բացի այդ, գործող համակարգը մասնակի է ուշադրություն դարձնում ջրի տնտեսական արժեքի վրա (համաձայն ջրօգտագործման ոլորտի և օգտագործված ջրի որակի): Կառավարության 2022 թվականի հունիսի 2-ի N 784-Ա որոշմամբ հավանության է արժանացել «Հայաստանի Հանրապետության հարկային օրենսգրքում լրացումներ և փոփոխություն կատարելու մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծը, որով առաջարկվում է մակերևութային ջրերի հիդրոէներգետիկ նպատակով օգտագործման համար սահմանել բնօգտագործման վճար:
3) ՀՀ կառավարության և «Վեոլիա Ջուր» ընկերության միջև կնքված վարձակալության պայմանագրի համաձայն, ընկերության համար սահմանվել է ցածր գին (0,025 դրամ/մ.3) վարձակալության ամբողջ ժամանակահատվածի՝ 15 տարվա համար:
4) Մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի օգտագործման համար վճարների դրույքաչափերը (ՀՀ դրամ/մ.3) ներկայացված է Աղյուսակ N 63-ում։
Աղյուսակ N 63. Մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի օգտագործման համար վճարների դրույքաչափերը (ՀՀ դրամ/մ.3)
Ջրօգտագործման ոլորտը 2017 թվական և մինչ այդ 2018
թվական 2019
թվական 2020
թվական և
դրանից հետո
ՄՋ ՍՋ ՄՋ ՍՋ ՄՋ ՍՋ ՄՋ ՍՋ
Ձկնատնտեսական 1 1 1.1 1.1 1.2 1.2 1.3 1.3
Արդյունաբերություն 0.5 1 0.55 1.1 0.6 1.2 0.65 1.3
Խմելու-կենցաղային (բացառությամբ խմելու ջրի մատակարարման և ջրահեռացման ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների համար.) 0.5 1 0.55 1.1 0.6 1.2 0.65 1.3
Ջրօգտագործման ոլորտը 2017
թվական և մինչ այդ 2018
թվական 2019
թվական 2020
թվական և դրանից հետո
ՄՋ ՍՋ ՄՋ ՍՋ ՄՋ ՍՋ ՄՋ ՍՋ
Խմելու ջրի մատակարարման
և ջրահեռացման
ծառայություններ մատուցող
կազմակերպությունների ու
տեղական
ինքնակառավարման
մարմինների համար 0.02
5 0.0
5 0.027
5 0.05
5 0.0
3 0.0
6 0.032
5 0.06
5
Ոռոգում 0 1 0 1.1 0 1.2 0 1.3
ՓՀԷԿ-եր ՉՎ ՉՎ ՉՎ ՉՎ ՉՎ ՉՎ ՉՎ ՉՎ
Սևան-Հրազդան կասկադ 1.5 - 1.65 - 1.8 - 1.95 -
65. Կեղտաջրերը բաց ջրային ավազան թափելու դեպքում կիրառվում են բնապահպանական հարկեր/աղտոտման հարկեր, որոնք կարգավորվում են ՀՀ հարկային օրենսգրքի 169-րդ հոդվածի համաձայն: Ջրային ռեսուրս վնասակար նյութերի և (կամ) միացությունների արտահոսքի համար բնապահպանական հարկի դրույքաչափերը ներկայացված են Աղյուսակ N 64-ում։
Աղյուսակ N 64. Ջրային ռեսուրս վնասակար նյութերի և (կամ) միացությունների արտահոսքի համար բնապահպանական հարկի դրույքաչափերը
Արտանետվող վնասակար
նյութեր և միացություններ Դրույքաչափը արտահոսքի յուրաքանչյուր
տոննայի համար (ՀՀ դրամ)
Կախված նյութեր 5 300
Ամոնիումային ազոտ 5 100
Թվականներկվածնի
կենսաբանական պահանջարկ 18 400
Նավթամթերքներ 204 600
Պղինձ 1 023 900
Ցինկ 1 023 900
Կալիում 100
Քլորիդներ 30
Նիտրիտներ 511 500
Նիտրատներ 1 100
Ընդհանուր ֆոսֆոր 40 000
Դետերգենտ (լվացող
քիմիական) նյութեր 102 300
Ծանր մետաղների աղեր 511 500
Ցիան և ցիանի միացություններ 511 500
Այլ վնասակար նյութեր և
միացություններ՝ Դջուր =10000 դրամ/ՍԹԿձկն
որտեղ՝ ՍԹԿձկն -ն ձկնատնտեսական
նպատակով օգտագործվող ջրում տվյալ նյութի կամ միացության սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիան է
1) Ընդհանուր առմամբ, աղտոտման համար բնապահպանական հարկերի ցածր մակարդակը համահունչ չէ «Աղտոտողը վճարում է» սկզբունքին, որը հանդիսանում է ԵՄՋՇԴ-ի հիմնաքարը:
2) Ջրային ռեսուրս անմիջապես և (կամ) կենտրոնացված ջրահեռացման ցանցեր և այլ ջրային համակարգեր վնասակար նյութերի և միացությունների արտահոսքի համար բնապահպանական հարկի դրույքաչափերը սահմանված են ՀՀ հարկային օրենսգրքի 169-րդ հոդվածով: Մասնավորապես, հարկման բազայի չափաքանակները գերազանցելու դեպքում սահմանված յուրաքանչյուր վնասակար նյութի կամ միացության չափաքանակները գերազանցող փաստացի արտահոսքի ծավալի համար որպես դրույքաչափ կիրառվում է սահմանված դրույքաչափերի եռապատիկ մեծությունը: Հարկման բազայի զրոյական չափաքանակների դեպքում սահմանված յուրաքանչյուր վնասակար նյութի կամ միացության փաստացի արտահոսքի ծավալի համար որպես դրույքաչափ կիրառվում է սահմանված դրույքաչափերի տասնապատիկը` ՀՀ Արարատի և Արմավիրի մարզերում, և հնգապատիկը` մյուս տարածքներում: Թույլատրելի ջրօգտագործման քանակները գերազանցելու դեպքում բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերը սահմանված են ՀՀ հարկային օրենսգրքի 204-րդ հոդվածով: Նույնը, ինչպես վերևում, թույլատրելի քանակությունների գերազանցելու համար պետք է եռապատկեն ջրառի վճարները: Եթե ջրօգտագործման թույլտվություն չկա, պետք է 10 անգամ ավելին վճարի Արարատի և Արմավիրի մարզերում, իսկ մնացած տարածքներում 5 անգամ ավելի:
66. Վարչական իրավախախտումների համար նախատեսված տույժերը նախատեսված են «Վարչական իրավախախտումների մասին» ՀՀ օրենսգրքի 61-րդ, 62-րդ և 63-րդ հոդվածներով: 61-րդ հոդվածում նշվում է, որ ջրային ռեսուրսների պահպանության կանոնների խախտումը, որն առաջացրել է ջրի աղտոտում, հողերի ջրային էրոզիա կամ այլ վնասակար հետևանքներ, կարող է հանգեցնել տուգանքի՝ ֆիզիկական անձանց նկատմամբ նվազագույն աշխատավարձի հիսնապատիկի չափով և պաշտոնատար անձանց նկատմամբ՝ նվազագույն աշխատավարձի հարյուրապատիկի չափով: 62-րդ հոդվածում նշվում է, Ջրօգտագործման սահմանված չափաքանակների խախտմամբ բնական ջրային օբյեկտներից ջրառ իրականացնելը, ջրային օբյեկտներից վերցվող և այնտեղ թափվող ջրերի քանակության նախնական հաշվառում տանելու և ջրային օբյեկտներ թափվող ջրերի որակը որոշելու կանոնները խախտելը առաջացնում է տուգանքի նշանակում քաղաքացիների նկատմամբ` սահմանված նվազագույն աշխատավարձի հարյուրապատիկի չափով, իսկ պաշտոնատար անձանց նկատմամբ` երեքհարյուրապատիկի չափով: 63-րդ հոդվածում նշվում է, որ ջրային համակարգերում չարտոնված աշխատանքների իրականացումը կարող է հանգեցնել տուգանքի քաղաքացիների նկատմամբ` սահմանված նվազագույն աշխատավարձի հիսնապատիկի չափով, իսկ պաշտոնատար անձանց նկատմամբ` հարյուրապատիկի չափով:
67. Ջրային ծառայությունները սահմանված են ՋՇԴ-ի 2 (38)-րդ հոդվածով, այն է՝ «բոլոր ծառայությունները, որոնք մատուցվում են տնային տնտեսություններին, հասարակական կազմակերպություններին կամ այլ տնտեսական գործունեության համար՝ ա) մակերևութային կամ ստորերկրյա ջրերի առհանում, կուտակում, պահեստավորում, մաքրում և բաշխում, բ) կեղտաջրերի հավաքման և մաքրման օբյեկտներ, որոնցով կեղտաջրերը հետագայում թափվում են մակերևութային ջրի մեջ»:
1) Հայաստանի օրենսդրության մեջ հստակ սահմանված չեն «ջրային ծառայություններ» և «կեղտաջրերի ծառայություններ» հասկացությունները: Գոյություն ունի «ջրամատակարար» հասկացությունը, որը ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ է, որն իրականացնում է «ջրառ, պահեստավորում և ջրօգտագործողներին մատակարարում»: Այդ սահմանումների միջև հիմնական տարբերությունն այն է, որ ՋՇՀ-ն այս հասկացության մեջ ներառում է նաև կեղտաջրերի հավաքումը, մաքրումը և հեռացումը:
2) ՀՀ ջրային ոլորտի օրենսդրությունն ընդգծում է ջրային ռեսուրսների կառավարման տնտեսական և ֆինանսական մեխանիզմները: ՀՀ ջրային օրենսգրքի 5-րդ հոդվածում նշվում է, որ ջուրն ունի բնապահպանական և տնտեսական արժեք ՝ անկախ նրանից ջուրն օգտագործվում է, թե ոչ: Ջրի տնտեսական արժեքը ձևավորվում է ջրի խմելու, բնապահպանական, էներգետիկ և գյուղատնտեսական արժեքների գումարից: Այս հոդվածի համաձայն ՝ ջրային ռեսուրսների օգտագործման, բաշխման և պաշտպանության գործընթացներում անհրաժեշտ է հաշվի առնել ջրի տնտեսական արժեքը: ՀՀ ջրային օրենսգիրքը ձևակերպում է ջրային ռեսուրսների օգտագործման, վերականգնման և պահպանության, ջրամատակարարման և ջրահեռացման համակարգերի տնտեսական կարգավորման հիմունքները: ՀՀ ջրային օրենսգրքի 79-րդ հոդվածը վերաբերում է սակագներին և ջրօգտագործմանը: Սակագները կարող են տարբեր լինել` կախված գետավազանից, ջրօգտագործման տարբեր խմբերից և որակի ցուցանիշներին համապատասխան` կախված ջրային ռեսուրսների դասակարգումից:
3) Հրազդանի ՋԿՏ-ում ջրօգտագործման տնտեսական վերլուծության համար կիրառվել է ջրային սատելիտային հաշիվները (SEEA-Water): Օգտագործված ջրի ծավալի և ծախսերի վերլուծությունը կատարվել է հետևյալ հինգ ոլորտների համար, ինչպես առաջարկվում է ՋՇԴ-ի 5-րդ հոդվածով` գյուղատնտեսություն, արդյունաբերություն, էներգետիկա, ձկնաբուծություն և տնային տնտեսություններ:
4) Հրազդանի ՋՏԿ-ում ջրի ծախսի վերականգնումը գնահատելու համար կարևոր է վերլուծել այն հիմնական ջրային ծառայությունները: Հրազդանի ՋԿՏ-ի ջրի Հիմնական ծառայությունների նկարագիրը ներկայացված է Աղյուսակ N 65-ում։
Աղյուսակ N 65. Ջրի Հիմնական ծառայությունների նկարագիրը
Ջրային ծառայություններ Փոփոխականների նկարագրություն Արժեքը
Խմելու ջրի մատակարարում
(«Վեոլա Ջուր» ՓԲԸ)
Երևան Ջրամատակարարման ցանցին միացած բնակիչների թվաքանակը 427,340
Երևան Ջրամատակարարման ցանցին միացած իրավաբանական անձանց թվաքանակը 23,137
Հրազդանի ՋԿՏ-ի այլ տարածքներ Ջրամատակարարման ցանցին միացած բնակիչների թվաքանակը 139,725
Հրազդանի ՋԿՏ-ի այլ տարածքներ Ջրամատակարարման ցանցին միացած իրավաբանական անձանց թվաքանակը 7,565
Բնակչություն մարդ 1,604,013
Ոռոգում
Հացահատիկ Ոռոգվող հողատարածք (հա) 20,195
Կարտոֆիլ Ոռոգվող հողատարածք (հա) 1,817
Բանջարանոցային մշակաբույսեր մշակաբույսեր Ոռոգվող հողատարածք (հա) 3,511
Դաշտային Ոռոգվող հողատարածք (հա) 757
Մրգեր և հատապտուղներ Ոռոգվող հողատարածք (հա) 11,480
Խաղող Ոռոգվող հողատարածք (հա) 2,681
Ջրարբիացում
Խոշոր եղջերավոր անասուններ Կենդանիների գլխաքանակ (հազար) 99.5
Կովեր Կենդանիների գլխաքանակ (հազար) 43.9
Խոզ Կենդանիների գլխաքանակ (հազար) 54.5
Ոչխարներ և այծեր Կենդանիների գլխաքանակ (հազար) 108.7
Ձիեր Կենդանիների գլխաքանակ (հազար) 0.8
Արդյունաբերություն
Հանքարդյունաբերություն Ո/Կ
Սննդի արտադրություն Ո/Կ
Խմիչքի արտադրություն Ո/Կ
Մանածագործվածքի արտադրություն Ո/Կ
Այլ Ո/Կ
Հիդրոէներգիայի արտադրություն
ՓՀԷԿ-եր Հզորություն, Մվ 458.7
Սևան-Հրազդան կասկադ Հզորություն, Մվ 59.2
68. «Վեոլիա Ջուր» ՓԲԸ-ին բաժին է ընկնում խմելու-կենցաղային կենցաղային ոլորտում ջրօգտագործման 98%-ը, որը կազմում է Հրազդանի ՋԿՏ-ի ամբողջ ստորերկրյա ջրերի 41.3%-ը: Տնային տնտեսությունը տարեկան օգտագործում է տարեկան 386 մլն մ.3 ջուր կամ օրական միջինը՝ 1,054 հազար մ.3: 2020 թվականից սկսած պետությունը դադարեցրել է խմելու ջրի մատակարարման և ջրահեռացման ծառայությունների սակագների լրացուցիչ սուբսիդավորման քաղաքականությունը՝ պայմանավորված ՀՀ հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի 2019 թվականի նոյեմբերի 20-ի N 429-Ն որոշմամբ խմելու ջրի մատակարարման և ջրահեռացման ծառայությունների մատուցման սակագինը 180 դրամ/մ.3 սահմանմամբ, իսկ ՀՀ հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի 2021 թվականի նոյեմբերի 30-ի N 405-Ն որոշմամբ 2022 թվականի հունվարի մեկից գործում է խմելու ջրի մատակարարման և ջրահեռացման ծառայությունների նոր սակագին՝ 200.47 դրամ/մ.3 (անփոփոխ թողնելով սոցիալապես անապահովների համար սահմանված սակագինը՝ 180 դրամ/մ.3):
1) «Վեոլիա Ջուր» ՓԲԸ-ն ունի ջրի ահռելի կորուստներ մայրաքաղաք Երևանում: «Վեոլիա Ջուր» ՓԲԸ-ի ֆինանսական հաշվետվությունների համաձայն, տնային տնտեսությունների համար ջրառը կազմում է 75%: Օրական մոտ 790 հազար մ.3 կամ տարեկան 289 միլիոն մ.3 ջուր հաշվառված չէ, որից մոտ 2% -ը բաժին է ընկնում ցանցի մաքրմանը, ջրամբարներին, հրդեհային հիդրանտներին, քաղաքի մաքրմանը և շատրվաններին, իսկ մնացածը ուղղակի կորուստներ են: Նման կորուստները հիմնականում պայմանավորված են ջրամատակարարման ցանցի մաշվածությամբ: Նույնիսկ ջրաչափական համակարգի ընթացիկ նորոգումն ու օպտիմալացումը կարող են էապես կրճատել ջրի կորուստները: Չնայած վերջին տարիներին դիտվել է կորուստների փոքր-ինչ նվազում, կորուստների տեսակարար կշիռը շարունակում է մնալ շատ բարձր: Տարեկան 75% կորուստը բացատրում է համեմատաբար բարձր ջրի սակագինը: Հաշվի առնելով, որ ջրի համակարգն արդիականացնելու համար անհրաժեշտ է 600 միլիոն դոլար, և արդիականացումներից հետո կորուստները կարող են իջնել մինչև 23%, ինչը եվրոպական քաղաքների համար միջին ցուցանիշն է, արդիականացումից հետո տարեկան վնասը կարող է կրճատվել մինչև 17.0 միլիարդ դրամ: «Վեոլիա ջուր» ՓԲԸ-ի հետ կնքված 10 տարի և ավել ժամկետով պայմանագրով, որում հստակ նշված են համակարգում ներդրումներ կատարելու պահանջները, մոտավորապես 8 տարի անց ջրի կորուստների կրճատումը կարող է էապես բարելավել ջրի որակը, նվազեցնել ջրի կորուստը և իջեցնել սակագինը: Կարևոր է գնահատել «Վեոլիա ջուր» ՓԲԸ-ի ջրամատակարարման գործունեության ֆինանսական արդյունքները: 2018 թվականի ընդհանուր ծախսերի 29.3%-ը կազմել են աշխատավարձը և հարկերը, 19,7%-ը՝ մաշվածության և ամորտիզացիայի ծախսերը, 13,6%-ը՝ նյութերի ծախսերը: Որպես դրական փաստ, դիտվել է էլեկտրաէներգիայի ծախսերի կրճատում: Հարկ է նշել, որ այլ կազմակերպություններին վճարված գումարը բավականին բարձր է և կազմում է ընդհանուր ծախսերի 12,3%-ը: 2018 թվականի եկամուտներն աճել են 11%-ով: Ընդհանուր ծախսերն աճել են 7.2%-ով, մինչդեռ հասույթի աճը պայմանավորված է եղել ջրի բարձր սակագներով: Այնուամենայնիվ, «Վեոլիա ջուր» ՓԲԸ-ն շարունակում է ջրամատակարարումն իրականացնել կորուստներով:
69. Ձկնաբուծության ոլորտը տարեկան օգտագործում է 614 միլիոն մ.3 ջուր, որից 92.1% -ը՝ ստորերկրյա ջրերից, իսկ մակերևութային ջրերից` ընդամենը 7,9%: Համաձայն ՀՀ հարկային օրենսգրքի 203, 204 և 205-րդ հոդվածների, ձկնաբուծության համար ջրի սակագինը կազմում է 1 դրամ/մ.3՝ անկախ տեսակից և տարածքից: 2018 թվականի հունվարի 1-ից բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերը ավելացել է 1,1, 2019 թվականի հունվարի 1-ից` 1,2, իսկ 2020 թվականի հունվարի 1-ից 1.3 գործակցի արտադրյալով: Այս դրույքաչափերը տարածվում են միայն այն ջրօգտագործողների նկատմամբ, ովքեր ջրօգտագործման թույլտվություն են ստացել` համաձայն ՀՀ ջրային օրենսգրքի, և դրանց ծավալները նշված են ջրօգտագործման թույլտվություններում: Եթե ջրօգտագործման թույլտվություն չի ստացվել` համաձայն ՀՀ ջրային օրենսգրքի, կամ այն դեպքում, երբ ջրօգտագործման թույլտվություններում ջրերի ծավալները նշված չեն, ապա փաստացի օգտագործված ջրի ծավալների համար, որպես դրույքաչափ, կիրառվում է սահմանված դրույքաչափի տասնապատիկը` ՀՀ Արարատի և Արմավիրի մարզերում և հնգապատիկը` ՀՀ մյուս տարածքներում: Բնօգտագործման վճարի բազայի չափաքանակները գերազանցելու դեպքում փաստացի օգտագործված ջրի ծավալների համար որպես դրույքաչափ կիրառվում է նույն մասերով սահմանված դրույքաչափերի եռապատիկ մեծությունը (ՀՀ Հարկային օրենսգիրք, հոդված 203): Հարկ է նշել, որ Հրազդանի ՋԿՏ-ում ձկնաբուծության ոլորտում օգտագործված ջրի 90.8% -ը կազմում են Արարատյան դաշտի ստորերկրյա ջրերը: Ըստ ԱՄՆ ՄԶԳ ԳԱՏՕ ծրագրի շրջանակներում Արարատյան դաշտում ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների հորատանցքերի, բնական աղբյուրների և ձկնաբուծարանների գույքագրման և գրանցման նախնական արդյունքների համաձայն 2016 թվականի Արարատյան դաշտի ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներից ջրառի փաստացի ծավալը կազմել է 1,608,54 մլն մ.3, ինչը կազմում է շուրջ 1,100 մլն մ.3/ տարի կամ թույլատրելի ծավալը գերազանցում է 68%-ով:
70. Հրազդանի ՋԿՏ-ում ջրօգտագործման ընդհանուր ծավալի 25.3%-ը (955 մլն մ.3) և մակերևութային ջրերի 32.0%-ը (912 մլն մ.3) ոռոգման համար էր: Ջրօգտագործման ծավալը աճում է ամռան ամիսներին, իսկ ձմռանը՝ նվազում: Ամռանը գյուղատնտեսության ոլորտում առավելագույն ջրօգտագործումը գրեթե կրկնապատկվում է: Հայաստանում ոռոգման ջրի միջին արժեքը 21 դրամ /մ.3 է, գնի կեսը սուբսիդավորվում է պետության կողմից: Ֆերմերները ոռոգման ջրի համար վճարում են 11 դրամ/մ.3: Այսպիսով, անկորուստ ոռոգման դեպքում տարեկան 10 մլրդ դրամ: 2018 թվականի ոռոգման համակարգում կորուստները գերազանցել են 55%-ը (500 մլն մ.3): Գյուղատնտեսությունն ամեն տարի օգտագործում է 912 մլն մ.3 ջուր Հրազդանի ՋՏԿ-ում` գումարած Սևանի ՋՏԿ-ից վերցվածը: Ֆինանսական տեսանկյունից տարեկան վնասը կկազմի մոտ 5,5 միլիարդ դրամ: Հարկ է նշել, որ Հայաստանում ջրի կորստի առավելագույն քանակի ընդունելի մակարդակը կազմում է 43.6%: Ոռոգումից կուտակվել է ավելի քան 10,5 միլիարդ դրամ չվճարված պարտք, որը պայմանավորված է գյուղացիների անվճարունակության և ոռոգման վճարային համակարգում գոյություն ունեցող անկատարությունների պատճառով: Հաշվառումը կտրուկ մեծացնելու համար անհրաժեշտ են բարեփոխումներ, ջրաչափերի տեղադրում, վճարման գործընթացի օրենսդրական և վարչական պարզեցում: Հարկ է նշել, որ այս միջոցառումներն առաջին հերթին պետք է օգտակար և կրթական լինեն ֆերմերների համար: Երկրորդ, դրանք պետք է ուղղված լինեն կոռուպցիայի նվազեցմանը և չվճարված պարտքի նվազագույնի հասցմանը: Կատարվում են միջոցառումներ` ոռոգման առևտրային համակարգ ստեղծելու ուղղությամբ: Ինտենսիվ այգիների, ժամանակակից ոռոգման համակարգերի և կարկտակայուն ցանցերի ստեղծման վարկերը տրամադրվում են 0-2% տոկոսադրույքով: Այս խնդրի լուծումներից մեկը ոռոգման ջրանցքների և խողովակաշարերի նորոգումն ու վերակառուցումն է, ինչպես նաև կաթիլային ոռոգման համակարգերը ֆերմերների համար մատչելի և կենսունակ դարձնելը: Ոռոգման համակարգը Հայաստանում կառուցվել է Խորհրդային Միության տարիներին և այդ ժամանակից ի վեր էականորեն չի վերականգնվել: 1 հա հողատարածքի ոռոգման համար անհրաժեշտ է 9-ից 11 հազար մ.3 ջուր, ինչը համարժեք է 99-121 հազար դրամի: Գյուղացիները մեկ տոննա ցորենի հացահատիկ վաճառում են մոտ 100 հազար դրամով: Հայաստանում մեկ հեկտարից միջին բերքը 4-5 տոննա է: Հետևաբար, եթե ջուրը օրինական ճանապարհով է ձեռք բերվում, ապա այն կազմում է գնի քառորդ մասը: Որոշ դեպքերում դա կարող է լինել գնի կեսից ավելին:
71. Ընդհանուր ջրօգտագործման 50.7%-ը, իսկ Հրազդան ՋԿՏ-ում մակերևութային ջրերի 66% -ը գրանցվել է էներգետիկայի ոլորտում (1,9 մլրդ մ.3): Պետք է նշել, որ այս հատվածում ջուրն անընդհատ օգտագործվում է Սևան Հրազդան կասկադում և ոչ մի պահի չի սպառվում: Ջրօգտագործման շուրջ 80%-ը բաժին է ընկնում Սևան-Հրազդան կասկադին, որը տալիս է Հրազդան ՋԿՏ-ի հիդրոէլեկտրակայանների մոտ 90% էլեկտրաէներգիան: Մնացածը փոքր հիդրոէլեկտրակայաններ են: Փոքր հիդրոէլեկտրակայանների համար ջրօգտագործման համար վճարվող բնօգտագործման վճար չկա: Սևան-Հրազդան կասկադը Սևանա լճից ջրօգտագործման համար տարեկան վճարում է 1,5 դրամ/մ.3: Համաձայն ՀՀ հարկային օրենսգրքի, 2018 թվականի հունվարի 1-ից վճարի դրույքաչափերը ավելացել է 1,1, 2019 թվականի հունվարի 1-ից` 1,2, իսկ 2020 թվականի հունվարի 1-ից 1.3 գործակցի արտադրյալով: Սևան-Հրազդան կասկադի երկարությունը մոտ 70 կմ է: Այս 7 ՀԷԿ-երը միասին արտադրում են ամբողջ երկրի տարեկան էլեկտրաէներգիայի 1/10 մասը: Սևան-Հրազդան կասկադի նախագծային ընդհանուր հզորությունը 560 ՄՎտ է, տարեկան էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը` 500 մլն կՎտժ: Սևան-Հրազդան կասկադի շահագործումը մեծապես կախված է Սևանա լճից վերցված ջրի ծավալից: Հետևաբար, տարվա ընթացքում 7 ՀԷԿ-ից միայն 5-ն են գործում, իսկ մյուս 2 ՀԷԿ-երը գործում են ոռոգման ժամանակահատվածում, երբ համակարգում առկա են լրացուցիչ ջրային ռեսուրսներ:
72. Հրազդան ՋՏԿ-ում ընդհանուր ջրօգտագործման 0,6%-ը արդյունաբերության ոլորտն է: Այս ոլորտում օգտագործվում է նաև տարեկան 9,1 մլն մ.3 ստորերկրյա ջուր: Ջրօգտագործումը հիմնականում իրականացվում է սննդի արդյունաբերության, թեթև արդյունաբերության և հանքարդյունաբերության ոլորտներում: Ոչ պարենային արտադրությունները քիչ ջուր օգտագործում և գրեթե չեն իրականացնում կեղտաջրերի հեռացում: Համեմատաբար մեծ ջրօգտագործող ձեռնարկությունը «Հրազդան-ցեմենտ» ՓԲԸ-ն է, որի կեղտաջրերի կազմում է 0,13 մ.3/վ:
73. Համաձայն ՀՀ հարկային օրենսգրքի 203, 204 և 205-րդ հոդվածների, ստորերկրյա ջրերի օգտագործման դրույքաչափը 2018 թվականին կազմել է 1,1 դրամ մեկ խորանարդ մետրի համար, իսկ մակերևութային ջրերի համար` 0,55: Այս դրույքաչափերը տարածվում են միայն այն ջրօգտագործողների նկատմամբ, ովքեր ջրօգտագործման թույլտվություն են ստացել` համաձայն ՀՀ ջրային օրենսգրքի, և դրանց ծավալները նշված են ջրօգտագործման թույլտվություններում: Եթե ջրօգտագործման թույլտվություն չի ստացվել` համաձայն ՀՀ ջրային օրենսգրքի, կամ այն դեպքում, երբ ջրօգտագործման թույլտվություններում ջրերի ծավալները նշված չեն, ապա փաստացի օգտագործված ջրի ծավալների համար, որպես դրույքաչափ, կիրառվում է սահմանված դրույքաչափի տասնապատիկը` ՀՀ Արարատի և Արմավիրի մարզերում և հնգապատիկը` ՀՀ մյուս տարածքներում: Բնօգտագործման վճարի բազայի չափաքանակները գերազանցելու դեպքում փաստացի օգտագործված ջրի ծավալների համար որպես դրույքաչափ կիրառվում է նույն մասերով սահմանված դրույքաչափերի եռապատիկ մեծությունը (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդված 203):
14. ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ԾՐԱԳԻՐ
74. Միջոցառումների ծրագրի և ծախսարդյունավետության վերլուծության մեթոդաբանությունը - սույն գլուխը կազմվել է Հրազդանի ՋԿՏ-ում ռիսկերի գնահատման և բնապահպանական նպատակներին հասնելու աշխատանքների վերլուծության ընթացքում ստացված արդյունքների հիման վրա: Միջոցառումների ծրագիրը (այսուհետ՝ ՄԾ) մշակվել է Հրազդանի ՋԿՏ-ում յուրաքանչյուր ստորերկրյա և մակերևութային ջրային մարմնի համար «ջրի լավ կարգավիճակին» հասնելու համար սահմանված բնապահպանական նպատակների հիման վրա: Այն նախատեսում է կարգավորող գործողություններ, որոնք պետք է ձեռնարկվեն Հրազդան ՋԿՏ-ում ջրի կարգավիճակը պահպանելու և/կամ բարելավելու ուղղությամբ: Միջոցառումների նպատակն է կանխել ջրի կարգավիճակի վատթարացումը բոլոր ջրային մարմիններում, ապահովել ջրի կարգավիճակի աստիճանական բարելավումը և ջրօգտագործման հետ կապված կառավարման բարելավումը:
75. Ծախսի արդյունավետության վերլուծությունը (այսուհետ՝ ԾԱՎ) գնահատման գործիք է, որն ապահովում է այլընտրանքային միջոցառումների դասակարգումը` կախված հարաբերական ծախսերից և նրանց ազդեցությունից` ամենացածր գնով համապատասխան քաղաքական նպատակներին հասնելու համար: Առաջին հայացքից կարող է թվալ, որ առավել արդյունավետ տարբերակի ընտրությունը հեշտ է իրականացնել։ Սակայն այդ ընտրությունը բավականին բարդ գործընթաց է, որի ժամանակ անհրաժեշտ է համադրել մի շարք գործոններ։ Ծախսի արդյունավետության վերլուծությունը կարող է օգտագործվել ինչպես անհատական միջոցառումների, այնպես էլ միջոցառումների ծրագրերի դասակարգման համար: Ըստ Ջակոբսոնի (2007), ծախսարդյունավետության հարաբերակցությունը (Հ) հաշվարկվում է.
Հ= ՏՀԾ/Արդյունավետություն
որտեղ ՏՀԾ-ն տարեկան համարժեք ծախսն է (եվրո/տարի): «Արդյունավետությունն» այստեղ սահմանվում է որպես գետի հոսքի վրա ազդեցության կամ աղբյուրի վրա ճնշման քանակական փոփոխություն: ՏՀԾ -ն իր հերթին սահմանվում է.
որտեղ ՆԾ-ը ցույց է տալիս ներդրման ծախսերը, ՇՊԾ-ն շահագործման և պահպանման ծախսերն են, r-ը՝ բանկային դրույքաչափը և n-ը ծրագրի կամ միջոցառման կիրառելի ժամանակահատվածն է: Միջոցառումների հետագա հստակեցման և (կամ) դրանց համադրման արդյունավետության վերլուծությունն իրականացվում է առաջարկվող միջոցառումների էկոլոգիական արդյունավետության հիման վրա ՝ համաձայն ԵՄ ՋՇԴ-ի Հավելված 5-ի, որը սահմանում է հստակ չափորոշիչներ մակերևութային և ստորերկրյա ջրային մարմինների էկոլոգիական լավ կարգավիճակը ապահովելու նպատակով։
76. Միջոցառումներ- Ագլոմերացիաներում կեղտաջրերի մաքրման կայանների վերակառուցման և կառուցում նախագծանախահաշվային և շահագործման գործընթացի կազմակերպման փաստաթղթերի մշակում։ Համաձայն EC91/271 Քաղաքային կեղտաջրերի հրահանգի՝ «Ագլոմերացիա» նշանակում է տարածք, որտեղ բնակչությունը և (կամ) տնտեսական գործունեությունը բավականաչափ կենտրոնացված են, որպեսզի քաղաքային կեղտաջրերը հավաքվեն և տարվեն քաղաքային կեղտաջրերի մաքրման կայան կամ վերջնական արտանետման կետ: Հրազդանի ՋԿՏ-ում ագլոմերացիաներում ընդգրկվելիք բնակավայրերի որոշումը կատարվել է հիմնվելով «Ուղեցույց ինչպես որոշել ագլոմերացիաները համաձայն Քաղաքային կեղտաջրերի մաքրման 91/271 դիրեկտիվի» փաստաթղթի: Ագլոմերացիան ներառում է նաև բնակավայրեր, որոնք կեղտաջրերի կոլեկտորին կարող են միացվել մինչև 15 կմ երկարություն ունեցող խողովակաշարերով (հաշվի առնելով տեղագրության առանձնահատկությունները և նախապատվությունը, որ կեղտաջրերի կոլեկտորն ունի ինքնահոս հոսք՝ հաշվի առնելով պոմպացված կեղտաջրերի հետ կապված մեծ ծախսերը) և բնակչության խտությունը համապատասխանում է վերը նշված ուղեցույցի փաստաթղթի պահանջներին: Այսպիսով, տվյալ ագլոմերացիայում բնակավայր ներառելու չափանիշները հետևյալն են՝ առաջարկվող բնակավայրերի կոյուղու կոլեկտորի գումարային երկարությունը չպետք է գերազանցի 15 կմ (հաշվի առնելով տեղանքի ռելիեֆի առանձնահատկությունները), բնակչության նվազագույն խտությունը ագլոմերիացիայում պետք է կազմի 30 մարդ/հա (ստորերկրյա ջրերի ավելի բարձր մակարդակ ունեցող վայրերում խտությունը պակաս է), կեղտաջրերի մաքրման կայան հասնելու ժամանակը չպետք է գերազանցի 6 ժամը (հաշվի առնելով օրական հոսքի փոփոխությունները), 1 կմ կեղտաջրերի կոլեկտորի համար բաժանորդների նվազագույն քանակը` 45 տնային տնտեսություն (կամ 120 բնակչի համարժեք):
1) Ագլոմերացիաների բաժանման առաջին քայլը Հրազդանի ՋԿՏ-ի հիմնական խոշոր բնակավայրերի որոշումն է, որոնք ունեն էական ճնշում մակերևութային ջրային մարմինների վրա: Հրազդանի ՋԿՏ-ի համար բացահայտվել են հետևյալ էական ճնշումները՝ քաղաքային ջրահեռացում (կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրեր), ներառյալ կեղտաջրերի սեպտիկ հորերը, ջրահեռացում սննդի արդյունաբերությունից, ջրահեռացում այլ արդյունաբերական և հանքարդյունաբերության գործողություններից, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի արտադրություն և պարարտանյութերի օգտագործում, անասնապահություն և գերարածեցումը:
2) Հրազդանի ՋԿՏ-ում ագլոմերացիաների գծանշումը կատարվել է հետևյալ երեք փուլով՝ հիմնական ագլոմերացիաների որոշում, քաղաքային կեղտաջրերի մաքրման կայանների լավագույն տեղանքների որոշում և յուրաքանչյուր ագլոմերացիայի մաս կազմող բնակավայրերի ընտրում: Նշված չափանիշների համաձայն` Հրազդանի ՋԿՏ-ում տարանջատվել են հետևյալ 8 ագլոմերացիաները (Սևան, Հրազդան, Չարենցավան, Երևան, Մասիս, Էջմիածին, Աշտարակ և Ապարան): Առանձնացված ագլոմերացիաներից միայն Սևանի ագլոմերացիան չի գտնվում ռիսկային ջրային մարմնում: Մասիսի և Ապարանի ագլոմերացիաներն առանձնացվել են՝ հաշվի առնելով ստորերկրյա ջրերի առկայությունը: Ագլոմերացիաները Հրազդանի ՋԿՏ-ում ներկայացված են Աղյուսակ N 66-ում։
Աղյուսակ N 66. Ագլոմերացիաները Հրազդանի ՋԿՏ-ում
Բնակավայրերը ագլոմերացիայում Բնակչու- թյան թիվը Ընդհանուր բնակչության թիվը Տարածք, հա Բնակչության խտությունը, մարդ/հա Առաջակվող ԿՄԿ-ից հեռավորությունը, կմ
1. Սևանի ագլոմերացիա
Սևան 25844 30717 1232.5 25 10.1
Գեղամավան 1751 2.6
Վարսեր 2026 3.2
Ծաղկունք 1096 0.9
2. Հրազդանի ագլոմերացիա
Հրազդան 58406 65998 1889.1 1889.1 4.9
Ծաղկաձոր 1489 9.8
Ջրառատ 617 6.9
Լեռնանիստ 2928 6.9
Քաղսի 2558 1.2
3. Չարենցավանի ագլոմերացիա
Չարենցավան 29198 31615 572.5 55 3.1
Ալափարս 2417 4.1
4. Երևանի ագլոմերացիա
Երևան 850577 959302 10282 93 14.5
Նոր Հաճն 11714 26.2
Բյուրեղավան 10831 25.8
Նոր Արթմեդ 1136 26.4
Նոր Գեղի 6570 27.1
Բնակավայրերը ագլոմերացիայում Բնակչու- թյան թիվը Ընդհանուր բնակչության թիվը Տարածք, հա Բնակչության խտությունը, մարդ/հա Առաջակվող ԿՄԿ-ից հեռավորու- թյունը, կմ
Արզնի 2998 25.4
Գետամեջ 786 23.8
Աբովյան 58416 23.1
Մայակովսկի 2164 23.5
Կոտայք 1792 24.7
Նոր Գյուղ 1623 24.3
Արամուս 3821 24.8
Կամարիս 2294 25.4
Բալահովիտ 3605 22.2
Վերին Պտղնի 975 21.5
5. Մասիսի ագլոմերացիա
Երևանի հարավային հատված 209561 258141 8679.9 30 15.0
Այնթափ 9550 8.5
Նոր Խարբերդ 8500 8.4
Նոր Կյուրի 1101 4.9
Մասիս 23670 1.0
Մարմարաշեն 4020 4.8
Սայաթ-Նովա 1739 4.9
6. Էջմիածնի ագլոմերացիա
Էջմիածին 56947 66910 1319.6 51 3.3
Բնակավայրերը ագլոմերացիայում Բնակչու- թյան թիվը Ընդհանուր բնակչության թիվը Տարածք, հա Բնակչության խտությունը, մարդ/հա Առաջակվող ԿՄԿ-ից հեռավորությունը, կմ
Պղունք 1812 7.9
Զվարթնոց 2159 7.9
Արթիմեդ 1867 3.0
Ծաղկունք 1320 5.8
Ոսկեհատ 2805 4.0
7. Աշտարակի ագլոմերացիա
Աշտարակ 24900 40024 1294.8 31 8.8
Ուշի 1725 15.0
Օհանավան 2565 14.5
Կարբի 4584 13.1
Մուղնի 839 12.2
Նոր Երզնկա 1814 12.3
Սասունիկ 3597 4.6
8. Ապարանի ագլոմերացիա
Ապարան 6400 7995 270.1 30 3.0
Լուսագյուղ 803 3.6
Սարալանջ 238 3.4
Կայք (Մուլքի) 554 0.8
3) Ագլոմերացիաներից դուրս գտնվող բնակավայրերի համար հաշվարկվել է ԹԿՊ5-ի աճը կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերում` հաշվի առնելով բնակավայրերի բնակչության քանակը: Արտանետվող կեղտաջրերում ԹԿՊ5-ի զանգվածը հավասար է 60 գ/օր բազմապատկած բնակիչների թվով: Ագլոմերացիաների համար ԹԿՊ5 -ի ընդհանուր աժը կազմում է՝. ԹԿՊ5 -ի աճ = ((60 գ/օր * N * 1000) / 24 * 60 * 60) / Q0 մգ/լ, որտեղ N- ը բնակիչների թիվն է, իսկ Q0- ը՝ գետի հոսք:
4) Հրազդանի ՋԿՏ-ում ագլոմերացիաների կեղտաջրերում ԹԿՊ5 -ի աճը գետերի նվազագույն հոսքի ժամանակահատվածում ներկայացված է Աղյուսակ N 67-ում։
Աղյուսակ N 67. Հրազդանի ՋԿՏ-ում ագլոմերացիաների կեղտաջրերում ԹԿՊ5 -ի աճը գետերի նվազագույն հոսքի ժամանակահատվածում
Ագլոմերացիա Ընդհանուր բնակչությունը Կեղտաջրերի ծավալը արտանետման կետում, լ/վրկ Գետի նվազագույն ելքը, լ/վրկ ԹԿՊ5-ի
աճը, մգ/լ
Սևան 30717 487 500 42.7
Հրազդան 65998 741 1250 36.7
Չարենցավան 31615 521 2230 9.8
Երևան 959302 8102 10000 66.6
Մասիս 258141 579 10100 17.7
Էջմիածին 66910 694 1500 31.0
Աշտարակ 40024 231 1330 20.9
Ապարան 7995 93 120 46.3
Քարտեզ N 10. Ագլոմերացիաները և առաջարկվող ԿՄԿ-ների տեղադիրքը Հրազդանի ՋԿՏ-ում
77. Ագլոմերացիաները և առաջարկվող ԿՄԿ-ների տեղադիրքը Հրազդանի ՋԿՏ-ում ներկայացված է Քարտեզ N 10-ում։
1) Երևանի ագլոմերացիա․ Երևանի «Աերացիա» կեղտաջրերի մաքրման կայան՝ԿՄԿ-ի շինարարությունը սկսվել է 1963թ.-ին, լրիվ հզորությամբ շահագործման է հանձնվել 1978 թ.-ին (առաջին հերթը շահագործման է հանձնվել 1972 թ., որով նախատեսված էր մաքրել կեղտաջրերի 40%): ԿՄԿ-ի նախագծային հզորությունը կազմում է 600 000 մ.3/օր: Մաքրման կայան մուտք են գործում Չարենցավան, Աբովյան, Բյուրեղավան, Նոր Հաճն և Եղվարդ քաղաքներից` Չարենցավան-Երևան գլխավոր կոլեկտորով տեղափոխվող կեղտաջրերը: Բնակավայրերի կոյուղացվածության աստիճանը կազմում է միջինում 85%, սակայն Աբովյանի,Չարենցավանի, Եղվարդի, Զովունու, Նոր Հաճնի, Բյուրեղավանի կոլեկտորների վնասված լինելու պատճառով քաղաքային կեղտաջրերը չեն հասնում ԿՄԿ և մինչև Երևան հասնելը թափվում են Հրազդան գետ։ Անավարտ է մնացել կեղտաջրերի մնացած 60%-ի մաքրման համար ԿՄԿ-ի երկրորդ հերթի շինարարությունը, որի պատճառով կեղտաջրերը առանց մաքրման լցվում են Հրազդան գետ: Մայրաքաղաքի ջրահեռացման համակարգի խողովակաշարերն ու ԿՄԿ-ն գտնվում են վթարային վիճակում: Խողովակաշարերի 1120 կմ ընդհանուր երկարության շուրջ 270 կմ-ը (24%) կառուցվել է 30 և ավելի տարիներ առաջ: Ներկայումս ԿՄԿ-ն գործում է ոչ լիարժեք՝ իրականացնելով մասամբ մեխանիկական մաքրում։ Մաքրման ընթացքում առանձնացվում է միայն խոշոր աղբն ու ավազը, մնացածը Գեղանիստ գյուղի հատվածում լցվում է Հրազդան գետ։ Օրական ԿՄԿ-ի միջոցով կեղտաջրերից հեռացվում է մոտ 6-7 տոննա աղբ։ ԿՄԿ-ի կառուցվածքների ֆիզիկական և բարոյական մաշվածության պատճառով ներկայումս լուրջ դժվարություններ են առաջացել կեղտաջրերի մաքրման գործում: Ներկայումս Երևանի «Աերացիա» կեղտաջրերի մաքրման կայանի արտադրողականությունը կազմում է 480000 մ.3/օր, որը իրականացնում է միայն մեխանիկական մաքրում։ Առաջարկվում է Երևանի Աերացիա ԿՄԿ-ն վերակառուցել և վերացինել՝ մինչև 600000 մ.3/օր նախագծային հզորությամբ: 2015 թ.-ին մեկնարկել է Ֆրանսիական կառավարության կողմից տրամադրված վարկային միջոցներով իրականացվող «Երևանի ջրամատակարարման և ջրահեռացման համակարգերի բարելավման ծրագիրը», որի նպատակն է վերակառուցել Աերացիայի կեղտաջրերի մաքրման կայանը: Նախատեսվում է նաև «Աերացիա» ԿՄԿ-ին միացնել Սևան քաղաքի կոյուղու կոլեկտորը և կոյուղաջրերը ուղղել դեպի ԿՄԿ՝ մաքրման նպատակով (Լոտ-3.«ՀայՋԿ սպասարկման տարածքի ջրամատակարարման ցանցի և կոյուղու համակարգերի նախագծում, տեխնիկական և հեղինակային հսկողություն» ծրագիր, համագործակցող ընկերություն` SAFEGE SAS (Ֆրանսիա), պատվիրատու` «Ջրային տնտեսության ԾԻԳ» ՊՀ, ֆինանսավորումը` KfW բանկ, ԵՆԲ և ԵՄ-ՀՆԾ)։ Ըստ Երևանի քաղաքապետարանի տվյալների, ներկայումս ծրագրի երկրորդ բաղադրիչով շարունակվում են Աերացիայի կեղտաջրերի մաքրման կայանի վերակառուցման և արդիականացման աշխատանքները: 2017 թ.-ին կառուցվել են միայն մեխանիկական մաքրման կառուցվածքները, սակայն դրանք դեռևս չեն շահագործվում։ Երևանի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը ներկայացված է Նկար N 6-ում։
Նկար N 6. Երևանի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը
2) Հրազդանի ագլոմերացիա. Հրազդանի ագլոմերացիայում նախկինում գործել է Քաղսիի մաքրման կայանը, որը սկսել է աշխատել 1981 թվականից։ ԿՄԿ-ում նախատեսված է մաքրման ենթարկել Հրազդան, Սևան, Ծաղկաձոր քաղաքների և Հանքավանի կիրճի հանգստյան գոտու կեղտաջրերը: Այդ նպատակով կառուցված են դեպի մաքրման կայան գնացող կոլեկտորները: Կայանի արտադրողականությունը 64000 մ.3/օր է: Ներկայումս կայանի կառուցվածքների վթարային վիճակը թույլ չի տալիս ապահովելու կեղտաջրերի մաքրման լրիվ տեխնոլոգիական գործընթացը: Իսկ մաքրման կայանի կառուցվածքները և սարքավորումները գտնվում են անմխիթար վիճակում։ ԿՄԿ-ի մեխանիկական ոչ լրիվ մաքրումից հետո (ներկա արտադրողականությունը 14000 մ.3/օր է) կեղտաջրերը լցվում են Հրազդան գետ: Ներկայումս ԿՄԿ-ն գտնվում է քանդված վիճակում: Այդ իսկ պատճառով Հրազդանի, Ծաղկաձոր քաղաքների կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերն գրեթե առանց մաքրման թափվում են Հրազդան գետ: ԿՄԿ-ի մաշվածության ներկա վիճակի պատճառով նորոգման և վերագործարկման ծախսերն արդեն գերազանցում են նրանց փոխարեն նոր կայանի կառուցման ծախսերին: Առաջարկվում է նոր ԿՄԿ կառուցել նախկին ԿՄԿ-ի տեղում՝ մինչև 60000 մ.3/օր նախագծային հզորությամբ: Հրազդանի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը ներկայացված է Նկար N 7-ում։
Նկար N 7. Հրազդանի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը
3) Սևանի ագլոմերացիա. Սևանի ագլոմերացիայում նախկինում չի եղել ԿՄԿ: Քաղաքի կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերն նախկինում միացած են եղել Քաղսի ԿՄԿ-ի կեղտաջրերի կոլեկտրի ցանցին։ Այժմ Սևանի կոմունալ-կենցաղային ջրերը առանց մաքրման թափվում են Հրազդան գետ։ Առաջարկվում է Սևանի ագլոմերացիայի համար կառուցել նոր ԿՄԿ Ծաղկունք բնակավայրի մոտ՝ մինչև 35000 մ.3/օր նախագծային հզորությամբ:
4) Չարենցավանի ագլոմերացիա․ Չարենցավանի ագլոմերացիայում նախկինում չի եղել ԿՄԿ: Քաղաքի կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերն նախկինում միացած են եղել Երևանի ԿՄԿ-ի կեղտաջրերի կոլեկտրի ցանցին։ Այժմ Չարենցավանի կոմունալ-կեղային ջրերը առանց մաքրման թափվում են Հրազդան գետ։ Առաջարկվում է Չարենցավանի ագլոմերացիայի համար կառուցել նոր ԿՄԿ Չարենցավան քաղաքից մոտ 0.7 կմ ներքև ընկած հատվածում՝ մինչև 40000 մ.3/օր նախագծային հզորությամբ:
5) Սևանի և Չարենցավանի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը ներկայացված են Նկարներ N 8-ում և N 9-ում։
Նկար N 8. Սևանի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը
Նկար N 9. Չարենցավանի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը
6) Մասիսի ագլոմերացիա․ Մասիսի կեղտաջրերի մաքրման կայանը շահագործման է հանձնվել 1989 թ.: ԿՄԿ-ի արտադրողականությունը կազմել է 53000 մ.3/օր։ ԿՄԿ-ի բնականոն աշխատանքն ապահովելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել կառուցվածքների և սարքավորումների հիմնական նորոգման և վերակառուցման աշխատանքներ։ Առաջարկվում է Մասիսի ԿՄԿ-ն վերակառուցել և վերազինել նախկին տեղում, որը գտնվում է Մասիս քաղաքից մոտ 1.7 կմ հարավ-արևմուտք՝ մինչև 50000 մ.3/օր նախագծային հզորությամբ: Մասիսի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը ներկայացված է Նկար N 10-ում։
Նկար N 10. Մասիսի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը
7) Էջմիածնի ագլոմերացիա․ Էջմիածնի ԿՄԿ-ն շահագործվում է 1983 թ.-ից արտադրողականությունը կազմել է 35200 մ.3/օր: Նախատեսված է Էջմիածին քաղաքի կեղտաջրերի մաքրման համար: Մեխանիկական մաքրման կառուցվածքը մասնակի է գործում։ Կայանի կառուցվածքների և սարքավորումների տեխնիկական վիճակն անմխիթար է։ Մեխանիկական մաքրումից հետո կեղտաջրերը թափվում են Սև ջուր գետը: Կարիք կա փոքր էներգատարողության նոր տեխնոլոգիաների ներդրման: Առաջարկվում է հին ԿՄԿ-ի տեղում նորը կառուցել, որը գտնվում է Էջմիածնի քաղաքից մոտ 2.0 կմ հարավ՝ մինչև 35000 մ.3/օր նախագծային հզորությամբ: Էջմիածնի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը ներկայացված է Նկար N 11-ում։
Նկար N 11. Էջմիածնի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը
8) Աշտարակի ագլոմերացիա․ Աշտարակի ագլոմերացիայում նախկինում գործել է կեղտաջրերի մաքրման կայան՝ սկսած 1987 թվականից, նախագծային արտադրողականությունը կազմել է 10000 մ.3/օր, բայց աշխատել է 6000 մ.3/օր արտադրողականությամբ։ Նախատեսված էր Աշտարակ քաղաքի ձախափնյա թաղամասերի կեղտաջրերի մաքրման համար: Կայանի կառուցվածքները և սարքավորումները անմխիթար վիճակում են։ Ներկայումս կայան չի գործում և կեղտաջրերը թափվում են Քասախ գետ։ Առաջարկվում է Աշտարակի ԿՄԿ-ն վերակառուցել և վերազինել նախկին տեղում, որը գտնվում է Աշտարակ քաղաքից մոտ 4.0 կմ հարավ-արևմուտք՝ մինչև 10000 մ.3/օր նախագծային հզորությամբ:
9) Ապարանի ագլոմերացիա. Ապարան քաղաքի կեղտաջրերի մաքրման համար կառուցվել էր ԿՄԿ-ը 7300 մ.3/օր նախագծային արտադրողականությամբ՝ գործել է մի քանի տարի, մինչև 1988 թվականի, 2000 մ.3/օր արտադրողականությամբ: 1988 թվականի երկրաշարժից հետո կատարվել էր ԿՄԿ-ի կառուցվածքների ուժեղացման աշխատանքները, բայց մնացել են անավարտ: 1988 թվականից կայանը չի գործել: Առաջարկվում է Ապարանի հին ԿՄԿ-ի տեղում նորը կառուցել,որը գտնվում է Կայք (Մուլքի) գյուղի մոտ՝ մինչև 8000 մ.3/օր նախագծային հզորությամբ:
10) Աշտարակի և Ապարանի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը ներկայացված են Նկարներ N 12-ում և N 13-ում։
(77-րդ կետը փոփ. 14.12.23 N 2169-Ն)
Նկար N 12. Աշտարակի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը
Նկար N 13. Ապարանի ագլոմերացիա և ԿՄԿ-ների տեղադիրքը
78. Ագլոմերացիաներից դուրս կեղտաջրերի մաքրման կայանների կառուցման նախագծանախահաշվային և շահագործման գործընթացի կազմակերպման փաստաթղթերի մշակում - Համաձայն ԵՄ Քաղաքային կեղտաջրերի մաքրման դիրեկտիվի EC 91/271 պահանջների, փոքր բնակչություն ունեցող համայնքներում (500 բ.հ.) չի պահանջվում ԿՄԿ-ների առկայություն: Հրազդանի ՋԿՏ-ում 500-ից պակաս բնակչության ունեցող համայնքների թիվը 113 է: Այդ բնակավայրերի համար առաջարկվում է իրականացնել տեխնիկատնտեսական ուսումնասիրություններ՝ բացահայտելու կոմունալ-կենցաղային կեղտաջրերի մաքրման այլընտրանքային միջոցառումների (սեպտիկ հորերի, կենսաբանական լճակների, նախնական (քիմիական/մեխանիկական) մաքրման փոքր տեղային համակարգերի կառուցում և այլն) իրականացման նպատակահարմարությունը: Ագլոմերացիաներից դուրս բնակավայրերը ներկայացված են Քարտեզ N 11-ում։
Քարտեզ N 11. Ագլոմերացիաներից դուրս բնակավայրերը
79. Շահագործման համար ոչ պիտանի և ապօրինի շահագործվող հորատանցքերի լուծարում և/կամ կոնսերվացում - Անհրաժեշտ է իրականացնել շահագործման համար ոչ պիտանի և ապօրինի շահագործվող հորատանցքերի ուսումնասիրություն և գույքագրում, որի հիման վրա իրականացնել հորերի լուծարման և կոնսերվացման աշխատանքներ:
80. Իրականացված ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց են տալիս, որ Արարատյան արտեզյան ավազանում (ներառյալ 2G-2 ստորերկրյա ջրային մարմնի տարածքում) տեղի է ունենում ստորերկրյա ջրերի հյուծում և աղտոտում՝ անընդհատ իջնում են ստորերկրյա ջրերի ճնշումները և մակարդակները, ինչի հետևանքով նաև բարձրանում են դրանց ընդհանուր հանքայնացումը և կոշտությունը:
Նման պայմաններում ստորերկրյա ջրերի շահագործումը կհանգեցնի ավազանի ստորերկրյա ջրերի շատրվանող գոտու անհայտացմանը և դրանց աղտոտմանը ինչի արդյունքում ջրերը կդառնան խմելու համար ոչ պիտանի:
Հրազդանի ՋԿՏ-ում 2G-2 ստորերկրյա ջրային մարմնի վիճակի (քանակական և որակական) բարելավման համար առաջարկվում է գիտականորեն հիմնավորված ուսումնասիրությունների արդյունքների և եզրակացությունների հիման վրա, ազգային և միջազգային մասնագիտացված կառույցների, ինստիտուտների կողմից կատարել ստորերկրյա ջրերի պահպանության և ջրառի նվազեցման միջոցառումների իրականացմանն ուղղված ուսումնասիրություններ և նախագծային աշխատանքներ:
81. Մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի դիտացանցի և մոնիթորինգի ծրագրերի բարելավում- Գործող մակերևութային ջրերի մոնիթորինգի համակարգի, ինչպես նաև ՋՇԴ-ի պահանջների վերլուծության և գնահատման հիման վրա, անհրաժեշտ են հետևյալ քայլերը՝
1) մակերևութային ջրերի քիմիական և էկոլոգիական վիճակը գնահատելու համար ՋՇԴ-ի համահունչ մոնիթորինգի ծրագրերի ստեղծում (հսկողական, գործառնական և հետազոտական մոնիթորինգ).
2) ISO EN 17025 պահանջների կատարում.
3) նմուշների և տվյալների նմուշառման և մշակման, ինչպես նաև սարքավորումների սպասարկման դասընթացների շարունակություն.
4) սարքավորումների հետագա արդիականացում.
5) կենտրոնական տվյալների բազայում մոնիթորինգի տվյալների հավաքագրման, փոխանցման և պահպանման կատարելագործում.
6) հետագա կենսաբանական որակի տարրերի (ԿՈՏ) հետազոտությունների իրականացում, բացի մակրոանողնաշարավորներից և դիատոմներից, նպատակ ունենալով հիմք ստեղծել ՋՇԴ-ի համար համապարփակ ESCS-ի բոլոր ԿՈՏ-ի համար.
7) Հրազդանի ՋԿՏ-ի այլ ենթաավազանների հիդրոմորֆոլոգիական հետազոտության ընդլայնում.
8) մակերևութային ջրերում, հատակային նստվածքներում կամ բիոտայում հետազոտել հատուկ աղտոտիչների կոնցենտրացիաները ՋՇԴ-ի ստանդարտների համաձայն և ընդգրկել այն ազգային մոնիթորինգի ծրագրում.
9) Կենսաբանական, քիմիական և հիդրոմորֆոլոգիական պարամետրերի միջճշտաչափման վարժությունների կատարում և առկա ESCS- ի գնահատում` անդրսահմանային գետերում (օրինակ` Հայաստան և Վրաստան) համատեղ հետազոտություն կատարելու միջոցով.
10) ՀՀ ՇՄՆ «ՀՄԿ» ՊՈԱԿ-ի ինստիտուցիոնալ և տեխնիկական կարողությունների հզորացում` հիդրոլոգիական 8 կայանների վերանորոգման և վերազինման աշխատանքներ իրականացնելու համար:
82. Ներկայիս ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի դիտացանցը չի համապատասխանում ՋՇԴ-ի պահանջներին: Ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի ցանցի ծածկույթը պետք է ընդլայնվի այնպես, որ այն պատշաճ կերպով ընդգրկի Հրազդանի ՋԿՏ-ի բոլոր ստորերկրյա ջրային մարմինները: Ստորերկրյա ջրային մարմինների և ամբողջ ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի որոշ բացեր լրացնելու և գոյություն ունեցող հորերի և աղբյուրների գտնելու համար, որոնք կարող են ավելացվել մոնիթորինգի ցանցին` դրա ծածկույթը բարելավելու համար։ Ստորերկրյա ջրերի ազգային տվյալների շտեմարանը պետք է բարելավվի՝ թույլ տալով տվյալների ինտեգրում ավտոմատացված սարքավորումներից և դյուրացնել այլ տվյալների բազաների հետ ինտեգրումը: Տարեկան երկու անգամ պետք է իրականացվի քիմիական մոնիթորինգը: Ներկայումս մոնիթորինգի բոլոր դիտակետերում լաբորատոր անալիզի են ենթարկվում միևնույն պարամետրեր (ֆիզիկաքիմիական պարամետրեր, հիմնական իոններ, NH4, NO2, ծանր մետաղներ) և հավասար ընդմիջումներով: Ջրի շրջանակային դիրեկտիվը հետևում է ռիսկերի վրա հիմնված մոտեցմանը: Այս մոտեցման մեջ մեծ թվով պարամետրեր վերլուծվում են մեծ թվով դիտակետերում առնվազն վեց տարին մեկ անգամ (այսինքն` մեկ անգամ մեկ ՋԿՊ ցիկլով), ինչը կոչվում է հսկողական մոնիթորինգ: Արդյունքների հիման վրա պարամետրերի կրճատված քանակ վերլուծվում է կրճատված քանակով դիտակետերում՝ կենտրոնանալով առավելապես անհրաժեշտ ջանքերի վրա և նվազեցնելով դիտարկման ծախսերը:
83. Ծախսերի նախնական հաշվարկ- Հրազդանի ՋԿՏ-ում մակերևութային և ստորերկրյա ջրային մարմինների համար սահմանված բնապահպանական նպատակների իրականացման միջոցառումների ծախսերի հաշվարկները կատարվել են` օգտագործելով տվյալներ և տեղեկատվություն` Հայաստանում նմանատիպ միջոցառումների իրականացման ծախսերի վերաբերյալ (պետական ծախսերի և/կամ դոնորների աջակցման նախաձեռնությունների շրջանակներում), ԼՀՏ և գյուղատնտեսական լավագույն փորձի ներդրման վերաբերյալ Հայաստանում և ամբողջ աշխարհում կատարված ծախսերի նախահաշիվը և այլն:Միջոցառումների նախնական գնահատումը կատարելիս, ազգային և տարածաշրջանային մակարդակով համապատասխան մարմինների հետ խորհրդակցությունների արդյունքները նույնպես հաշվի են առնվել: Միջոցառումների ծախսերի նախնական գնահատականը մոտավոր է: Այն նաև հնարավորություն է տալիս սահմանել առաջնահերթ միջոցառումները միջնաժամկետ և տարեկան կտրվածքով՝ նպատակ ունենալով դրանք ներառել ՀՀ կառավարության միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի գերակա ուղղություններում և այլ ծրագրերում։
84. Միջոցառումների նախնական ֆինանսական գնահատականը ներկայացված է Աղյուսակ N 68-ում։
Աղյուսակ N 68. Միջոցառումների նախնական ֆինանսական գնահատականը
Հ/Հ Միջոցառման անվանումը Միջոցառման իրականացման փուլերը Կատարման ժամկետը՝ կախված ֆինանսա-վորման առկայու-թյունից Կատարող/ Համակատարող Ֆինանսա-վորման աղբյուրը Նախնական ֆինանսա- կան գնահատա- կանը, հազար ՀՀ
դրամ
1. Երևանի ագլոմերացիայում
«Աերացիա» ԿՄԿ-ի վերանորոգման և ենթակառուցվածքների կառուցման նախագծանախա- հաշվային ու շահագործման գործընթացի կազմակերպման փաստաթղթերի մշակում Տեխնիկական առաջադրանքի
մշակում 2024 թվական
3-րդ եռամսյակ Տարածքային կառավարման և ենթակառուց- վածքների նախարարություն Ջրային կոմիտե Երևանի քաղաքապե- տարան (համաձայնու- թյամբ)
«Վեոլիա ջուր»
ՓԲԸ (համաձայնու-
թյամբ) Պետական բյուջե, օրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ 72,000
Մասնագիտացված և դոնոր կազմակերպությունների հետ բանակցությունների վարում 2024 թվական
4-րդ եռամսյակ
Մրցույթի կազմակերպում և
անցկացում 2025 թվական
2-րդ եռամսյակ
Փաստաթղթերի մշակում 2025 թվական 4-րդ եռամսյակ
2. Հրազդանի ագլոմերացիայում նոր ԿՄԿ-ի կառուցման նախագծանախահաշ-վային և շահագործման գործընթացի կազմակերպման փաստաթղթերի մշակում Տեխնիկական առաջադրանքի
մշակում 2024 թվական
2-րդ եռամսյակ Տարածքային կառավարման և ենթակառուց- վածքների նախարարություն Ջրային կոմիտե
«Վեոլիա ջուր» ՓԲԸ
(համաձայնու- թյամբ) Կոտայքի
մարզպետարան Պետական բյուջե, օրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ 33,962
Մասնագիտացված և դոնոր կազմակերպությունների հետ
բանակցությունների վարում 2025 թվական 2-րդ եռամսյակ
Մրցույթի կազմակերպում և
անցկացում 2025 թվական
3-րդ եռամսյակ
Փաստաթղթերի մշակում 2026 թվական 2-րդ եռամսյակ
3. Աշտարակի ագլոմերացիայի
«Աշտարակի» ԿՄԿ-ի վերակառուցման և վերազինման
նախագծանախա- հաշվային և շահագործման գործընթացի կազմակերպման փաստաթղթերի մշակում
Նախագծման տեխնիկական առաջադրանքի մշակում 2026 թվական 2-րդ եռամսյակ Տարածքային կառավարման և ենթակառուց- վածքների նախարարության
Ջրային կոմիտե
«Վեոլիա ջուր» ՓԲԸ
(համաձայնու- թյամբ) Արագածոտնի մարզպետարան Օրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր
կազմակերպու- թյուններ 6,415
Մասնագիտացված և դոնոր կազմակերպությունների հետ
բանակցությունների վարում 2026 թվական 3-րդ եռամսյակ
Մրցույթի կազմակերպում և
անցկացում 2027 թվական
3-րդ եռամսյակ
Փաստաթղթերի մշակում 2027 թվական 3-րդ եռամսյակ
4. Չարենցավանի ագլոմերացիայում նոր ԿՄԿ-ի կառուցման նախագծանախահաշ- վային և շահագործման գործընթացի կազմակերպման փաստաթղթերի մշակում Նախագծման տեխնիկական
առաջադրանքի մշակում 2025 թվական
3-րդ եռամսյակ Տարածքային կառավարման և ենթակառուց- վածքների նախարարության Ջրային կոմիտե
«Վեոլիա ջուր» ՓԲԸ
(համաձայնու- թյամբ) Կոտայքի
մարզպետարան Պետական բյուջե, օրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ 22,641
Մասնագիտացված և դոնոր
կազմակերպությունների հետ բանակցությունների վարում 2025 թվական 3-րդ եռամսյակ
Մրցույթի կազմակերպում և
անցկացում 2025 թվական
4-րդ եռամսյակ
Փաստաթղթերի մշակում 2026 թվական 4-րդ եռամսյակ
5. Էջմիածնի ագլոմերացիայում նոր ԿՄԿ-ի կառուցման նախագծանախա- հաշվային և շահագործման գործընթացի կազմակերպման փաստաթղթերի մշակում Նախագծման տեխնիկական
առաջադրանքի մշակում 2026 թվական
2-րդ եռամսյակ Էջմիածնի ագլոմերացիայում նոր ԿՄԿ-ի կառուցման նախագծանա- խահաշվային և շահագործման գործընթացի կազմակերպման փաստաթղթերի մշակում Պետական բյուջե, օրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ 8,679
Մասնագիտացված և դոնոր
կազմակերպությունների հետ բանակցությունների վարում 2026 թվական 3-րդ եռամսյակ
Մրցույթի կազմակերպում և
անցկացում 2027 թվական
3-րդ եռամսյակ
Փաստաթղթի մշակում 2027 թվական 4-րդ եռամսյակ
6. Մասիսի ագլոմերացիայի
«Մասիսի» ԿՄԿ-ի վերակառուցման և վերազինման նախագծանախա- հաշվային և շահագործման
գործընթացի
կազմակերպման
փաստաթղթերի մշակում Տեխնիկական առաջադրանքի
մշակում 2026 թվական
3-րդ եռամսյակ Տարածքային կառավարման և ենթակառուցված քների նախարարության Ջրային կոմիտե
«Վեոլիա ջուր» ՓԲԸ
(համաձայնու-
թյամբ)
Արարատի մարզպետարան Մասնավոր ընկերություն, օրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ 9,433
Մասնավոր ընկերության հետ
բանակցությունների վարում 2026 թվական
4-րդ եռամսյակ
Փաստաթղթերի մշակում 2027 թվական 2-րդ եռամսյակ
7. Սևանի ագլոմերացիայում նոր ԿՄԿ-ի կառուցման նախագծանախա- հաշվային և շահագործման գործընթացի կազմակերպման փաստաթղթերի մշակում Տեխնիկական առաջադրանքի
մշակում 2025 թվական
1-ին եռամսյակ Տարածքային կառավարման և ենթակառուց- վածքների նախարարության Ջրային կոմիտե
«Վեոլիա ջուր» ՓԲԸ
(համաձայնու- թյամբ) Գեղարքունիքի
մարզպետարան Օրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ 19,860
Մասնագիտացված և դոնոր
կազմակերպությունների հետ բանակցությունների վարում 2025 թվական 4-րդ եռամսյակ
Մրցույթի կազմակերպում և
անցկացում 2026 թվական
2-րդ եռամսյակ
Փաստաթղթերի մշակում 2026 թվական 3-րդ եռամսյակ
8. Ագլոմերացիաներից դուրս 500-ից պակաս բնակչություն ունեցող համայնքներում
նորարարական
ԿՄԿ-ների կառուցման նախագծանախա- հաշվային և շահագործման գործընթացի կազմակերպման փաստաթղթերի
մշակում
Տեխնիկական առաջադրանքի
մշակում 2026 թվական
4-րդ եռամսյակ Տարածքային կառավարման և ենթակառուց- վածքների
նախարարության
Ջրային կոմիտե
«Վեոլիա ջուր» ՓԲԸ
(համաձայնու- թյամբ) համապատաս- խան
մարզպետարան Պետական բյուջե, օրենքով չարգելված այլ միջոցներ,
միջազգային դոնոր
կազմակերպու- թյուններ 10,504
Մասնագիտացված և դոնոր կազմակերպությունների հետ
բանակցությունների վարում 2027 թվական 2-րդ եռամսյակ
Պիլոտային ծրագրի իրականացում 2027 թվական 3-րդ եռամսյակ
9. Քասախի ջրամբարի կառուցում Տեխնիկական առաջադրանքի
մշակում 2027 թվական
1-ին եռամսյակ Տարածքային կառավարման և ենթակառուց- վածքների նախարարություն Ջրային կոմիտե Oրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ, Մասնավոր ընկերություններ 12,891,270
Մասնագիտացված և դոնոր կազմակերպությունների հետ
բանակցությունների վարում 2027 թվական 3-րդ եռամսյակ
Մրցույթի կազմակերպում և
անցկացում 2027 թվական
4-րդ եռամսյակ
Ջրամբարիների կառուցում 2027 թվական
4-րդ եռամսյակ
10. Եղվարդի ջրամբարի
կառուցում Տեխնիկական առաջադրանքի
մշակում 2027 թվական
1-ին եռամսյակ Տարածքային
կառավարման և
ենթակառուց- վածքների նախարարություն Ջրային կոմիտե Պետական բյուջե,
օրենքով
չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ 109,641,000
Մասնագիտացված և դոնոր
կազմակերպությունների հետ բանակցությունների վարում 2027 թվական 3-րդ եռամսյակ
Մրցույթի կազմակերպում և
անցկացում 2027 թվական
4-րդ եռամսյակ
Ջրամբարիների կառուցում 2027 թվական
4-րդ եռամսյակ
11. Ոռոգման համակարգի ջրօգտագործման հաշվառման համակարգի բարելավում Տեխնիկական առաջադրանքի
մշակում 2026 թվական
1-ին եռամսյակ Տարածքային կառավարման և ենթակառուց- վածքների նախարարություն Ջրային կոմիտե, համայնքապե- տարաններ Պետական բյուջե, օրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ 94,417
Մասնագիտացված և դոնոր կազմակերպությունների հետ
բանակցությունների վարում 2027 թվական 3-րդ եռամսյակ
Մրցույթի կազմակերպում և
անցկացում 2027 թվական
4-րդ եռամսյակ
Ոռոգման ջրի մատակարարման խողովակաշարերի բարելավման աշխատանքների
իրականացում 2027 թվական 4-րդ եռամսյակ
12. Հանքարդյունաբերա- կան 3 տարածքի (Թուխմանուկ, Մեղրաձոր, Հանքավան) ռեկուլտիվացման աշխատանքների նախագծի տեխնիկական առաջադրանքի
մշակում Մասնագիտացված և դոնոր կազմակերպությունների հետ բանակցությունների վարում 2024 թվական
1-ին եռամսյակ Շրջակա միջավայրի նախարարություն Տարածքային կառավարման և ենթակառուց- վածքների նախարարություն Պետական բյուջե, մասնավոր ընկերություններ, օրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ 4,000
Մրցույթի կազմակերպում և
անցկացում 2024 թվական
4-րդ եռամսյակ
Տեխնիկական առաջադրանքի մշակում 2025 թվական
2-րդ եռամսյակ
13. Շահագործման համար ոչ պիտանի և ապօրինի շահագործվող հորատանցքերի լուծարում և/կամ կոնսերվացում Տեխնիկական առաջադրանքի
մշակում 2023 թվական
2-րդ եռամսյակ Շրջակա միջավայրի նախարարություն Օրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ 80,000
Մասնագիտացված և դոնոր
կազմակերպությունների հետ բանակցությունների վարում 2023 թվական
3-րդ եռամսյակ
Լուծարման և կենսերվացված
աշխատանքների իրականացում 2023 թվական
4-րդ եռամսյակ
14. Հրազդանի ՋԿՏ-ում 2G-2 ստորերկրյա ջրային մարմնի վիճակի (քանակական և որակական) բարելավում Տեխնիկական առաջադրանքի
մշակում 2024 թվական
1-ին եռամսյակ Շրջակա միջավայրի նախարարություն Պետական բյուջե, օրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ 22,000
Մասնագիտացված և դոնոր
կազմակերպությունների հետ բանակցությունների վարում 2024 թվական
3-րդ եռամսյակ
Ջրային մարմնի բարելավմանն վերաբերյալ ուսումնասի- րությունների իրականացում և
առաջարկների ներկայացում 2025 թվական
4-րդ եռամսյակ
15. Մակերևութային ջրերի մոնիթորինգի դիտացանցի արդիականացում և ընդլայնում Տեխնիկական առաջադրանքի
մշակում 2023 թվական
3-րդ եռամսյակ Շրջակա միջավայրի նախարարություն Օրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ (ԱՄՆ ՄԶԳ «Հայաստանի ջրային ռեսուրսների կառավարման
բարելավման»
ծրագիր, «ԵՄ-ն` շրջակա միջավայրի համար. ջրային ռեսուրսներ և շրջակա միջավայրի
տվյալներ» ծրագրի 40,000
Մասնագիտացված և դոնոր կազմակերպությունների հետ
բանակցությունների վարում 2023 թվական
4-րդ եռամսյակ
Դիտակետերի կառուցում 2024 թվական
2-րդ եռամսյակ
16. Ստորերկրյա ջրերի մոնիթորինգի արդիականացում և ընդլայնում Տեխնիկական առաջադրանքի
մշակում 2023 թվական
3-րդ եռամսյակ Շրջակա միջավայրի նախարարություն Օրենքով չարգելված այլ միջոցներ, միջազգային դոնոր կազմակերպու- թյուններ (ԱՄՆ ՄԶԳ «Հայաստանի ջրային ռեսուրսների կառավարման բարելավման» ծրագիր, «ԵՄ-ն` շրջակա միջավայրի
համար. ջրային
ռեսուրսներ և
շրջակա միջավայրի տվյալներ» ծրագրի 29,000
Մասնագիտացված և դոնոր կազմակերպությունների հետ
բանակցությունների վարում 2023 թվական
4-րդ եռամսյակ
Դիտակետերի կառուցում 2024 թվական
2-րդ եռամսյակ
17. Ջրային օրենսգրքում լրացումների կատարում, մասնավորապես
«ջրային ծառայություններ» և
«կեղտաջրերի ծառայություններ» հասկացությունների
սահմանում Օրենքի նախագծի մշակում 2027 թվական
2-րդ եռամսյակ Շրջակա միջավայրի նախարարություն Ֆինանսավորում չի պահանջվում -
Օրենքի նախագծի ներկայացում վարչապետի աշխատակազմ 2027 թվական
4-րդ եռամսյակ
Ընդամենը 122,985,181
15. ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԽՈՐՀՐԴԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՄՓՈՓՈՒՄ
85. Ջրավազանային կառավարման պլանավորման կարևոր գործընթացներից է համայնքների և շահառուների ներգրավվածությունը: Համաձայն ԵՄ ՋՇԴ-ի` ջրավազանային կառավարման պլանի մշակումը ենթադրում է օգտագործել մասնակցային մոտեցում, որը միավորում է տարբեր տեսակետներ ունեցող բազմաթիվ շահառու կողմերի` որոշելու, թե ինչպես պետք է իրականացվի ջրի արդյունավետ կառավարումը: Դա արվում է շահառու կողմերի հետ հանդիպումների և ավելի լայն հասարակական խորհրդատվությունների, ինչպես նաև տեղեկատվական արշավների միջոցով՝ ջրի խնդիրների վերաբերյալ իրազեկվածության բարձրացման նպատակով: Առաջին փուլում խորհրդատվությունը ուղղված է եղել Հրազդանի ՋԿՏ հիմնական խնդիրների քննարկմանը և համաձայնեցմանը, և երկրորդ փուլում՝ միջոցառումների ծրագրին, ինչպես սահմանված է ՋՇԴ-ի 14-ում հոդվածում:
1) Հանրային առաջին խորհրդակցությունը տեղի է ունեցել 2019 թվականի մարտի 12-ից ապրիլի 12-ը: Որպես հանրային քննարկումների և խորհրդատվական գործընթացների կարևոր գործիք` կիրառվել են խորհրդատվական ստուգաթերթեր/ հարցաշարեր, որոնց միջոցով հավաքվել են փորձագիտական եզրակացություններ և տեղեկատվություն` ջրավազանային կառավարման պլաններում փոփոխություններ կատարելու և Ծրագրի միջոցառումների ժամանակացույցը մշակելու նպատակով: Այս ստուգաթերթերը լրացվել են ինչպես շահառուների հետ 2019 թվականի մարտի 19-ին Հրազդան քաղաքում տեղի ունեցած քննարկումների ընթացքում, այնպես էլ Ծրագրի հանրային կապի մասնագետների կողմից իրականացված խորհրդատվական այցերի ընթացքում (թիմի անդամները, որոնք պատասխանատու են Ծրագրի հանրայնացման համար. ամբողջ ծրագրի ընթացքում նրանք ապահովում են կապը շահառուների հետ): Հրազդանի ՋԿՏ-ի վերաբերյալ հանրային խորհրդատվության հարցաթերթիկը լրացրել է 120 շահառու (63 տպագրված և 57 էլեկտրոնային օրինակներ): Տպագրված հարցաթերթիկների մի մասը լրացվել են Հանրային խորհրդատվական հանդիպումների ընթացքում (23 հարցաթերթ), իսկ մյուս մասը (40 հարցաթերթ) լրացվել է համայնքային այցերի ժամանակ: Համայնքները ընտրվել են 2 հիմնական չափանիշի` բնակչության թվի և համայնքի ռեկրեացիոն կամ տնտեսական նշանակության հիման վրա: Հարցաշարում շահառուները արտահայտել են իրենց կարծիքը ջրավազանի հիմնական խնդիրների լուծմանն ուղղված հետագա ձեռնարկվելիք միջոցառումների մասին: Այդ խնդիրները դասակարգվում են հետևյալ խմբերի՝ առողջություն, որակ, քանակ, էկոհամակարգեր և կառավարում:
2) Հրազդանի ՋԿՊ-ի հանրային երկրորդ խորհրդատվությունը տեղի է ունեցել 2020 թվականի հուլիսի 20-ից օգոստոսի 20-ն ընկած ժամանակահատվածում: Խորհրդատվական հարցաթերթիկներն օգտագործվել են որպես հիմնական գործիք հանրային քննարկման և խորհրդատվության ժամանակ, որոնց միջոցով հավաքվել են փորձագետների կարծիքները և տեղեկատվություն ջրավազանային կառավարման պլանում լրացումներ կատարելու համար: Հարցաթերթիկները լրացվել են Հրազդանի ՋԿՏ-ի 52 համայնքների տեղական ինքնակառավարման մարմինների (ՏԻՄ) (57 հարցաթերթիկ) և 134 այլ շահառուների (բնակիչների) կողմից:
3) Երկու հանրային խորհրդատվությունների ընթացքում լրացվել է 293 հարցաթերթիկ: Այսպիսով, հանրային հարցման արդյունքները կարող են համարվել ներկայացուցչական Հրազդանի ՋԿՏ-ի համար: Ինչպես արդեն նշվեց, առաջին հանրային խորհրդատվությունը նպատակ ուներ քննարկելու ՋԿՏ-ի հիմնական խնդիրները, իսկ երկրորդը՝ ջրային մարմինների համար բնապահպանական նպատակներին հասնելու միջոցառումների ծրագիրը: ԿՈՎԻԴ-19-ի հետ կապված իրավիճակը բարդացրեց երկրորդ հանրային խորհրդակցության իրականացումը այն տեղի ունեցավ տեսակապի, հացաթերթիկների առցանց լրացման և էլ փոստի միջոցով: Ցավոք սրտի, անհնար էր կազմակերպել համայնքի բնակիչների և տեղական ինքնակառավարման մարմինների հետ դեմ առ դեմ քննարկումներ: Հանրային խորհրդատվության ընթացքում ի հայտ են եկել որոշ լրացուցիչ հարցեր 53 համայնքների միայն 5 ներկայացուցչի մոտ՝
ա. ոռոգման ջրի խնդիր Դարբնիկ համայնքում,
բ. գետի հունի ամրացում ՝ գյուղատնտեսական հողերի լվացումից խուսափելու համար,
գ. Հրազդան գետի հունի մաքրում
դ. ներառել կենցաղային կեղտաջրերի մաքրման կայանները և հիմնական կոլեկտորների վերականգնումը միջոցառումների ծրագրում:
4) Հարցված շահառուները նշել են հետևյալ լրացուցիչ խնդիրները՝
ա. ջրային ռեսուրսների մոնիթորինգ
բ. քաղաքներում և գյուղերում կոյուղու ցանցերի կառուցում կամ վերականգնում: Տեղական մաքրման կայանների շահագործում
գ. ջրային ռեսուրսների վերաբերյալ հավաքագրված տեղեկատվության հասանելիություն,
դ. բնակչության իրազեկում (Ջրի օգտագործման մշակույթի բարձրացում),
ե. Հրազդան և Մարմարիկ գետերը միաձուլվում են Հրազդան քաղաքի մաս կազմող Ջրառատ շրջանի տարածքում: Տարիների ընթացքում միաձուլման վայրում աճել են բուսականությունը, թփերը և ծառերը: Այս պատկերն է գրեթե ողջ գետի երկայնքով, հատկապես Մեղրաձորի խոշորացված համայնքի տարածքում, Հրազդան-Հանքավան մայրուղու երկայնքով, Մարմարիկ գետի ողջ երկայնքով: Անհրաժեշտ է գետաբերանը և գետի հունը մաքրել համապատասխան սարքավորումներով, քանի որ այնտեղ կենցաղային թափոնների և աղբի կուտակում կա:
զ. Մարմարիկի հովտում հանգստյան տներից, հանգստավայրերից, ճամբարներից և հյուրատներից չմաքրված կեղտաջրերի մեծ մասը թափվում է Հրազդան գետ: Անհրաժեշտ է կանխել գործարաններից արդյունաբերական կեղտաջրերի արտահոսքը դեպի Մարմարիկ և Հրազդան գետերի ջրհավաք կետ:
5) Ընդհանուր առմամբ, կարելի է ասել, որ ՋՇԴ 14-րդ հոդվածի հիման վրա անցկացված հանրային խորհրդատվությունների գործընթացն ու արդյունքները ապացուցեցին, որ սա շատ կարևոր և արդյունավետ ընթացակարգ է ինչպես ջրավազանի կառավարման պլանավորման, այնպես էլ իրականացման փուլում հասարակության ներգրավման համար:
86. Հրազդանի ՋԿՏ-ի 2022-2027 թվականների պլանը, համաձայն «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման և փորձաքննության մասին» ՀՀ օրենքի 4-րդ հոդվածի հանդիսանում է հիմնադրույթային փաստաթուղթ։ Նույն օրենքի 14-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն, այն ենթակա է ռազմավարական գնահատման և փորձաքննության: Հրազդանի ՋԿՏ-ի 2022-2027 թվականների պլանի շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման և փորձաքննության ընթացքում անցկացվել են հանրային խորհրդակակցություններ Կոտայքի մարզպետարանում, ինչի ընթացքում մասնակցել են ազդակիր համայնքները, շահագրգիռ մարմինները։ Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման և փորձաքննության արդյունքում Հրազդանի ՋԿՏ-ի 2022-2027 թվականների պլանը ստացել է դրական եզրակացություն։
(հավելվածը լրաց., փոփ. 14.12.23 N 2169-Ն)
Հայաստանի Հանրապետության
վարչապետի աշխատակազմի
ղեկավարի տեղակալ Բ. Բադալյան
09.12.2022
ՀԱՎԱՍՏՎԱԾ Է
ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ
ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹՅԱՄԲ
Պաշտոնական հրապարակման օրը՝ 12 դեկտեմբերի 2022 թվական: