ՀՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

«Վավերացնում եմ»

Հայաստանի Հանրապետության

Նախագահ Ռ. Քոչարյան

7 մայիսի 2005 թ.

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ո Ր Ո Շ ՈՒ Մ

21 ապրիլի 2005 թվականի N 509-Ն

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

«Աուդիտորական գործունեության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 11-րդ հոդվածին համապատասխան` Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը որոշում է.

1. Հաստատել աուդիտի միջազգային ստանդարտներին համապատասխանող աուդիտի ստանդարտները` համաձայն հավելվածի:

2. Սահմանել, որ սույն որոշմամբ հաստատված աուդիտի ստանդարտները տարածվում են Հայաստանի Հանրապետությունում օրենքով սահմանված կարգով աուդիտ իրականացնող անձանց վրա:

3. Սույն որոշումն ուժի մեջ է մտնում պաշտոնական հրապարակման օրվան հաջորդող տասներորդ օրը:

Հայաստանի Հանրապետության

վարչապետ Ա. Մարգարյան

2005 թ. ապրիլի 30

Երևան

Հավելված

ՀՀ կառավարության 2005 թվականի

ապրիլի 21-ի N 509-Ն որոշման

ԱՈՒԴԻՏԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻՆ ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆՈՂ ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԸ

ԱՍ 120 «Աուդիտի ստանդարտների շրջանակները»

ԱՍ 200 «Ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի նպատակն ու հիմնական սկզբունքները»

ԱՍ 210 «Աուդիտի անցկացման պայմանները»

ԱՍ 220 «Աուդիտորական աշխատանքների որակի վերահսկողությունը»

ԱՍ 230 «Փաստաթղթավորումը»

ԱՍ 240 «Խարդախություն և սխալներ»

ԱՍ 250 «Ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի ընթացքում օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջների պահպանման ուսումնասիրումը»

ԱՍ 300 «Պլանավորումը»

ԱՍ 310 «Գործիմացությունը»

ԱՍ 320 «Էականությունն աուդիտում»

ԱՍ 400 «Ռիսկի գնահատումը և ներքին վերահսկողությունը»

ԱՍ 401 «Աուդիտի անցկացումը համակարգչային տեղեկատվական համակարգերի միջավայրում»

ԱՍ 402 «Սպասարկող կազմակերպության ծառայություններից օգտվող կազմակերպությունների վերաբերյալ աուդիտորական ուսումնասիրությունները»

ԱՍ 500 «Աուդիտորական ապացույցներ»

ԱՍ 501 «Աուդիտորական ապացույցներ - հատուկ հոդվածների լրացուցիչ ուսումնասիրություններ»

ԱՍ 505 «Արտաքին հաստատումները»

ԱՍ 510 «Սկզբնական աուդիտ - սկզբնական մնացորդներ»

ԱՍ 520 «Վերլուծական ընթացակարգեր»

ԱՍ 530 «Աուդիտորական ընտրանքը և ընտրանքային այլ ընթացակարգերը»

ԱՍ 540 «Հաշվապահական գնահատումների աուդիտ»

ԱՍ 550 «Կապակցված կողմեր»

ԱՍ 560 «Հետագա դեպքեր»

ԱՍ 570 «Կազմակերպության գործունեության անընդհատությունը»

ԱՍ 580 «Կազմակերպության ղեկավարության կողմից ներկայացված տեղեկատվությունը»

ԱՍ 600 «Այլ աուդիտորի կողմից իրականացված աշխատանքների արդյունքների օգտագործումը»

ԱՍ 610 «Ներքին աուդիտորական աշխատանքների ուսումնասիրությունը»

ԱՍ 620 «Փորձագետի աշխատանքի օգտագործումը»

ԱՍ 700 «Ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ աուդիտորական եզրակացությունը»

ԱՍ 710 «Համեմատություններ»

ԱՍ 720 «Աուդիտի ենթարկված ֆինանսական հաշվետվություններ պարունակող փաստաթղթերում առկա այլ տեղեկատվությունը»

ԱՍ 800 «Հատուկ նպատակներով իրականացված աուդիտի արդյունքում տրվող աուդիտորական եզրակացությունը»

ԱՍ 810 «Ապագա ֆինանսական տեղեկատվության ստուգումը»

ԱՍ 910 «Ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտորական դիտարկման աշխատանքներ»

ԱՍ 920 «Ֆինանսական տեղեկատվության վերաբերյալ համաձայնեցված ընթացակարգերի իրականացման աշխատանքներ»

ԱՍ 930 «Ֆինանսական տեղեկատվության կոմպիլյացիա»

ԱՍ 120 «ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐԸ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-2

2. Ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման հիմունքները 3

3. Աուդիտը և հարակից ծառայությունները 4-5

4. Հավաստիացման մակարդակները 6-10

5. Աուդիտը 11-13

6. Հարակից ծառայությունները 14-18

7. Աուդիտորի առնչությունը ֆինանսական տեղեկատվությանը 19

8. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը (ՀՈՍԿ) 20-26

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է աուդիտորի կողմից մատուցվող ծառայություններին վերաբերող աուդիտի ստանդարտների շրջանակների սահմանումը:

2. Աուդիտի ստանդարտներում պարզության համար, բացառությամբ դրանցում նշված հատուկ դեպքերի, «աուդիտոր» հասկացությունն օգտագործվում է թե´ աուդիտը և թե´ հարակից ծառայությունները նկարագրելիս: Հասկացությունների օգտագործման նման պարզեցումը չի նշանակում, որ աուդիտին հարակից ծառայություններ մատուցող անձը պետք է անպայման լինի կազմակերպության որակավորված աուդիտոր:

2. Ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման հիմունքները

3. Ֆինանսական հաշվետվությունները սովորաբար կազմվում ու ներկայացվում են տարեկան կտրվածքով և ուղղված են օգտագործողների լայն շրջանակների տեղեկատվական կարիքների բավարարմանը: Նշված հաշվետվությունները մեծ թվով օգտագործողների համար հանդիսանում են տեղեկատվության հիմնական աղբյուր, քանի որ նրանք ի վիճակի չեն իրենց տեղեկատվական կարիքները բավարարելու համար ձեռք բերել լրացուցիչ տեղեկատվություն: Ֆինանսական հաշվետվությունները պետք է կազմվեն կամ՝

ա) Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներով, կամ՝

բ) Հայաստանի Հանրապետության, միջազգային կամ որևէ երկրի ստանդարտներով, եթե կազմակերպությունը ՀՀՀՀՍ-ով ֆինանսական հաշվետվությունները կազմելուց և ներկայացնելուց, դրանք կազմում և ներկայացնում է նաև միջազգային կամ որևէ երկրի ստանդարտներով, կամ՝

գ) ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման և ներկայացման համար հաշվապահական հաշվառման մասին օրենսդրությամբ սահմանված հիմունքներով:

3. Աուդիտը և հարակից ծառայությունները

4. Սույն ստանդարտը տարբերակում է աուդիտը հարակից ծառայություններից: Աուդիտին հարակից ծառայություններն են՝ աուդիտորական դիտարկումը, համաձայնեցված ընթացակարգերը և կոմպիլյացիան (տեղեկատվության հավաքագրումը): Ինչպես պատկերված է ստորև բերված աղյուսակում, աուդիտն ու աուդիտորական դիտարկումը (այսուհետ՝ դիտարկում) հնարավորություն են ընձեռում աուդիտորին ապահովելու հավաստիացման համապատասխանաբար՝ բարձր և միջին մակարդակներ (այս հասկացություններն օգտագործվում են համեմատական դասակարգումները ցույց տալու համար): Համաձայնեցված ընթացակարգերը և կոմպիլյացիան չեն նախատեսում աուդիտորի կողմից որևէ հավաստիացման տրամադրում:

5. Սույն ստանդարտը չի վերաբերում հարկային ոլորտում աուդիտորի կողմից մատուցվող ծառայություններին, ինչպես նաև ֆինանսական, հաշվապահական և այլ խորհրդատվություններին:

4. Հավաստիացման մակարդակները

6. Սույն ստանդարտի իմաստով «հավաստիացում» հասկացությունը ցույց է տալիս օգտագործողների համար նախատեսված, կազմակերպության ղեկավարության կողմից տրամադրվող տեղեկատվության արժանահավատության վերաբերյալ աուդիտորի համոզվածությունը: Նման հավաստիացում տալու համար աուդիտորը գնահատում է իրականացված ընթացակարգերի արդյունքում ձեռք բերված ապացույցները և տալիս է իր եզրակացությունը: Համոզվածության աստիճանը, հետևաբար նաև ապահովվող հավաստիացման մակարդակը, պայմանավորված են իրականացված ընթացակարգերով և դրանց արդյունքներով:

7. Աուդիտ իրականացնելիս աուդիտորն ապահովում է աուդիտի ենթակա տեղեկատվությունը էական խեղաթյուրումներից զերծ լինելու վերաբերյալ հավաստիացման բարձր, սակայն ոչ բացարձակ մակարդակ: Այն աուդիտորական եզրակացության մեջ արտահայտվում է դրականորեն, որպես ողջամիտ հավաստիացում:

8. Դիտարկման դեպքում աուդիտորն ապահովում է դիտարկման ենթակա տեղեկատվությունը էական խեղաթյուրումներից զերծ լինելու վերաբերյալ հավաստիացման միջին մակարդակ: Այն արտահայտվում է բացասական հավաստիացման տեսքով:

9. Համաձայնեցված ընթացակարգերի դեպքում աուդիտորը պարզապես ներկայացնում է փաստացի ստացված տվյալների վերաբերյալ հաշվետվություն՝ առանց հավաստիացման: Այդ հաշվետվությունն օգտագործողները իրենք են գնահատում իրականացված ընթացակարգերն ու ստացված տվյալները և իրենց հետևություններն են անում դրանց վերաբերյալ:

10. Կոմպիլյացիայի դեպքում հաշվետվությունը ներկայացվում է առանց որևէ հավաստիացման, չնայած որ հավաքագրված տեղեկատվության օգտագործողները հաշվապահի ներգրավումից ստանում են դրական արդյունք:

5. Աուդիտը

11. Ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի նպատակն է հնարավորություն ընձեռել աուդիտորին կարծիք արտահայտելու այն մասին, թե արդյոք ֆինանսական հաշվետվությունները, բոլոր էական առումներով, կազմված են Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը համապատասխան: Աուդիտորի կարծիքն արտահայտելու համար օգտագործվում են «տալիս են ճշմարիտ և իրական պատկերը» կամ «բոլոր էական առումներով ճշմարիտ են ներկայացված» արտահայտությունները, որոնք համարժեք են: Նման նպատակ է հետապնդում նաև համապատասխան չափանիշներով կազմված ֆինանսական կամ այլ տեղեկատվության աուդիտը:

12. Աուդիտորը ձեռք է բերում բավականաչափ և համապատասխան ապացույցներ՝ աուդիտորական կարծիքի ձևավորման համար հիմք հանդիսացող եզրահանգումներ կատարելու նպատակով:

13. Աուդիտորական կարծիքը, ապահովելով հավաստիացման բարձր, սակայն ոչ բացարձակ մակարդակ, բարձրացնում է ֆինանսական հաշվետվությունների նկատմամբ վստահությունը: Աուդիտում հավաստիացման բացարձակ մակարդակի ապահովումը հնարավոր չէ, քանի որ դա կախված է մի շարք այնպիսի գործոններից, ինչպիսիք են՝ դատողության վրա հիմնվելու անհրաժեշտությունը, թեստերի կիրառումը, հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության ցանկացած համակարգին բնորոշ սահմանափակումները, ինչպես նաև այն փաստը, որ ձեռքբերված աուդիտորական ապացույցների մեծ մասը ավելի շուտ կրում է համոզիչ, քան որոշիչ բնույթ:

6. Հարակից ծառայությունները

6.1 Դիտարկում

14. Ֆինանսական հաշվետվությունների դիտարկման նպատակն է հնարավորություն ընձեռել աուդիտորին դիտարկման ընթացակարգերի (որոնք չեն ապահովում աուդիտի անցկացման համար անհրաժեշտ բոլոր ապացույցները) միջոցով պարզելու, թե արդյոք առկա են այնպիսի փաստեր, որոնք կարող են վկայել այն մասին, որ ֆինանսական հաշվետվությունները, բոլոր էական առումներով, կազմված չեն Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը համապատասխան: Նման նպատակ է հետապնդում նաև համապատասխան չափանիշների համաձայն պատրաստված ֆինանսական կամ այլ տեղեկատվության դիտարկումը:

15. Դիտարկումը նախատեսում է հարցումներ և վերլուծական ընթացակարգեր, որոնք ուղղված են ստուգելու օգտագործողների համար պատրաստված տեղեկատվության հավաստիությունը: Չնայած որ դիտարկման ժամանակ կիրառվում են աուդիտի անցկացման համար պահանջվող գիտելիքներ և մեթոդներ, ինչպես նաև ապացույցների հավաքագրման ընթացակարգեր, սովորաբար այն չի նախատեսում աուդիտի ընթացքում, որպես կանոն, իրականացվող այնպիսի ընթացակարգեր, ինչպիսիք են հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի գնահատումը, ստուգումներով, դիտարկումներով և կատարված հաշվարկներով հիմնավորված ապացույցների ձեռքբերման միջոցով հաշվապահական գրանցումների և կատարված հարցումների պատասխանների ճշգրտության ստուգումները:

16. Չնայած որ աուդիտորը ձգտում է իրազեկ լինել բոլոր կարևոր հարցերին, դիտարկման ընթացակարգերի միջոցով այդ նպատակին հասնելու հավանականությունն ավելի քիչ է, քան աուդիտի ընթացքում, որի հետևանքով դիտարկման արդյունքում տրված եզրակացությունը աուդիտորական եզրակացության համեմատությամբ ապահովում է հավաստիացման ավելի ցածր մակարդակ:

6.2 Համաձայնեցված ընթացակարգեր

17. Համաձայնեցված ընթացակարգերի դեպքում աուդիտորն իրականացնում է աուդիտորական բնույթի այնպիսի ընթացակարգեր, որոնց շուրջ համաձայնության են եկել աուդիտորը, կազմակերպությունը ու համապատասխան երրորդ անձը կամ անձինք և ներկայացնում է հաշվետվություն փաստացի ստացված տվյալների վերաբերյալ, որի հիման վրա օգտագործողները պետք է կատարեն իրենց եզրահանգումները: Այդ հաշվետվությունը նախատեսված է վերոհիշյալ ընթացակարգերի շուրջ համաձայնության եկած կողմերի համար, մինչդեռ ընթացակարգերի նպատակներին անտեղյակ անձանց մոտ արդյունքները կարող են սխալ մեկնաբանվել:

6.3 Կոմպիլյացիա

18. Կոմպիլյացիայի դեպքում հաշվապահը պարտավորվում է հավաքագրել, դասակարգել և ամփոփել ֆինանսական տեղեկատվությունը՝ օգտագործելով ոչ թե աուդիտորական, այլ հաշվապահական գիտելիքներն ու փորձը: Սովորաբար այդ տեղեկատվությունը բերվում է օգտագործելու համար առավել հասկանալի և հարմար տեսքի՝ առանց դրա հիմքերը ստուգելու: Այդ ընթացակարգերը նախատեսված չեն և հաշվապահին հնարավորություն չեն ընձեռում ֆինանսական տեղեկատվության արժանահավատության վերաբերյալ արտահայտելու հավաստիացման որևէ մակարդակ: Այնուամենայնիվ, հաշվապահի ներգրավումից հավաքագրված ֆինանսական տեղեկատվությունն օգտագործողները ստանում են դրական արդյունք, քանի որ այդ ծառայությունը մատուցվում է մասնագիտական բարձր մակարդակով:

7. Աուդիտորի առնչությունը ֆինանսական տեղեկատվությանը

19. Աուդիտորն առնչվում է այն ֆինանսական տեղեկատվության հետ, որի վերաբերյալ նա ներկայացնում է եզրակացություն կամ տալիս է համաձայնություն՝ օգտագործելու իր անունը մասնագիտական հարաբերություններում: Եթե աուդիտորը այս կերպ չի առնչվում ֆինանսական տեղեկատվությանը, ապա երրորդ կողմերը նրան չեն կարող վերագրել որևէ պատասխանատվություն: Եթե աուդիտորին հայտնի է դառնում, որ որևէ կազմակերպություն անհարկի է օգտագործում իր անունը՝ կապված ֆինանսական տեղեկատվության հետ, ապա նա կարող է պահանջել այդ կազմակերպության ղեկավարությունից՝ անմիջապես դադարեցնելու այդ գործողությունները և ձեռնարկել հետագա անհրաժեշտ քայլեր, օրինակ, հայտնել այդ տեղեկատվությունն օգտագործողներին իր անվան անհարկի օգտագործման մասին: Աուդիտորը կարող է դիմել նաև այլ քայլերի, օրինակ, խորհրդակցել իրավաբանի հետ:

Սույն կետի դրույթները տարածվում են նաև կոմպիլյացիա իրականացնող հաշվապահի վրա:

8. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը (ՀՈՍԿ)

20. «Հանրային ոլորտ» հասկացությունը վերաբերում է պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, ինչպես նաև դրանց պատկանող կազմակերպություններին:

21. Պետական կառավարման մարմինները, պետական առևտրային և ոչ առևտրային կազմակերպությունները, որպես կանոն, իրենց ֆինանսական վիճակի (կամ դրա որոշ մանրամասների), գործունեության արդյունքների ու դրամական միջոցների հոսքերի մասին կազմում են ֆինանսական հաշվետվություններ, որոնք նախատեսված են օրենսդիր և գործադիր իշխանության մարմինների, օտարերկրյա ներդրողների, ծառայողների (աշխատողների), վարկատուների, հասարակության և այլ օգտագործողների համար: Այդ ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի անցկացումը կարող է համարվել օրենսդրությամբ նախատեսված մարմնի պարտականությունը կամ իրականացվել աուդիտորական կազմակերպությունների կողմից:

22. Ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ աուդիտորական կարծիք արտահայտելիս, անկախ պատվիրատու կազմակերպության գործունեության բնույթից, աուդիտի սկզբունքները մնում են նույնը, քանի որ աուդիտի ենթարկված ֆինանսական հաշվետվություններն օգտագործողներն իրավունք ունեն պահանջելու աուդիտի անցկացման միևնույն որակը: Քանի որ աուդիտի ստանդարտները սահմանում են աուդիտի հիմնական սկզբունքները, դրանց կիրառումը և ընթացակարգերը, հետևաբար դրանք կիրառելի են նաև հանրային ոլորտի կազմակերպությունների ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի ընթացքում: Այնուամենայնիվ, որոշ աուդիտի ստանդարտներ կիրառելիս դրանցում կարող է առաջանալ պարզաբանումներ կամ լրացումներ կատարելու անհրաժեշտություն՝ հանրային ոլորտի առանձնահատուկ պայմաններին և օրենսդրության հատուկ պահանջներին համապատասխանեցնելու նպատակով, մասնավորապես, երբ դրանք վերաբերում են հանրային ոլորտի ոչ առևտրային կազմակերպությունների աուդիտին: Այդպիսի պարզաբանումներ կամ լրացումներ պահանջող հնարավոր դեպքերի բնույթը նշվում է յուրաքանչյուր աուդիտի ստանդարտի վերջում բերված՝ «Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիության (ՀՈՍԿ)» վերաբերյալ դրույթներում:

23. Պետական կառավարման մարմինների, պետական առևտրային և ոչ առևտրային կազմակերպությունների ֆինանսական հաշվետվությունները կարող են պարունակել լրացուցիչ կամ այնպիսի տեղեկատվություն, որը տարբերվում է մասնավոր ոլորտի կազմակերպությունների ֆինանսական հաշվետվություններում պարունակվող տեղեկատվությունից (օրինակ, հաշվետու ժամանակաշրջանում կատարված ծախսերի չափի և օրենսդրությամբ սահմանված ծախսերի կատարման առավելագույն չափի համեմատումը): Նման դեպքերում կարող է առաջանալ աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթը, ժամկետները, ծավալը, ինչպես նաև աուդիտորական եզրակացությունը համապատասխան ձևափոխումների ենթարկելու անհրաժեշտություն:

24. Պետական կառավարման մարմիններից, պետական առևտրային և ոչ առևտրային որոշ կազմակերպություններից իրենց առջև դրված խնդիրներն իրականացնելու համար կարող է պահանջվել մատուցելու որոշակի ծառայություններ: Նման կազմակերպությունների ֆինանսական հաշվետվությունները, որպես կանոն, չեն կարող բավարար չափով արտացոլել կազմակերպության գործունեության բոլոր մանրամասները: Հետևաբար, այդ կազմակերպություններից կարող է պահանջվել, որ նրանք իրենց տարեկան հաշվետվություններին կից ներկայացնեն գործունեության վերաբերյալ այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են՝ արտադրողականության մակարդակը, մատուցված ծառայությունների որակն ու ծավալը, ինչպես նաև ծառայություններ մատուցելու նպատակին հասնելու աստիճանը: Նման տեղեկատվության աուդիտի ժամանակ ՀՈՍԿ-ի վերաբերյալ դրույթները չեն գործում:

25. Հանրային ոլորտի կազմակերպությունների աուդիտորներից կարող է պահանջվել, որպեսզի նրանք հաշվետվություններ ներկայացնեն նաև՝

ա) օրենսդրությանը և այլ իրավական ակտերի պահանջներին կազմակերպության գործունեության համապատասխանության, ինչպես նաև լիազորված մարմինների պահանջների ապահովման վերաբերյալ,

բ) հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերին ներկայացվող պահանջների ապահովման վերաբերյալ,

գ) կազմակերպության ծրագրերի, նախագծերի և գործունեության արդյունավետության վերաբերյալ:

ՀՈՍԿ-ի վերաբերյալ դրույթները չեն գործում նաև նման հաշվետվությունների նկատմամբ:

26. Եթե որևէ աուդիտի ստանդարտում բերված չեն ՀՈՍԿ-ի վերաբերյալ դրույթներ, ապա տվյալ աուդիտի ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտի կազմակերպությունների ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտում:

ԱՍ 200 «ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՈՒԴԻՏԻ ՆՊԱՏԱԿՆ ՈՒ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1

2. Աուդիտի նպատակը 2-3

3. Աուդիտի հիմնական սկզբունքները 4-6

4. Աուդիտի շրջանակները 7

5. Ողջամիտ հավաստիացում 8-11

6. Պատասխանատվությունը ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման համար 12

7. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը 13-14

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի նպատակի, հիմնական սկզբունքների վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը: Սույն ստանդարտը պետք է ուսումնասիրվի «Աուդիտի ստանդարտների շրջանակները» աուդիտի ստանդարտ 120-ի հետ միասին:

2. Աուդիտի նպատակը

2. Ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի նպատակն է հնարավորություն ընձեռել աուդիտորին՝ կարծիք արտահայտելու այն մասին, թե արդյոք ֆինանսական հաշվետվությունները, բոլոր էական առումներով, կազմված են Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը համապատասխան: Աուդիտորի կարծիքն արտահայտելու համար օգտագործվում են «տալիս են ճշմարիտ և իրական պատկերը» կամ «բոլոր էական առումներով ճշմարիտ են ներկայացված» արտահայտությունները, որոնք համարժեք են:

3. Չնայած աուդիտորի կարծիքը մեծացնում է վստահությունը ֆինանսական հաշվետվությունների նկատմամբ, օգտագործողն այն չի կարող համարել կազմակերպության հետագա կենսունակության և դրա ղեկավարության կողմից իրականացված գործունեության արդյունավետության հավաստիացում:

3. Աուդիտի հիմնական սկզբունքները

4. Աուդիտորը պետք է ղեկավարվի օրենքով սահմանված կարգով հաստատված աուդիտորի վարքագծի կանոններով: Աուդիտորի մասնագիտական պարտականությունները կարգավորող վարքագծի սկզբունքներն են.

ա) անկախությունը,

բ) ազնվությունը,

գ) օբյեկտիվությունը,

դ) մասնագիտական ունակությունները և պատշաճ վերաբերմունքը,

ե) գաղտնիությունը,

զ) մասնագիտական վարքագիծը, և

է) տեխնիկական ստանդարտների պահպանումը:

5. Աուդիտը պետք է իրականացվի աուդիտի ստանդարտներին համաձայն: Ստանդարտները ներառում են հիմնական սկզբունքներ և էական ընթացակարգեր, ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով:

6. Աուդիտը պետք է պլանավորվի և իրականացվի մասնագիտական կասկածամտության հիման վրա՝ ընդունելով, որ կարող են առկա լինել ֆինանսական հաշվետվությունների էական խեղաթյուրումների առաջացման հիմք հանդիսացող հանգամանքներ: Օրինակ, որպես կանոն, աուդիտորը պետք է ակնկալի, որ կազմակերպության ղեկավարության կողմից ներկայացվող տեղեկատվության ճշտության վերաբերյալ ձեռք կբերի ապացույցներ՝ դրանք նախապես ճիշտ համարելու փոխարեն:

4. Աուդիտի շրջանակները

7. «Աուդիտի շրջանակներ» հասկացությունը վերաբերում է աուդիտորական այն ընթացակարգերին, որոնք տվյալ պայմաններում անհրաժեշտ են համարվում աուդիտի նպատակին հասնելու համար: Աուդիտի ստանդարտներին համապատասխան իրականացվող աուդիտորական ընթացակարգերը պետք է որոշվեն աուդիտորի կողմից՝ ելնելով աուդիտորական գործունեության մասին իրավական ակտերի, կազմակերպության ներքին կանոնակարգերի պահանջներից, իսկ անհրաժեշտության դեպքում նաև աուդիտի անցկացման պայմաններից և հաշվետվությունների ներկայացման պահանջներից:

5. Ողջամիտ հավաստիացում

8. Աուդիտի ստանդարտներին համապատասխան իրականացվող աուդիտը նախատեսված է ապահովելու ողջամիտ հավաստիացում այն մասին, որ ֆինանսական հաշվետվություններն ընդհանուր առմամբ զերծ են էական խեղաթյուրումներից: Ողջամիտ հավաստիացումը ենթադրում է աուդիտորական ապացույցների հավաքագրում, որոնք անհրաժեշտ են աուդիտորին՝ ամբողջությամբ վերցրած ֆինանսական հաշվետվությունները էական խեղաթյուրումներից զերծ լինելու վերաբերյալ եզրակացություն կազմելու համար: Ողջամիտ հավաստիացումը վերաբերում է աուդիտի ամբողջ գործընթացին:

9. Այնուամենայնիվ, աուդիտին բնորոշ են այնպիսի սահմանափակումներ, որոնք խանգարում են աուդիտորին՝ էական խեղաթյուրումներ հայտնաբերելու գործում: Այդ սահմանափակումները պայմանավորված են հետևյալ գործոններով.

- թեստերի կիրառում,

- հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության ցանկացած համակարգին բնորոշ սահմանափակումներ (օրինակ, անօրինական գործողությունները թաքցնելու վերաբերյալ համաձայնության գալու հնարավորությունը),

- այն փաստը, որ ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցները ավելի շուտ կրում են համոզիչ, քան որոշիչ բնույթ:

10. Աուդիտորական կարծիքի ձևավորման ուղղությամբ աուդիտորի կողմից կատարվող աշխատանքները հիմնվում են նաև դատողության վրա, մասնավորապես՝

ա) աուդիտորական ապացույցների ձեռք բերման գործընթացում՝ ժամկետային սահմանափակումներն ու աշխատանքների ծավալները, երբ անհրաժեշտ է լինում որոշել կիրառվելիք աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթը,

բ) ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցների հիման վրա եզրահանգումներ կատարելու գործում՝ երբ անհրաժեշտ է լինում գնահատել կազմակերպության ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման ընթացքում ղեկավարության կողմից կատարված հաշվարկների ճշգրտությունը:

11. Այլ սահմանափակումները ևս կարող են ազդել ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցների համոզիչ լինելու վրա՝ ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված որևէ տեղեկատվության վերաբերյալ եզրահանգումներ կատարելու համար (օրինակ, գործարքները կապակցված կողմերի միջև): Նման դեպքերում աուդիտի որոշ ստանդարտներ սահմանում են համապատասխան ընթացակարգեր, որոնք կապահովեն բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ՝ եթե առկա չեն.

ա) սովորաբար ակնկալվող էական խեղաթյուրումների առաջացման ռիսկը բարձրացնող արտասովոր հանգամանքներ, կամ

բ) որևէ հայտանիշ՝ տեղի ունեցած էական խեղաթյուրումների վերաբերյալ:

6. Պատասխանատվությունը ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման համար

12. Չնայած այն հանգամանքին, որ ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ կարծիք կազմելու և այն արտահայտելու պատասխանատվությունը կրում է աուդիտորը, այդ հաշվետվությունների կազմման և ներկայացման համար պատասխանատվությունը կրում է կազմակերպության ղեկավարությունը: Ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտը կազմակերպության ղեկավարությանը չի ազատում նշված պատասխանատվությունից:

7. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը

13. Անկախ այն բանից, թե աուդիտը որ ոլորտում է իրականացվում՝ հանրային, թե մասնավոր, դրա հիմնական սկզբունքները մնում են նույնը: Հանրային ոլորտում կարող են տարբերվել աուդիտի նպատակն ու շրջանակները: Այդ գործոնները հաճախ վերաբերում են աուդիտորական գործունեությունը կարգավորող օրենսդրության պահանջների կամ հաշվետվությունների ներկայացման ձևերի միջև եղած տարբերություններին (օրինակ, հանրային ոլորտի կազմակերպություններից կարող է պահանջվել լրացուցիչ ֆինանսական հաշվետվությունների կազմում):

14. Հանրային ոլորտի կազմակերպությունների աուդիտի իրականացման ընթացքում աուդիտորը պետք է հաշվի առնի իրավական ակտերի և գերատեսչական նորմատիվ ակտերի այն պահանջները, որոնք ազդեցություն են գործում աուդիտորական գործունեությանը ներկայացվող պահանջների վրա՝ ներառյալ ազգային անվտանգության հետ կապված հարցերը: Ի տարբերություն մասնավոր ոլորտի կազմակերպությունների ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի, հանրային ոլորտում աուդիտին ներկայացվող պահանջները կարող են կրել յուրահատուկ բնույթ և հաճախ ընդգրկել աուդիտի նպատակների ավելի լայն շրջանակներ և ծավալներ: Աուդիտորական գործունեությանը ներկայացվող պահանջները նույնպես կարող են ազդել, օրինակ, աուդիտորի ողջամտության վրա՝ էականությունը որոշելու, խարդախության և սխալների մասին զեկուցելու, ինչպես նաև աուդիտորական եզրակացությունը կազմելու հարցերում: Հնարավոր են աուդիտորական մոտեցումների և ոճերի տարբերություններ: Այնուամենայնիվ, այս տարբերությունները չեն կարող ազդել աուդիտի հիմնական սկզբունքների և էական ընթացակարգերի վրա:

ԱՍ 210 «ԱՈՒԴԻՏԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-4

2. Աուդիտորական նամակ-պարտավորագիրը 5-9

3. Շարունակական աուդիտները 10-11

4. Պարտավորությունների փոփոխման ընդունումը 12-19

5. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը 20-21

Հավելված. Աուդիտորական նամակ-պարտավորագրի օրինակ

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է հետևյալ հարցերի վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը՝

ա) պատվիրատուի հետ պարտավորությունների պայմանների համաձայնեցումը,

բ) աուդիտորի պատասխանը պատվիրատուի խնդրանքին, որը վերաբերում է պարտավորությունների պայմանների փոփոխությանը՝ հավաստիացման ավելի ցածր մակարդակ ապահովող պայմաններով:

2. Աուդիտորը և պատվիրատուն պետք է համաձայնության գան պարտավորությունների պայմանների շուրջ: Համաձայնեցված պայմանները պետք է նշվեն աուդիտորական նամակ-պարտավորագրում կամ այլ համապատասխան պայմանագրային ձևում:

3. Սույն ստանդարտը նախատեսված է օգնելու աուդիտորին՝ ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի վերաբերյալ նամակ-պարտավորագիր կազմելիս: Ստանդարտում նշված ուղեցույցները նախատեսված են նաև հարակից ծառայությունների համար: Երբ մատուցվում են այլ ծառայություններ, ինչպիսիք են հարկային, հաշվապահական կամ կառավարչական խորհրդատվությունը, ապա այս դեպքերում կազմվում են առանձին նամակ-պարտավորագրեր:

4. Նույնիսկ այն դեպքերում, երբ աուդիտի նպատակն ու շրջանակները, ինչպես նաև աուդիտորների պարտականությունները սահմանվում են օրենսդրությամբ, աուդիտորը կարող է համարել, որ աուդիտորական նամակ-պարտավորագիրն իր պատվիրատուների համար ունի տեղեկատվական բնույթ:

2. Աուդիտորական նամակ-պարտավորագիրը

5. Մինչև աշխատանքները սկսելը աուդիտորի կողմից աուդիտորական նամակ-պարտավորագրի ուղարկումը նախընտրելի է թե´ պատվիրատուի և թե´ աուդիտորի համար, որը կօգնի խուսափելու աուդիտորական աշխատանքներին վերաբերող թյուրիմացություններից: Նամակ-պարտավորագիրը փաստաթղթավորում և հաստատում է աուդիտորի համաձայնությունը աուդիտի նպատակի և շրջանակների, պատվիրատուի աուդիտորի պատասխանատվության չափի և եզրակացության (հաշվետվության) ձևի վերաբերյալ:

2.1 Հիմնական բովանդակությունը

6. Աուդիտորական նամակ-պարտավորագրի ձևն ու բովանդակությունը յուրաքանչյուր պատվիրատուի համար կարող են լինել տարբեր, սակայն, որպես կանոն, դրանք պետք է ներառեն հետևյալը.

- ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի նպատակը,

- կազմակերպության ղեկավարության պատասխանատվությունը ֆինանսական հաշվետվությունների պատրաստման համար,

- աուդիտի շրջանակները՝ հիմնվելով գործող օրենսդրության, կանոնակարգերի կամ աուդիտորական գործունեությունը կարգավորող մարմնի որոշումների վրա, որոնց աուդիտորը մնում է հավատարիմ,

- եզրակացության և (կամ) աուդիտորի աշխատանքների արդյունքների ներկայացման այլ ձևերը,

- այն փաստը, որ աուդիտի անցկացման բնույթի և աուդիտին բնորոշ այլ սահմանափակումների, ինչպես նաև հաշվապահական հաշվառմանը և ներքին վերահսկողության համակարգերին բնորոշ սահմանափակումների պատճառով առկա է նույնիսկ էական խեղաթյուրումների չբացահայտված մնալու անխուսափելի ռիսկ,

- աուդիտի անցկացման համար անհրաժեշտ բոլոր փաստաթղթերին, գրանցումներին և այլ տեղեկատվությանը անարգել ծանոթանալու հնարավորության ապահովումը:

7. Նամակ-պարտավորագրում աուդիտորը կարող է ներառել նաև հետևյալը.

- աուդիտի պլանավորումը,

- աուդիտորի ակնկալիքներն այն մասին, որ աուդիտի անցկացման կապակցությամբ իրեն կտրամադրվի ղեկավարության կողմից գրավոր հաստատված համապատասխան տեղեկատվություն,

- աուդիտորի խնդրանքը պատվիրատուին՝ իր կողմից ուղարկված պարտավորությունների պայմաններն ընդունելու և նամակ-պարտավորագրի ստացումը գրավոր հաստատելու մասին,

- նամակների այլ տեսակների կամ այն հաշվետվությունների նկարագրությունը, որն աուդիտորը նախատեսում է ներկայացնել պատվիրատուին,

- վարձատրությունների հաշվարկման մեթոդները և վճարման հետ կապված այլ համաձայնությունները:

8. Անհրաժեշտության դեպքում նամակ-պարտավորագրում կարող է ընդգրկվել նաև հետևյալը.

- աուդիտի հետ կապված որոշ հարցերում այլ աուդիտորների կամ փորձագետների ներգրավման համաձայնությունը,

- աուդիտի անցկացման գործընթացում ներքին աուդիտորների կամ պատվիրատուի անձնակազմի ներգրավման համաձայնությունը,

- աուդիտին առնչվող հարցերով նախորդ աուդիտորների (եթե եղել են) հետ հարաբերությունների մեջ մտնելու համաձայնությունը,

- աուդիտորների պատասխանատվության հնարավոր սահմանափակումները՝ այդպիսի հնարավորության առկայության դեպքում,

- պատվիրատուի և աուդիտորի միջև հետագա հարցերի շուրջ համաձայնության գալու վերաբերյալ առաջարկներ:

Սույն ստանդարտին կից հավելվածում բերված է աուդիտի անցկացման նամակ-պարտավորագրի օրինակ:

2.2 Դուստր ընկերության, մասնաճյուղի, ներկայացուցչության աուդիտ

9. Այն դեպքում, երբ կազմակերպության աուդիտորը միաժամանակ համարվում է այդ կազմակերպության դուստր ընկերության, մասնաճյուղի, ներկայացուցչության (ստորաբաժանման) աուդիտոր, ապա այն գործոնները, որոնք ազդում են կազմակերպության ստորաբաժանմանը նամակ-պարտավորագիր ուղարկելու որոշման վրա, ներառում են հետևյալ հարցերը.

- ո՞վ է նշանակում ստորաբաժանման աուդիտորին,

- արդյոք հարկավո՞ր է կազմել առանձին աուդիտորական եզրակացություն ստորաբաժանման համար,

- օրենսդրական պահանջները,

- այլ աուդիտորների կողմից իրականացված աշխատանքների ծավալը,

- ստորաբաժանման նկատմամբ կազմակերպության մասնակցության չափը (տոկոսը),

- ստորաբաժանման ղեկավարության անկախության աստիճանը:

3. Շարունակական աուդիտներ

10. Շարունակական աուդիտի դեպքում աուդիտորը պետք է հաշվի առնի, թե արդյոք հանգամանքները պահանջում են վերանայել պարտավորությունների պայմանները և արդյոք կարիք կա հիշեցնելու պատվիրատուին առկա պարտավորությունների պայմանների մասին:

11. Աուդիտորը կարող է որոշում ընդունել` յուրաքանչյուր ժամանակաշրջանի համար նոր նամակ-պարտավորագիր չուղարկելու մասին: Այնուամենայնիվ, նոր նամակ-պարտավորագիր կարող է ուղարկվել հետևյալ գործոնների առկայության դեպքում.

- տեղեկություններն այն մասին, որ պատվիրատուն ոչ ճիշտ է ընկալում աուդիտի նպատակն ու շրջանակները,

- պարտավորությունների փոփոխությունը կամ հատուկ պայմանները,

- կազմակերպության գործադիր մարմնի, տնօրենների խորհրդի կամ հիմնադիրների (մասնակիցների) կազմում տեղի ունեցած փոփոխությունները,

- պատվիրատուի գործունեության բնույթի կամ ծավալների զգալի փոփոխությունները,

- օրենսդրական պահանջները:

4. Պարտավորությունների փոփոխման ընդունումը

12. Աուդիտորը, որին մինչև աշխատանքների ավարտը առաջարկվել է պարտավորությունը փոփոխել հավաստիացման ավելի ցածր մակարդակ ապահովող մեկ այլ պարտավորությամբ, պետք է քննարկի այդ առաջարկության նպատակահարմարությունը:

13. Պարտավորություններում փոփոխություններ կատարելու վերաբերյալ պատվիրատուի կողմից աուդիտորին ներկայացվող խնդրանքը կարող է առաջանալ ծառայության մատուցման անհրաժեշտության վրա ազդող հանգամանքների փոփոխության, նախապես պահանջվող աուդիտորական կամ հարակից ծառայությունների բնույթի սխալ ըմբռնման, ղեկավարության կողմից հարկադրվող կամ այլ հանգամանքներով թելադրվող աշխատանքների շրջանակների սահմանափակման հետևանքով: Աուդիտորը պետք է մանրամասն քննարկի պատվիրատուի խնդրանքի հիմնավորվածությունը՝ հատկապես ուշադրություն դարձնելով աշխատանքների շրջանակների սահմանափակման պատճառներին:

14. Կազմակերպության պահանջների վրա ազդող հանգամանքների փոփոխությունները կամ նախապես պահանջվող ծառայությունների բնույթի սխալ ըմբռնումը կարող է բավարար հիմք հանդիսանալ պարտավորություններում փոփոխություններ կատարելու համար, և ընդհակառակը՝ այն փոփոխությունները, որոնք կապված են սխալ, թերի կամ անբավարար տեղեկատվության հետ, չեն կարող բավարար հիմք հանդիսանալ պարտավորությունում փոփոխություններ կատարելու համար:

15. Աուդիտի ստանդարտներին համապատասխան աուդիտն իրականացնող աուդիտորը, աուդիտը հարակից ծառայություններով փոխարինելուց առաջ, բացի վերը նշված կետերից պետք է հաշվի առնի նաև այդ փոխարինման օրենսդրական կամ պայմանագրային հետևանքները:

16. Եթե աուդիտորը որոշում է, որ բավարար հիմքեր կան պարտավորությունները փոփոխելու համար և եթե աուդիտն իրականացվում է փոփոխված պարտավորությունների պայմաններում կիրառելի աուդիտի ստանդարտների համաձայն, ապա նրա ներկայացրած եզրակացությունը (հաշվետվությունը) պետք է համապատասխանի պարտավորությունների վերանայված պայմաններին: Եզրակացությունից (հաշվետվությունից) օգտվողներին շփոթության մեջ չգցելու համար այն չպետք է պարունակի հղում.

ա) սկզբնական պարտավորություններին, կամ

բ) այն ընթացակարգերին, որոնք կարող էին իրականացվել սկզբնական պարտավորություններին համապատասխան, բացառությամբ այն ընթացակարգերի, որոնք կիրառվել են սկզբնական պարտավորությունը փոխարինելով այնպիսինով, որը պահանջում է համաձայնեցված ընթացակարգերի կիրառում և, հետևաբար, իրականացված ընթացակարգերին հղումը հանդիսանում է հաշվետվության մաս:

17. Պարտավորությունների պայմանների փոփոխության դեպքում պատվիրատուն և աուդիտորը պետք է համաձայնության գան նոր պայմանների շուրջ:

18. Աուդիտորը չպետք է համաձայնվի պարտավորությունների փոփոխությունների կատարմանը, եթե դրա համար չկան բավարար հիմքեր: Օրինակ կարող է հանդիսանալ աուդիտորական այն գործընթացը, որի դեպքում աուդիտորն ի վիճակի չէ բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերել դեբիտորական պարտքի վերաբերյալ, և պատվիրատուն խնդրում է աուդիտը փոխարինել դիտարկման պարտավորագրով, որպեսզի խուսափի աուդիտորի կողմից վերապահումներով դրական կարծիք արտահայտելուց կամ կարծիք արտահայտել հրաժարվելուց:

19. Եթե աուդիտորը չի կարող ընդունել պարտավորությունների փոփոխությունը և միևնույն ժամանակ նրան թույլ չի տրվում շարունակել սկզբնական պարտավորություններով նախատեսված աշխատանքները, ապա նա պետք է հրաժարվի աշխատանքների իրականացումից և պայմանագրով նախատեսված դեպքում հրաժարվելու պատճառների մասին զեկուցել այլ կողմերին, ինչպիսիք են տնօրենների խորհուրդը կամ բաժնետերերի ժողովը:

5. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը

20. Նամակ-պարտավորագրի նպատակն է տեղյակ պահել աուդիտի ենթակա անձին իրականացվելիք աշխատանքների բնույթի մասին, ինչպես նաև պարզաբանել այդ գործընթացում ընդգրկված կողմերի պատասխանատվությունները: Հանրային ոլորտում հիմնականում աուդիտորական գործունեությունը կարգավորող օրենքներն ու այլ իրավական ակտերն են պայմաններ առաջադրում այս ոլորտում գործող աուդիտորների համար, և աուդիտորական նամակ-պարտավորագրի օգտագործումը այստեղ լայնորեն չի կիրառվում: Այնուամենայնիվ, նամակը, որում նշվում են իրականացվելիք աշխատանքների բնույթը կամ իրավական ակտով չսահմանված այլ պայմանները, կարող է օգտակար լինել երկու կողմերի համար: Հանրային ոլորտում աուդիտի իրականացում նախաձեռնելիս աուդիտորները պետք է լուրջ ուշադրություն դարձնեն նամակ-պարտավորագրի պատրաստմանը:

21. Սույն ստանդարտի 12-19-րդ կետերը վերաբերում են մասնավոր ոլորտում աուդիտորի այն գործողություններին, որոնք նա կարող է ձեռնարկել, երբ փորձ է արվում աուդիտը փոխարինելու հավաստիացման ավելի ցածր մակարդակ ապահովող պարտավորություններով: Աուդիտորական գործունեությունը կարգավորող օրենսդրությամբ հանրային ոլորտում կարող են սահմանված լինել յուրահատուկ պահանջներ, օրինակ, երբ կազմակերպության ղեկավարությունը (ներառյալ կառուցվածքային ստորաբաժանումների ղեկավարները) փորձում է սահմանափակել աուդիտի շրջանակները, ապա աուդիտորից կարող է պահանջվել այդ մասին զեկուցել անմիջականորեն նախարարին, օրենսդիր մարմնին կամ հասարակությանը:

Հավելված

Աուդիտորական նամակ-պարտավորագրի օրինակ

Ստորև բերված նամակ-պարտավորագրի օրինակը հանդիսանում է սույն ստանդարտում ընդհանուր շարադրված դրույթների գործնական կիրառման ուղեցույց, և այն պետք է փոփոխել առանձին պահանջներին և հանգամանքներին համապատասխան:

Տնօրենների խորհրդին կամ գործադիր մարմնի համապատասխան ներկայացուցչին.

Դուք առաջարկել եք, որպեսզի մենք իրականացնենք հաշվապահական հաշվեկշռի, ֆինանսական արդյունքների, սեփական կապիտալում փոփոխությունների և դրամական միջոցների հոսքերի մասին հաշվետվությունների աուդիտ ......... դրությամբ: Ուրախ ենք սույն նամակով հաստատելու մեր համաձայնությունը և ակնկալել փոխըմբռնում պարտավորությունների վերաբերյալ: Աուդիտը մեր կողմից կիրականացվի ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ կարծիք արտահայտելու նպատակով:

Աուդիտը մեր կողմից կիրականացվի աուդիտի ստանդարտներին համապատասխան: Ստանդարտները պահանջում են, որպեսզի մենք աուդիտը պլանավորենք և իրականացնենք այնպես, որպեսզի ձեռք բերենք ողջամիտ հավաստիացում առ այն, որ ֆինանսական հաշվետվությունները զերծ են էական խեղաթյուրումներից: Աուդիտը ներառում է ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված գումարները և բացահայտումները հիմնավորող ապացույցների թեստային ստուգումներ: Աուդիտը ներառում է նաև հաշվապահական հաշվառման կիրառվող սկզբունքների և ղեկավարության կողմից կատարված գնահատումների, ինչպես նաև ամբողջությամբ վերցված ֆինանսական հաշվետվությունների ներկայացման գնահատումը:

Աուդիտի թեստային բնույթի և աուդիտին, ինչպես նաև հաշվապահական հաշվառմանը և ներքին վերահսկողության համակարգերին բնորոշ այլ սահմանափակումների պատճառով առկա է նույնիսկ էական խեղաթյուրումների չբացահայտված մնալու անխուսափելի ռիսկ:

Ի լրումն ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ ներկայացվող մեր եզրակացությանը՝ առանձին նամակով Ձեզ կհայտնենք նաև հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերը ստուգելու ընթացքում մեզ հայտնի դարձած բոլոր էական թերությունների մասին:

Հիշեցնում ենք Ձեզ, որ ֆինանսական հաշվետվությունների պատրաստման (ներառյալ համապատասխան բացահայտումների) համար պատասխանատվությունը կրում է Ձեր կազմակերպության ղեկավարությունը: Այն ներառում է հաշվապահական հաշվառման համապատասխան գրանցումների և ներքին վերահսկողության ապահովում, հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության ընտրություն և կիրառում, կազմակերպության ակտիվների պահպանում: Որպես մեր աշխատանքների մի մաս՝ կազմակերպության ղեկավարությանը պետք է խնդրենք մեզ տրամադրել գրավոր ներկայացված համապատասխան տեղեկատվություն՝ աուդիտի կապակցությամբ արտահայտված տեղեկատվության վերաբերյալ:

Մենք ակնկալում ենք Ձեր անձնակազմի հետ լիակատար համագործակցություն և համոզված ենք, որ մեզ կտրամադրվեն աուդիտի իրականացման համար անհրաժեշտ բոլոր գրանցումները, փաստաթղթերը և այլ տեղեկատվությունը: Աշխատանքների դիմաց կատարվելիք վարձատրությունը, որը կհաշվարկվի աշխատանքների կատարման հետ մեկտեղ, հիմնվում է աուդիտի իրականացման համար ներգրավված անձանցից պահանջվող աշխատաժամանակի, ինչպես նաև մանր ծախսումների վրա:

Ժամավճարների չափերը տատանվում են՝ կախված ներգրավված մասնագետների պարտականություններից, ինչպես նաև նրանց փորձից և պահանջվող որակավորումից:

Սույն նամակը ուժի մեջ է այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի դադարեցվել դրա գործողությունը, այն չի փոփոխվել կամ փոխարինվել:

Խնդրում ենք, ի նշան ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի անցկացման պայմաններին Ձեր համաձայնության, ստորագրել և մեզ ուղարկել սույն նամակին կից պատճենը:

Հաստատված է ԴԵԶ աուդիտորական

կազմակերպության անունից Հաստատված է ԱԲԳ

կազմակերպության անունից

(ստորագրություն)

_____________ _ _ _ _ Կ.Տ. (ստորագրություն)

_____________ _ _ _ _ Կ.Տ.

Անունը, պաշտոնը

ամիս - ամսաթիվը Անունը, պաշտոնը

ամիս - ամսաթիվը

ԱՍ 220 «ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ՈՐԱԿԻ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-3

2. Աուդիտորական կազմակերպությունը 4-7

3. Տվյալ աուդիտը 8-17

4. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը 18-19

Հավելված. Աուդիտորական կազմակերպության համար որակի վերահսկողության ընթացակարգերը պարզաբանող օրինակ

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է հետևյալ հարցերի վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը՝

ա) աուդիտորական կազմակերպության ընդհանուր աշխատանքների որակի վերահսկողության քաղաքականությունը և ընթացակարգերը,

բ) աուդիտորի օգնականներին տվյալ աուդիտի անցկացման ժամանակ հանձնարարված աշխատանքների որակի վերահսկողության ընթացակարգերը:

2. Որակի վերահսկողության քաղաքականությունն ու ընթացակարգերը պետք է իրականացվեն ինչպես աուդիտորական կազմակերպության, այնպես էլ յուրաքանչյուր աուդիտի մակարդակով:

3. Ստորև բերված հասկացությունները սույն ստանդարտում օգտագործված են հետևյալ իմաստներով.

ա) «աուդիտոր» - աուդիտի իրականացման համար հիմնական պատասխանատվություն կրող անձ,

բ) «աուդիտ իրականացնող անձ» - աուդիտորական կազմակերպությունը և (կամ) անհատ աուդիտորը,

գ) «անձնակազմ» - աուդիտ իրականացնող անձի կողմից աուդիտի իրականացման աշխատանքներում ընդգրկված բոլոր գործընկերներն ու մասնագետներն են,

դ) «օգնականներ» - աուդիտորից բացի, աուդիտում ընդգրկված անձնակազմն է:

2. Աուդիտ իրականացնող անձ

4. Աուդիտ իրականացնող անձը պետք է իրականացնի որակի վերահսկողության քաղաքականություն և ընթացակարգեր, որոնք նախատեսված են հավաստիացնելու, որ աուդիտն իրականացվում է աուդիտի ստանդարտներին և փորձին համապատասխան:

5. Աուդիտորական կազմակերպության որակի վերահսկողության քաղաքականության ու ընթացակարգերի բնույթը, իրականացման ժամկետները և ծավալը կախված են այնպիսի գործոններից, ինչպիսիք են աուդիտորական կազմակերպության գործունեության բնույթը և ծավալը, նրա աշխարհագրական սփռվածությունը, կառուցվածքը, ինչպես նաև այդ աշխատանքների իրականացման արժեքի և օգուտի հարաբերակցության վերլուծությունը: Հետևաբար առանձին աուդիտ իրականացնող անձանց որդեգրած քաղաքականությունն ու ընթացակարգերը, ինչպես նաև դրանց կողմից իրականացված աշխատանքների փաստաթղթավորման ծավալները տարբերվում են միմյանցից: Որակի վերահսկողության ընթացակարգերը պարզաբանող օրինակներ են բերված սույն ստանդարտին կից հավելվածում:

6. Աուդիտորական կազմակերպության կողմից որդեգրված որակի վերահսկողության քաղաքականության նպատակներն իրագործելու համար, որպես կանոն, անհրաժեշտ է ապահովել.

ա) Վարքագծին ներկայացվող պահանջները

Աուդիտորական կազմակերպության անձնակազմը պետք է հավատարիմ մնա անկախության, ազնվության, օբյեկտիվության, գաղտնիության և աուդիտորի վարքագծի կանոններին:

բ) Գիտելիքները և ունակությունները

Աուդիտորական կազմակերպությունը պետք է համալրվի այնպիսի անձնակազմով, որը տիրապետում է իր վրա դրված պարտականությունները պատշաճ մակարդակով իրականացնելու համար անհրաժեշտ տեխնիկական ստանդարտներին և մասնագիտական գիտելիքներին:

գ) Աշխատանքների հանձնարարումը

Աուդիտորական աշխատանքների իրականացումը պետք է հանձնարարվի տվյալ հանգամանքներում պահանջվող մասնագիտական պատրաստվածություն և փորձ ունեցող անձնակազմին:

դ) Լիազորումը (աշխատանքների կազմակերպումը)

Բոլոր մակարդակներում պետք է իրականացվի աշխատանքների համապատասխան հրահանգավորում, հսկողություն և վերանայում՝ իրականացված աշխատանքները որակի ստանդարտներին համապատասխան լինելու վերաբերյալ ողջամիտ հավաստիացում ապահովելու նպատակով:

ե) Խորհրդակցության անցկացումը

Անհրաժեշտության դեպքում կազմակերպությունում կամ դրանից դուրս համապատասխան մասնագիտական գիտելիքներ ունեցող անձանց հետ պետք է անցկացվեն խորհրդակցություններ:

զ) Պատվերների ընդունումը և պատվիրատուների սպասարկումը (պահպանումը).

Պետք է իրականացնել հնարավոր պատվիրատուների գնահատում, ինչպես նաև առկա պատվիրատուների պարբերաբար վերանայում: Նոր պատվերներն ընդունելու կամ առկա պատվիրատուների սպասարկումը շարունակելու մասին որոշում կայացնելու ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել աուդիտորական կազմակերպության կողմից անկախության սկզբունքը պահպանելու, պատվիրատուին պատշաճորեն սպասարկելու հնարավորությունները, ինչպես նաև պատվիրատու կազմակերպության ղեկավարության ազնվությունը:

է) Մոնիտորինգը

Որակի վերահսկողության քաղաքականության և ընթացակարգերի համապատասխանությունն ու գործունեության արդյունավետությունը ենթակա են մոնիտորինգի:

7. Աուդիտորական կազմակերպության որակի վերահսկողության ընդհանուր քաղաքականությունն ու ընթացակարգերը պետք է ներկայացվեն անձնակազմին այնպես, որ դրանք հասկանալի լինեն և կիրառվեն՝ ապահովելով ողջամիտ հավաստիացումը:

3. Տվյալ աուդիտը

8. Աուդիտորը պետք է իրականացնի որակի վերահսկողության այնպիսի ընթացակարգեր, որոնք աուդիտորական կազմակերպության քաղաքականության և ընթացակարգերի համատեքստում համապատասխանում են տվյալ աուդիտին:

9. Յուրաքանչյուր օգնականի աշխատանքի համապատասխան հրահանգավորման, հսկողության և վերանայման չափը որոշելիս աուդիտորը հսկողության համար պատասխանատու օգնականների հետ միասին պետք է հաշվի առնի հանձնարարված աշխատանքներն իրականացնող օգնականների մասնագիտական ունակությունները:

10. Աուդիտորի օգնականներին աշխատանքները պետք է հանձնարարվեն պայմանով, որպեսզի ապահովվի ողջամիտ հավաստիացում՝ տվյալ հանգամանքներում պահանջվող մասնագիտական ունակություններ ունեցող անձանց կողմից աշխատանքները պատշաճ մակարդակով իրականացնելու համար:

3.1 Աշխատանքների հրահանգավորումը

11. Այն օգնականները, որոնց հանձնարարվել են աշխատանքներ, կարիք ունեն համապատասխան հրահանգավորման: Հրահանգավորումը օգնականներին տեղեկացնելն է նրանց կողմից իրականացվելիք ընթացակարգերի նպատակների, նրանց պարտականությունների, ինչպես նաև այնպիսի հարցերի մասին, ինչպիսիք են կազմակերպության գործունեության բնույթը և օգնականների կողմից իրականացվող աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթի, ժամկետների և ծավալի վրա ազդող հաշվապահական հաշվառմանը կամ աուդիտին վերաբերող հնարավոր խնդիրները (պրոբլեմները):

12. Աուդիտի ծրագիրը կարևոր միջոց է հանդիսանում աուդիտի անցկացումը հրահանգավորելու համար: Աուդիտի իրականացման ժամանակացույցերը և աուդիտի ընդհանուր պլանը նույնպես նպաստում են այդ գործընթացի իրականացմանը:

3.2 Հսկողությունը

13. Հսկողությունը սերտորեն կապված է և´ հրահանգավորման, և´ վերանայման հետ, և կարող է ներառել դրանց տարրերը:

14. Հսկողության համար պատասխանատու անձնակազմը, աուդիտի ընթացքում իրականացնում է հետևյալ գործառույթները.

ա) հետևում է աուդիտորական աշխատանքների ընթացքին՝ համոզվելու համար, որ՝

- օգնականներն իրենց հանձնարարված առաջադրանքների իրականացման համար ունեն անհրաժեշտ գիտելիքներ և ունակություններ,

- օգնականներն ընկալում են աուդիտորական հրահանգները,

- աշխատանքներն իրականացվում են աուդիտի ընդհանուր պլանին և ծրագրին համապատասխան,

բ) տեղեկանում է աուդիտի ընթացքում առաջացած հաշվապահական հաշվառմանը և աուդիտին վերաբերող էական հարցերին՝ գնահատելով դրանց կարևորությունը, համապատասխան փոփոխություններ է կատարում աուդիտի ընդհանուր պլանում ու ծրագրում,

գ) լուծում է տալիս մասնագիտական հարցերի շուրջ անձնակազմի անդամների տարաձայնություններին՝ անցկացնելով համապատասխան խորհրդատվություն:

3.3 Վերանայումը

15. Անհրաժեշտ է, որ յուրաքանչյուր օգնականի կողմից իրականացվող աշխատանքները վերանայվեն առնվազն հավասար գիտելիքներ ունեցող մասնագետների կողմից՝ համոզվելու համար, որ

ա) աշխատանքներն իրականացվել են աուդիտի ծրագրին համապատասխան,

բ) իրականացված աշխատանքներն ու ստացված արդյունքները համապատասխանորեն փաստաթղթավորվել են,

գ) աուդիտին վերաբերող բոլոր կարևոր հարցերը լուծում են ստացել կամ արտացոլվել են աուդիտորի եզրահանգումներում,

դ) աուդիտորական ընթացակարգերի նպատակներն իրականացվել են,

ե) կատարված եզրահանգումները բխում են իրականացված աշխատանքների արդյունքներից և հաստատում են աուդիտորական կարծիքը:

16. Պետք է ժամանակին վերանայվեն հետևյալ հարցերը.

ա) աուդիտի ընդհանուր պլանը և աուդիտի ծրագիրը,

բ) բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատումները՝ ընդգրկելով վերահսկողության թեսթերի արդյունքները և դրանց հետևանքով աուդիտի ընդհանուր պլանում և աուդիտի ծրագրում կատարված փոփոխությունները,

գ) առանձին ընթացակարգերի իրականացման հետևանքով ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցների փաստաթղթավորումը և դրանց վերաբերյալ կատարված եզրահանգումները՝ ներառյալ խորհրդակցությունների արդյունքները,

դ) ֆինանսական հաշվետվությունները, առաջարկված աուդիտորական ճշգրտումները և աուդիտորական եզրակացությունը:

17. Աուդիտի վերանայման գործընթացը, մասնավորապես ծավալուն, բարդ աուդիտների իրականացման դեպքում, կարող է ներառել աուդիտում չընդգրկված անձնակազմին ուղղված պահանջը՝ մինչև աուդիտորական եզրակացության հրապարակումը իրականացնելու որոշ լրացուցիչ ընթացակարգեր:

4. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը

18. Սույն ստանդարտը վերաբերում է մասնավոր ոլորտի աուդիտ իրականացնող անձանց: Պետական կառավարման մարմինների և հանրային ոլորտի այլ կազմակերպությունների աուդիտը հիմնականում իրականացվում է օրենսդրությամբ նախատեսված մարմինների կամ համապատասխան փորձ ունեցող աուդիտորների կողմից: Սույն ստանդարտի որակի վերահսկողության հիմնական սկզբունքները հավասարապես վերաբերում են նշված մարմիններին: Այնուամենայնիվ, քաղաքականության որոշակի տարրեր և որոշ ընթացակարգեր (օրինակ, պատվերների ընդունումն ու պատվիրատուների պահպանումը) կիրառելի չեն և նշված հարցերի շուրջ հանրային ոլորտում կարող է որդեգրվել այլ քաղաքականություն:

19. «Որակի ապահովում» հասկացությունը վերաբերում է ներքին հսկողության և վերանայման ընթացակարգերին, մինչդեռ «որակի վերահսկողություն» հասկացությունը վերաբերում է որակի արտաքին վերանայման ընթացակարգերին:

Հավելված

Աուդիտորական կազմակերպության համար որակի վերահսկողության ընթացակարգերը պարզաբանող օրինակ

Ա. Վարքագծին ներկայացվող պահանջները

Քաղաքականությունը

Աուդիտորական կազմակերպության անձնակազմը պետք է հավատարիմ մնա անկախության, ազնվության, օբյեկտիվության, գաղտնիության և աուդիտորի վարքագծի կանոններին:

Ընթացակարգերը

1. Հանձնարարեք անհատի կամ խմբի՝ պարզաբանելու ազնվության, օբյեկտիվության, անկախության, գաղտնիության սկզբունքներին վերաբերող հարցերը.

ա) առանձնացրեք այն դեպքերը, երբ անհրաժեշտ է փաստաթղթավորել վերոհիշյալ հարցերի պարզաբանումները,

բ) անհրաժեշտության դեպքում պահանջեք անցկացնել խորհրդակցություններ իրավասու անձանց կամ մարմինների հետ:

2. Կազմակերպության կառուցվածքային բոլոր ստորաբաժանումներում անձնակազմին տեղեկացրեք անկախության, ազնվության, օբյեկտիվության, գաղտնիության և աուդիտորի վարքագծի կանոնների վերաբերյալ կազմակերպության քաղաքականության ու ընթացակարգերի մասին: Այդ նպատակով՝

ա) պահանջեք անձնակազմից, որ նրանք իրազեկ լինեն կազմակերպության քաղաքականությանը և ընթացակարգերին,

բ) հատուկ նշանակություն տվեք դատողությունների կատարման անկախությանը ուսումնական ծրագրերում, ինչպես նաև աուդիտի նկատմամբ հսկողության և վերանայման ժամանակ,

գ) ժամանակին տեղեկացրեք անձնակազմին այն կազմակերպությունների մասին, որոնց նկատմամբ կիրառելի է անկախության քաղաքականությունը.

- պատրաստեք և պահպանեք կազմակերպության պատվիրատուների և այն կազմակերպությունների (հիմնական պատվիրատուի, նրա առանձնացված ստորաբաժանումների և այլն) ցուցակը, որոնց նկատմամբ կիրառվում է անկախության քաղաքականությունը,

- այդ ցուցակը դարձրեք մատչելի կազակերպության այն անձնակազմի (ներառյալ կազմակերպության կամ գրասենյակի նոր անձնակազմի) համար, որը դրա կարիքն ունի իր անկախությունը որոշելու հարցում,

- սահմանեք ընթացակարգեր ցուցակում կատարված յուրաքանչյուր փոփոխության մասին անձնակազմին տեղեկացնելու համար:

3. Հետևեք անկախության, ազնվության, օբյեկտիվության, գաղտնիության և աուդիտորի վարքագծի կանոններին վերաբերող, կազմակերպության քաղաքականությանն ու ընթացակարգերին համապատասխանությանը: Այդ նպատակով՝

ա) պահանջեք, որպեսզի անձնակազմը, սովորաբար տարին մեկ անգամ, գրավոր տեղեկացնի այն մասին, որ.

- նրանք իրազեկ են կազմակերպության քաղաքականությանն ու ընթացակարգերին,

- արգելված ներդրումներ չկան և չեն կատարվել ժամանակաշրջանի ընթացքում,

- արգելված հարաբերություններ, ինչպես նաև կազմակերպության քաղաքականությամբ արգելված գործարքներ տեղի չեն ունեցել,

բ) բացառիկ իրավիճակների հետ կապված հարցերը լուծելու պատասխանատվությունը դրեք համապատասխան լիազորություններ ունեցող անձի կամ խմբի վրա,

գ) անձնակազմից կարծիքներ հավաքագրելու և գործունեության անկախության համապատասխանությունը վերանայելու պատասխանատվությունը դրեք համապատասխան լիազորություններ ունեցող անձի կամ խմբի վրա,

դ) պարբերաբար վերանայեք կազմակերպության և պատվիրատուի միջև հարաբերությունները՝ համոզվելու, որ դրանք չեն կարող ազդել կազմակերպության անկախության վրա:

Բ. Գիտելիքները և ունակությունները

Քաղաքականությունը

Աուդիտորական կազմակերպությունը պետք է համալրվի այնպիսի անձնակազմով, որը տիրապետում է իր վրա դրված պարտականությունները պատշաճ մակարդակով իրականացնելու համար անհրաժեշտ տեխնիկական ստանդարտներին և մասնագիտական գիտելիքներին:

Ընթացակարգերը

Աշխատանքի ընդունումը

1. Հաստատեք կազմակերպությունը որակյալ անձնակազմով ապահովելու ծրագիր՝ պլանավորելով անձնակազմը համալրելու պահանջը, սահմանելով աշխատանքի ընդունման նպատակները և աշխատանքի ընդունման գործընթացում ընդգրկված անձանց ներկայացվող որակավորման չափանիշները: Այդ նպատակով՝

ա) առկա պատվիրատուների, կանխատեսվող աճի և նվազման հիման վրա պլանավորեք կառուցվածքային բոլոր ստորաբաժանումներում կազմակերպությունը անձնակազմով համալրելու պահանջը,

բ) նախագծեք աշխատանքի ընդունման նպատակների իրականացման ծրագիր, որը նախատեսում է.

- պոտենցիալ աշխատուժի աղբյուրների տարբերակումը,

- պոտենցիալ աշխատուժի հետ հաղորդակցվելու մեթոդները,

- պոտենցիալ աշխատուժի որոշման առանձնահատուկ մեթոդները,

- պոտենցիալ աշխատուժի ներգրավման և կազմակերպության մասին նրանց տեղեկացնելու մեթոդները,

- աշխատանքի ընդունման առաջարկություններ անելու համար պոտենցիալ աշխատուժը գնահատելու և ընտրելու մեթոդները,

գ) տեղեկացրեք աշխատանքի ընդունման գործընթացում ընդգրկված անձանց՝ կազմակերպությունը անձնակազմով համալրելու պահանջի և աշխատանքի ընդունման նպատակների մասին,

դ) աշխատանքի ընդունման վերաբերյալ կայացվող որոշումների համար պատասխանատվությունը դրեք լիազորված անձանց վրա,

ե) վերահսկեք աշխատանքի ընդունման ծրագրի արդյունավետությունը.

- պարբերաբար գնահատեք աշխատանքի ընդունման ծրագիրը՝ որոշելու, թե որակյալ անձնակազմով համալրելու գործընթացն արդյոք իրականանում է կազմակերպության քաղաքականության ու ընթացակարգերի համաձայն,

- պարբերաբար վերանայեք աշխատանքի ընդունման արդյունքները՝ որոշելու, թե բավարարվել են արդյոք կազմակերպությունը անձնակազմով համալրելու կարիքներն ու նպատակները,

2. Սահմանեք որակավորմանը ներկայացվող պահանջներ և համապատասխան մոտեցումներ՝ կառուցվածքային յուրաքանչյուր մակարդակում պոտենցիալ աշխատուժի գնահատման համար: Այդ նպատակով՝

ա) որոշեք պոտենցիալ աշխատուժին անհրաժեշտ այնպիսի հատկանիշները, ինչպիսիք են գիտելիքների մակարդակը, ազնվությունը, անկեղծությունը, տվյալ մասնագիտության նկատմամբ հակումները, ինչպես նաև աշխատանքի ընդունվելու շարժառիթները,

բ) որոշեք ինչպես սկսնակ, այնպես էլ փորձառու աշխատողների աշխատանքային նվաճումներին ու փորձին ներկայացվող պահանջները: Օրինակ`

- կրթությունը,

- անձնական նվաճումները,

- աշխատանքային փորձը,

- անձնական շահագրգռվածությունը,

գ) մշակեք որոշ անձանց աշխատանքի ընդունման հրահանգներ, որոնց պետք է հետևել.

- կազմակերպության անձնակազմի կամ պատվիրատուների բարեկամներին աշխատանքի ընդունման դեպքում,

- նախկին աշխատողներին նորից աշխատանքի ընդունելու դեպքում,

- պատվիրատուի աշխատողներին աշխատանքի ընդունելու դեպքում,

դ) ձեռք բերեք կենսագրական տեղեկություններ և դիմորդների որակավորումները հավաստող փաստաթղթեր այնպիսի միջոցներով, ինչպիսիք են.

- ինքնակենսագրությունը,

- դիմումը,

- հարցազրույցը,

- կրթության և մասնագիտական որակավորման մասին տվյալները,

- անձնական երաշխավորագրերը,

- երաշխավորագիրը նախկին աշխատավայրից,

ե) գնահատեք նոր անձնակազմի որակավորման աստիճանը, ներառյալ այն աշխատողների, որոնց ընդունումը չի կատարվել կազմակերպության աշխատանքի ընդունման գործող մեթոդների համաձայն (օրինակ այն աշխատողները, որոնք ղեկավարության կողմից աշխատանքի են ընդունվել՝ այլ կազմակերպություն ձեռք բերելու կամ դրա հետ միաձուլվելու հետևանքով), որոշելու համար, թե նրանք բավարարում են արդյոք կազմակերպության պահանջներին և սահմանված չափանիշներին:

3. Տեղեկացրեք դիմորդներին և նոր անձնակազմին կազմակերպության անմիջականորեն իրենց վերաբերող քաղաքականության ու ընթացակարգերի մասին: Այդ նպատակով՝

ա) օգտագործեք գրքույկներ և այլ միջոցներ՝ դիմորդներին և նոր անձնակազմին տեղեկատվություն տալու համար,

բ) պատրաստեք և պահպանեք կազմակերպության քաղաքականությունն ու ընթացակարգերը մեկնաբանող ձեռնարկ, որը պետք է բաժանվի անձնակազմին:

գ) մշակեք և իրականացրեք կողմնորոշող ծրագրեր նոր անձնակազմի համար:

Մասնագիտական զարգացումը

4. Սահմանեք մասնագիտական անընդհատ ուսուցման հիմնական ուղղություններն ու պահանջները և դրանց մասին տեղեկացրեք անձնակազմին: Այդ նպատակով՝

ա) մասնագիտական զարգացման գործառույթների իրականացման համար պատասխանատվությունը դրեք համապատասխան լիազորություններ ունեցող անձի կամ խմբի վրա,

բ) ձեռնարկեք միջոցներ, որպեսզի կազմակերպության կողմից մշակված ծրագրերն ուսումնասիրեն համապատասխան որակավորում ունեցող անձինք: Այդ ծրագրերը պետք է պարունակեն նպատակների հիմնավորում, ինչպես նաև կրթության և (կամ) փորձի անհրաժեշտ մակարդակների վերաբերյալ դրույթներ,

գ) տրամադրեք նոր անձնակազմին՝ կազմակերպությանը և մասնագիտությանը վերաբերող կողմնորոշող ծրագիր.

- պատրաստեք ձեռնարկներ և ծրագրեր՝ նոր անձնակազմին իրենց պարտականությունների և իրավունքների մասին տեղեկացնելու համար,

- սահմանեք պատասխանատվություն՝ մասնագիտական պարտականությունների և կազմակերպության քաղաքականությունը պարզաբանող կողմնորոշող խորհրդակցությունների անցկացման համար,

դ) ներկայացրեք կազմակերպության կառուցվածքային յուրաքանչյուր ստորաբաժանման աշխատակիցների համար մասնագիտական անընդհատ ուսուցման պահանջները: Այդ նպատակով՝

- հաշվի առեք օրենսդրության պահանջները և աուդիտորական գործունեությունը կարգավորող մարմնի նկատառումները,

- աջակցեք աշխատողների մասնագիտական անընդհատ ուսուցման արտաքին ծրագրերին մասնակցությանը, ինչպես նաև ինքնուսուցմանը,

- նպաստեք աշխատողների մասնագիտացված կառույցներին անդամագրվելուն: Քննարկեք կազմակերպության կողմից վճարումների կամ անդամավճարների և ծախսերի կատարման հարցը,

- խրախուսեք անձնակազմին՝ մասնագիտացված կառույցների աշխատանքներին մասնակցելու, հոդվածներ պատրաստելու և այլ մասնագիտական միջոցառումներին մասնակցելու հարցում,

ե) հետևեք մասնագիտական անընդհատ ուսուցման ծրագրին և կատարեք համապատասխան գրառումներ ինչպես կազմակերպության, այնպես էլ առանձին աշխատակիցների վերաբերյալ: Այդ նպատակով՝

- պարբերաբար վերանայեք ուսուցման ծրագրերին աշխատակիցների մասնակցության վերաբերյալ կատարված գրառումները՝ կազմակերպության կողմից սահմանված պահանջներին դրանց համապատասխանությունը որոշելու համար,

- պարբերաբար ուսումնասիրեք ուսուցման ծրագրերի վերաբերյալ պատրաստված հաշվետվությունները և այլ տվայլները՝ որոշելու համար, թե արդյոք այդ ծրագրերն արդյունավետ են և նպաստում են կազմակերպության նպատակների իրականացմանը: Քննարկեք նոր ծրագրերի մշակման և անարդյունավետ ծրագրերի վերանայման կամ դրանց կիրառման դադարեցման հարցը:

5. Տեղեկացրեք անձնակազմին մասնագիտական տեխնիկական ստանդարտների և կազմակերպության քաղաքականությանն ու ընթացակարգերին վերաբերող նյութերի մշակումների և փոփոխությունների մասին, ինչպես նաև խրախուսեք անձնակազմին՝ զբաղվելու ինքնազարգացմամբ: Այդ նպատակով՝

ա) ապահովեք անձնակազմին մասնագիտական տեխնիկական ստանդարտների և դրանցում կատարված փոփոխությունների վերաբերյալ գրականությամբ, որի համար.

- տրամադրեք անձնակազմին այնպիսի նյութեր, ինչպիսիք են միջազգային և ազգային մակարդակներով հաշվապահական հաշվառմանը և աուդիտորական գործունեությանը վերաբերող հրապարակումները,

- գործունեության առանձին բնագավառների համար (ինչպիսիք են արժեթղթերը և հարկային օրենսդրությունը) պատասխանատու անձանց ապահովեք օրենսդրության պահանջներին վերաբերող համապատասխան նյութերով,

- տրամադրեք անձնակազմին մասնագիտական հարցերի վերաբերյալ կազմակերպության քաղաքականությունը և ընթացակարգերն արտացոլող ձեռնարկներ: Ձեռնարկները պետք է անընդհատ վերանայվեն՝ համապատասխանեցվելով տեղի ունեցած փոփոխություններին,

բ) կազմակերպության կողմից իրականացվելիք ուսուցման ծրագրերի համար ձեռք բերեք կամ մշակեք դասընթացների նյութեր, ընտրեք և պատրաստեք դասավանդողներ: Այդ նպատակով՝

- սահմանեք ծրագրերի նպատակներ, ինչպես նաև կրթության և (կամ) փորձի անհրաժեշտ մակարդակը,

- ապահովեք բարձր որակավորում ունեցող դասավանդողներ ծրագրի թե´ բովանդակության և թե´ դասավանդման մեթոդների առումով,

- հնարավորություն տվեք դասընթացների մասնակիցներին՝ գնահատելու ուսուցման ծրագրի բովանդակությունն ու դասավանդողներին,

- հնարավորություն տվեք դասավանդողներին՝ գնահատելու ուսուցման ծրագրի բովանդակությունն ու մասնակիցներին,

- անհրաժեշտության դեպքում վերանայեք ուսուցման ծրագրերը վերջին փոփոխությունների և առաջադիմության վերաբերյալ տեղեկությունների հիման վրա,

- ստեղծեք մասնագիտական գրականությամբ և օրենսդրական նյութերով հագեցված գրադարան:

6. Անհրաժեշտության դեպքում իրականացրեք կազմակերպությունը տնտեսության համապատասխան ոլորտների վերաբերալ անհրաժեշտ մասնագիտական գիտելիքներ և փորձ ունեցող աշխատողներով համալրելու ծրագրեր: Այդ նպատակով՝

ա) տնտեսության համապատասխան ոլորտներում մասնագիտական գիտելիքներն ու փորձը զարգացնելու և պահպանելու նպատակով իրականացրեք այնպիսի ծրագրեր, ինչպիսիք են աուդիտում համակարգիչների կիրառումը և վիճակագրական ընտրանքի մեթոդների կիրառումը,

բ) աջակցեք մասնագիտական գիտելիքներ և փորձ ձեռք բերելու ուղղությամբ կազմակերպությունից դուրս իրականացվող ուսուցմանը, գիտաժողովներին և խորհրդակցություններին մասնակցելուն,

գ) աջակցեք տնտեսության համապատասխան ոլորտներին առնչություն ունեցող կազմակերպություններին անդամակցությանը և մասնակցությանը,

դ) ապահովեք անձնակազմին՝ տնտեսության համապատասխան ոլորտներին վերաբերող տեխնիկական գրականությամբ:

Առաջխաղացումը

7. Սահմանեք կազմակերպությունում ծառայողական տարբեր մակարդակների որակավորմանը ներկայացվող պահանջները: Այդ նպատակով՝

ա) պատրաստեք յուրաքանչյուր մակարդակի մասնագետների պարտականությունները և ակնկալվող աշխատանքները, ինչպես նաև առաջխաղացման համար որակավորմանը ներկայացվող անհրաժեշտ պահանջները սահմանող ուղեցույցներ, ներառյալ՝

- հաստիքներն ու դրանց համապատասխան պարտականությունները,

- աշխատանքային փորձը (կարող է արտահայտվել ժամանակային միավորներով), որն ընդհանրապես անհրաժեշտ է առաջխաղացման համար,

բ) սահմանեք անհատի կատարած աշխատանքը և գործիմացությունը գնահատելիս հաշվի առնվող հետևյալ չափանիշները.

- մասնագիտական գիտելիքները,

- վերլուծելու և տրամաբանելու ունակությունները,

- հաղորդակցվելու ունակությունները,

- առաջնորդելու և ուսուցանելու կարողությունները,

- հարաբերությունները պատվիրատուների հետ,

- անձնական և մասնագիտական հատկանիշները (բնավորությունը, գիտելիքների մակարդակը, դատողությունը և հիմնավորելու ունակությունները),

- ծառայողական առաջխաղացման համար անհրաժեշտ մասնագիտական որակավորումը,

գ) օգտագործեք ձեռնարկներ կամ այլ միջոցներ՝ առաջխաղացման քաղաքականությունն ու ընթացակարգերը անձնակազմին հաղորդելու համար:

8. Վերլուծեք անձնակազմի կատարած աշխատանքները և տեղեկացրեք նրանց առաջխաղացման հնարավորությունների մասին: Այդ նպատակով՝

ա) հավաքագրեք և վերլուծեք անձնակազմի կատարած աշխատանքների վերաբերյալ տեղեկատվությունը.

- որոշեք յուրաքանչյուր մակարդակի գնահատմանը (ատեստավորմանը) ներկայացվող պահանջները՝ նշելով գնահատումն իրականացնողներին, ինչպես նաև այն ավարտելու ժամկետները,

- տեղեկացրեք անձնակազմին՝ գնահատում անցկացնելու նպատակների մասին,

- անձնակազմի կատարած աշխատանքը գնահատելու համար օգտագործեք գնահատում անցկացնելու ստանդարտ ձևեր,

- գնահատում անցած անձի ներկայությամբ քննարկեք գնահատման արդյունքները,

- պահանջեք, որ գնահատման արդյունքները քննարկվեն գնահատումն անցկացնողների վերադասի կողմից,

- վերանայեք գնահատման արդյունքները՝ համոզվելու համար, որ գնահատում անցած անձինք գնահատվել են տարբեր անձանց կողմից,

- հետևեք, որ գնահատումն անցկացվի նախատեսված ժամկետներում,

- պահպանեք գնահատման արդյունքներին վերաբերող փաստաթղթերը,

բ) աշխատողների հետ պարբերաբար քննարկեք նրանց առաջխաղացման հնարավորությունները.

- անձնակազմի հետ պարբերաբար քննարկեք իրենց աշխատանքի արդյունքների, ինչպես նաև առաջխաղացման գնահատումը: Քննարկումը կարող է ներառել հետևյալը.

կատարված աշխատանքը,

կազմակերպության և առանձին աշխատողների հետագա նպատակները,

տվյալ պաշտոնում նշանակվելու նախապատվությունը,

առաջադիմության հնարավորությունները,

- պարբերաբար գնահատեք գործընկերների աշխատանքը վերադաս կամ հավասար գործընկերների գնահատման մեթոդներով և քննարկեք, թե արդյոք նրանց որակավորման մակարդակը բավարար է իրենց պարտականությունների իրականացման համար.

- պարբերաբար ուսումնասիրեք անձնակազմի գնահատման համակարգը և քննարկեք՝ համոզվելու համար, որ

գնահատման և դրա հետ կապված փաստաթղթավորման ընթացակարգերը ժամանակին են իրականացվում,

առաջխաղացման համար սահմանված պահանջները պահպանվում են,

անձնակազմի վերաբերյալ կայացրած որոշումները համապատասխանում են գնահատման արդյունքներին,

որակյալ աշխատանքը արժանացել է համապատասխան գնահատականի:

9. Ծառայողական առաջխաղացման վերաբերյալ որոշումներ կայացնողների համար սահմանեք պատասխանատվություն: Այդ նպատակով՝

ա) սահմանեք առաջխաղացման կամ աշխատանքից ազատելու վերաբերյալ որոշումներ կայացնող անձանց համար պատասխանատվություն, որոնց գործողությունների մեջ են մտնում առաջխաղացման (ազատման) համար ներկայացվող անձանց հետ հարցազրույցների անցկացումը, դրանց արդյունքների փաստաթղթավորումը և համապատասխան տեղեկատվության պահպանումը,

բ) վերլուծեք ձեռք բերված տվյալները՝ ուշադրություն դարձնելով առաջխաղացման վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու ժամանակ իրականացված աշխատանքների որակին,

գ) պարբերաբար վերանայեք աշխատողների ծառայողական առաջխաղացման հարցում կազմակերպության փորձը՝ համոզվելու համար, որ սահմանված չափանիշներին բավարարող անձինք նշանակվել են համապատասխան պաշտոններում:

Գ. Աշխատանքների հանձնարարումը

Քաղաքականությունը

Աուդիտորական աշխատանքների իրականացումը պետք է հանձնարարվի տվյալ հանգամանքներում պահանջվող մասնագիտական պատրաստվածություն և փորձ ունեցող անձնակազմին:

Ընթացակարգերը

1. Սահմանեք մասնագետներին աշխատանքների հանձնարարման վերաբերյալ կազմակերպության մոտեցումները՝ ներառյալ ամբողջ կազմակերպությունը և դրա առանձնացված ստորաբաժանումները աշխատուժով համալրելու պահանջների պլանավորումը, ինչպես նաև այն միջոցառումները, որոնք նախատեսված են կարգավորելու աշխատուժի պահանջարկը, անձնակազմի գիտելիքները, առանձին աշխատողների մասնագիտական մակարդակը և դրանց օգտագործումը: Այդ նպատակով՝

ա) ամբողջ կազմակերպության և նրա առանձնացված ստորաբաժանումների համար պլանավորեք անձնակազմը համալրելու անհրաժեշտությունը,

բ) ժամանակին որոշեք տարբեր ոլորտներում աուդիտի իրականացման համար կազմակերպությունը համապատասխան մասնագետներով համալրելու պահանջարկը,

գ) կազմեք աուդիտի անցկացման ժամանակացույց՝ աշխատուժի պահանջարկը որոշելու և աշխատանքները պլանավորելու համար,

դ) աշխատուժի պահանջարկի, անձնակազմի գիտելիքների, առանձին աշխատողների մասնագիտական մակարդակի և դրանց օգտագործման հարցերում հավասարակշռվածություն ապահովելու նպատակով հաշվի առեք հետևյալ գործոնները.

- աշխատանքների ծավալը ու բարդության աստիճանը,

- անձնակազմի հնարավորությունները (համալրվածությունը),

- պահանջվող մասնագիտական գիտելիքները և փորձը,

- իրականացվելիք աշխատանքների ժամկետները,

- անձնակազմի ամբողջականությունը և պարբերական ռոտացիան,

- առանց աշխատանքից կտրվելու անձնակազմի ուսուցման հնարավորությունը:

2. Լիազորեք համապատասխան անձին կամ անձանց՝ աուդիտի անցկացման համար անձնակազմ ընտրելու իրավասությամբ, որոնք պատասխանատու են այդ հարցում.

ա) մասնագետներ ընտրելիս հաշվի առեք հետևյալը՝

- տարբեր ոլորտներում աուդիտի անցկացման համար անձնակազմը համապատասխան մասնագետներով համալրելու և աշխատանքները սահմանված ժամկետներում իրականացնելու պահանջները,

- անձնակազմի որակավորման մակարդակի գնահատումը՝ աշխատանքային փորձի, պաշտոնի, կենսագրական տվյալների և մասնագիտական գիտելիքների տեսանկյունից,

- պլանավորված հսկողությունը և հսկող անձնակազմի ներգրավումը,

- աշխատանքների կատարման համար նախատեսված ժամկետները՝ ըստ առանձին մասնագետների,

- այն իրավիճակները, երբ կարող են առաջանալ շահերի բախումներ և աուդիտորի անկախության հետ կապված խնդիրներ (պրոբլեմներ), օրինակ, աուդիտ անցկացնելու նպատակով անձնակազմի նշանակումը այնպիսի պատվիրատուների համար, որոնք հանդիսանում են նրանց նախկին գործատուները կամ ազգականները:

բ) աուդիտորական աշխատանքների արդյունավետ իրականացումն ապահովելու նպատակով մասնագետներին նշանակելիս՝ համապատասխան ուշադրություն դարձրեք անձնակազմի ամբողջականությանը և ռոտացիային, ինչպես նաև այդ աշխատանքներում առանձնահատուկ փորձ ունեցող մասնագետների ներգրավման հարցերին:

3. Ներկայացրեք աշխատանքների կատարման ժամանակացույցը և այդ կատարման համար ընտրված մասնագետների ցուցակը՝ աուդիտորի համաձայնությունը ստանալու համար: Այդ նպատակով՝

ա) անհրաժեշտության դեպքում, աուդիտորի քննարկմանը և հաստատմանը ներկայացրեք աուդիտի անցկացման համար նշանակված մասնագետների ցուցակը և նրանց որակավորման վերաբերյալ տեղեկատվությունը,

բ) հաշվի առեք աուդիտի անցկացման համար ընտրված մասնագետների փորձն ու պատրաստվածությունը՝ կապված աուդիտի բարդությունների կամ այլ պահանջների հետ, ինչպես նաև իրականացվելիք հսկողության աստիճանը:

Դ. Լիազորումը (աշխատանքների կազմակերպումը)

Քաղաքականությունը

Բոլոր մակարդակներում պետք է իրականացվի աշխատանքների համապատասխան հրահանգավորում, հսկողություն և վերանայում՝ իրականացված աշխատանքները որակի ստանդարտներին համապատասխան լինելու վերաբերյալ ողջամիտ հավաստիացում ապահովելու նպատակով:

Ընթացակարգերը

1. Աուդիտորական աշխատանքները պլանավորելու համար իրականացրեք հետևյալ ընթացակարգերը՝

ա) սահմանեք պատասխանատվություն աուդիտորական աշխատանքների պլանավորման համար: Պլանավորման գործընթացում ընդգրկեք աուդիտի անցկացման համար նշանակված մասնագետներին,

բ) մշակեք և վերլուծեք նախորդ աուդիտների անցկացումից ստացված համապատասխան տեղեկատվությունը և այն ճշգրտեք՝ հաշվի առնելով փոփոխված հանգամանքները,

գ) նշեք աուդիտի ընդհանուր պլանում և ծրագրում ներառման ենթակա այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են.

- աուդիտի հետ կապված առանձնահատուկ բնագավառների համար առաջարկված աշխատանքային ծրագրերի մշակումը,

- աշխատուժի և մասնագիտական գիտելիքների նկատմամբ պահանջի որոշումը,

- աուդիտն ավարտելու համար անհրաժեշտ ժամկետների որոշումը,

- պատվիրատուի կամ տնտեսության համապատասխան ոլորտի վրա ազդող տնտեսական պայմանների, ինչպես նաև աուդիտի անցկացման վրա դրանց հնարավոր ազդեցության վերլուծությունը:

2. Նախատեսեք ընթացակարգեր, որոնք իրականացվող աշխատանքներում կապահովեն կազմակերպության որակի ստանդարտների պահպանումը: Այդ նպատակով՝

ա) իրականացրեք համապատասխան հսկողություն կառուցվածքային բոլոր ստորաբաժանումներում՝ հաշվի առնելով նշանակված մասնագետների պատրաստվածությունը, գիտելիքներն ու փորձը,

բ) մշակեք ուղեցույցներ աշխատանքային փաստաթղթերի ձևերի և բովանդակության վերաբերյալ,

գ) կիրառեք ստանդարտ ձևեր, ստուգողական հարցեր և հարցաշար՝ այնքանով, որքանով դրանք կարող են օժանդակել աուդիտի անցկացմանը,

դ) նախատեսեք ընթացակարգեր աուդիտում ընդգրկված մասնագետների միջև առաջացած տարաձայնությունները հարթելու համար:

3. Պայմաններ ստեղծեք աուդիտի անցկացման ընթացքում աշխատողների գործնական ուսուցման համար: Այդ նպատակով՝

ա) հատուկ ուշադրություն դարձրեք անմիջապես աշխատանքների իրականացման ընթացքում ուսուցման կարևորությանը՝ աշխատողների որակավորումը բարձրացնելու համար.

- աուդիտորի օգնականների հետ քննարկեք ընդհանուր վերցրած աուդիտորական աշխատանքների և նրանց կողմից իրականացվող աշխատանքների միջև կապը,

- ընդգրկեք աուդիտորի օգնականներին՝ հնարավորության սահմաններում տարբեր բնույթի աուդիտորական աշխատանքներում,

բ) հատուկ ուշադրություն դարձրեք անձնակազմի կառավարչական գիտելիքների կարևորությանը և դրանց վերաբերյալ հարցերը ներառեք կազմակերպության ուսուցման ծրագրերում,

գ) խրախուսեք մասնագետներին՝ իրենց ենթականերին ուսուցանելու հարցում,

դ) ստուգեք նոր նշանակվածներին՝ համոզվելու համար, որ նրանք.

- բավարարում են օրենսդրությամբ սահմանված մասնագիտական գիտելիքներին և փորձին վերաբերող պահանջներին,

- գիտելիքներ և փորձ են ձեռք բերում տնտեսության և աուդիտի տարբեր ոլորտների վերաբերյալ,

- աշխատում են վերահսկող տարբեր անձանց հսկողության տակ:

Ե. Խորհրդակցության անցկացումը

Քաղաքականությունը

Անհրաժեշտության դեպքում կազմակերպությունում կամ դրանից դուրս համապատասխան մասնագիտական գիտելիքներ ունեցող անձանց հետ պետք է անցկացվեն խորհրդակցություններ:

Ընթացակարգերը

1. Նշեք այն բնագավառներն ու յուրահատուկ դեպքերը, երբ անհրաժեշտ է անցկացնել խորհրդակցություններ և հնարավորություն ընձեռեք անձնակազմին բարդ կամ արտասովոր իրավիճակներում օգտվել հավաստի աղբյուրներից: Այդ նպատակով՝

ա) ծանոթացրեք անձնակազմին կազմակերպության խորհրդակցությունների անցկացման քաղաքականությանը և ընթացակարգերին,

բ) նշեք այն բնագավառները և յուրահատուկ դեպքերը, որոնք պահանջում են խորհրդակցությունների անցկացում՝ առաջացած հարցերի բնույթի կամ բարդության պատճառով: Օրինակ՝

- նոր հրապարակված որոշումների կիրառումը,

- տնտեսության այն ոլորտները, որոնց հաշվապահական հաշվառմանը, աուդիտի անցկացմանը կամ հաշվետվությունների պատրաստմանը ներկայացվում են հատուկ պահանջներ,

- աշխատանքի ընթացքում առաջացած խնդիրները (պրոբլեմները),

- օրենսդիր և կարգավորող մարմինների կողմից, այդ թվում օտարերկրյա պետությունների, փաստաթղթավորմանը ներկայացվող պահանջները,

գ) ունեցեք համապատասխան տեղեկատու գրադարան կամ հնարավորություն ընձեռեք անձնակազմին այլ հավաստի աղբյուրներից օգտվելու համար,

- սահմանեք պատասխանատվություն յուրաքանչյուր առանձնացված ստորաբաժանման մեջ տեղեկատու գրադարան ունենալու համար,

- տնտեսության համապատասխան ոլորտների և տարբեր մասնագիտությունների գծով ունեցեք մասնագիտական ձեռնարկներ և սահմանված տեխնիկական որոշումներ,

- տեղեկատվության փոխանակման նպատակով տարբեր կազմակերպությունների և անհատների հետ ձեռք բերեք պայմանավորվածություն՝ խորհրդակցություններ անցկացնելու վերաբերյալ,

- բարդ (պրոբլեմային) հարցերի առաջացման դեպքում դիմեք աուդիտորական գործունեությունը կարգավորող մարմնին:

2. Նշանակեք խորհրդատու մասնագետներ և սահմանեք նրանց լիազորությունները: Այդ նպատակով՝

ա) նշանակեք մասնագետներ՝ փաստաթղթերի ներկայացման վերաբերյալ հարցերը օրենսդիր և կարգավորող մարմինների հետ պարզելու համար,

բ) նշանակեք մասնագետներ տնտեսության համապատասխան ոլորտների գծով,

գ) ծանոթացրեք անձնակազմին մասնագետ խորհրդատուի կարծիքի հետ համաձայնվելու վերաբերյալ իր իրավասություններին և այն ընթացակարգերին, որոնցով պետք է առաջնորդվել մասնագետ խորհրդատուների հետ ունեցած տարակարծությունները լուծելու համար:

3. Որոշեք խորհրդակցությունների արդյունքների փաստաթղթավորման անհրաժեշտ ծավալը խորհրդակցությունների անցկացում պահանջող բնագավառներում և յուրահատուկ իրավիճակներում: Այդ նպատակով՝

ա) ծանոթացրեք անձնակազմին պատրաստվելիք փաստաթղթերի ծավալին և դրանց պատրաստման հետ կապված պատասխանատվությանը,

բ) նշեք, թե որտեղ պետք է պահպանվեն խորհրդակցությունների վերաբերյալ փաստաթղթերը,

գ) պահպանեք անցկացված խորհրդակցությունների արդյունքների վերաբերյալ փաստաթղթերում պարունակվող տվյալները՝ տեղեկատվական և վերլուծական նպատակներով օգտագործելու համար:

Զ. Պատվերների ընդունումը և պատվիրատուների սպասարկումը (պահպանումը)

Քաղաքականությունը

Պետք է իրականացնել հնարավոր պատվիրատուների գնահատում, ինչպես նաև առկա պատվիրատուների պարբերաբար վերանայում: Նոր պատվերներն ընդունելու կամ առկա պատվիրատուների սպասարկումը շարունակելու մասին որոշում կայացնելու ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել աուդիտորական կազմակերպության կողմից անկախության սկզբունքը պահպանելու, պատվիրատուին պատշաճորեն սպասարկելու հնարավորությունները, ինչպես նաև պատվիրատու կազմակերպության ղեկավարության ազնվությունը:

Ընթացակարգերը

1. Սահմանեք հնարավոր պատվիրատուներին գնահատելու, ինչպես նաև նրանց որպես պատվիրատու ընդունելու ընթացակարգեր:

ա) Գնահատման ընթացակարգերը կարող են ընդգրկել հետևյալը.

- հնարավոր պատվիրատուի առկա ֆինանսական հաշվետվությունների ձեռքբերումը և ուսումնասիրումը, ինչպիսիք են տարեկան և միջանկյալ ֆինանսական հաշվետվությունները և հարկային հայտարարագրերը (հաշվարկները):

- հարցումների կատարումը երրորդ անձանցից հնարավոր պատվիրատուի, ինչպես նաև նրա ղեկավարության ու տնօրենների վերաբերյալ ցանկացած տեղեկատվություն ձեռք բերելու նպատակով, որը կարող է ազդեցություն ունենալ հնարավոր պատվիրատուի գնահատման հարցում: Հարցումները կարող են ուղղվել հնարավոր պատվիրատուի բանկերին, իրավախորհրդատուներին, ֆինանսական ու գործարար ոլորտների այն անձանց, որոնք կարող են անհրաժեշտ տեղեկատվություն ունենալ,

- հարցումների ուղղումը հնարավոր պատվիրատուի նախկին աուդիտորին: Հարցումները կարող են լինել պատվիրատու կազմակերպության ղեկավարության ազնվության, աուդիտորի և այդ կազմակերպության ղեկավարության միջև հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության, աուդիտորական ընթացակարգերի և այլ կարևոր հարցերի շուրջ առաջացած տարաձայնությունների, ինչպես նաև պատվիրատուի կողմից աուդիտորներին փոփոխելու պատճառների վերաբերյալ,

- այն հանգամանքների դիտարկումը, որոնք կարող են պատճառ հանդիսանալ, որպեսզի հնարավոր պատվիրատուի սպասարկումը համարվի հատուկ ուշադրություն պահանջող կամ արտասովոր ռիսկ ներկայացնող պարտավորություն,

- աուդիտ իրականացնող անձանց անկախության սկզբունքի և պատվիրատուին սպասարկելու հնարավորությունների գնահատումը: Նշված հնարավորությունները գնահատելիս պետք է հաշվի առնել մասնագիտական գիտելիքների և փորձի, տնտեսության տվյալ ոլորտին վերաբերող գիտելիքների, ինչպես նաև մասնագետների անհրաժեշտությունը,

- այն հարցում համոզվելը, որ պատվիրատուի ընդունումը չի խախտի աուդիտորի վարքագծի կանոնները,

բ) նշանակեք ղեկավարությունից ընտրված համապատասխան անձի կամ անձանց խմբի՝ գնահատելու հնարավոր պատվիրատուի վերաբերյալ ձեռքբերված տեղեկատվությունը, և որոշում կայացնելու՝ նրան որպես պատվիրատու ընդունելու հարցի վերաբերյալ: Այդ նպատակով՝

- քննարկեք նախատեսվող այն աշխատանքները, որոնց իրականացումը աուդիտ իրականացնող անձը չի կարող ստանձնել կամ կարող է ստանձնել միայն որոշակի պայմանների առկայության դեպքում,

- փաստաթղթավորեք ստացված արդյունքները,

գ) տեղեկացրեք համապատասխան աշխատողներին նոր պատվիրատուներ ընդունելու քաղաքականության և ընթացակարգերի մասին,

դ) սահմանեք պատասխանատվություն նոր պատվիրատուներ ընդունելու քաղաքականությանն ու ընթացակարգերին համապատասխան գործընթացը կառավարելու և մոնիտորինգ իրականացնելու համար:

2. Առանձնահատուկ հանգամանքների առկայության դեպքում գնահատեք պատվիրատուներին, նրանց հետ հարաբերությունները շարունակելու նպատակահարմարությունը որոշելու համար.

ա) առանձնահատուկ հանգամանքները կարող են ընդգրկել.

- պայմանագրի ժամկետի լրանալը,

- հետևյալներից մեկի կամ մի քանիսի փոփոխությունները.

ղեկավարությունը,

տնօրենները,

հիմնադիրները (մասնակիցները),

իրավախորհրդատուները,

ֆինանսական դրությունը,

իրավական կարգավիճակը,

պարտավորությունների (աուդիտի հետ կապված) շրջանակները,

պատվիրատուի գործունեության բնույթը,

- այն պայմանների առկայությունը, որոնք հիմք կհանդիսանային պատվիրատուին մերժելու համար, եթե դրանք գոյություն ունենային նրան՝ որպես պատվիրատու, ընդունելու ժամանակ,

բ) նշանակեք ղեկավարությունից ընտրված համապատասխան անձի կամ անձանց խմբի՝ գնահատելու գոյություն ունեցող պատվիրատուի վերաբերյալ ձեռք բերված տեղեկատվությունը և որոշում կայացնելու՝ պատվիրատուի հետագա սպասարկումը շարունակելու վերաբերյալ: Այդ նպատակով՝

- քննարկեք այն պարտավորությունները, որոնց իրականացումը աուդիտ իրականացնող անձը չի կարող շարունակել կամ կարող է շարունակել միայն որոշակի պայմանների առկայության դեպքում,

- փաստաթղթավորեք ստացված արդյունքները,

գ) տեղեկացրեք համապատասխան աշխատողներին՝ գոյություն ունեցող պատվիրատուների սպասարկումը շարունակելու ուղղությամբ աուդիտորական կազմակերպության քաղաքականության և ընթացակարգերի մասին,

դ) սահմանեք պատասխանատվություն՝ գոյություն ունեցող պատվիրատուների սպասարկումը շարունակելու կազմակերպության քաղաքականությանն ու ընթացակարգերին համապատասխան գործընթացը կառավարելու և մոնիտորինգ իրականացնելու համար:

Է. Մոնիտորինգը

Քաղաքականությունը

Որակի վերահսկողության քաղաքականության և ընթացակարգերի համապատասխանությունն ու գործունեության արդյունավետությունը ենթակա են մոնիտորինգի:

Ընթացակարգերը

1. Սահմանեք մոնիտորինգի ծրագրի բովանդակությունն ու շրջանակները: Այդ նպատակով՝

ա) սահմանեք մոնիտորինգի այնպիսի ընթացակարգեր, որոնք անհրաժեշտ են կազմակերպության որակի վերահսկողության քաղաքականության ու ընթացակարգերի արդյունավետությունը հավաստիացնելու համար: Այդ նպատակով՝

- մոնիտորինգ իրականացնելու համար որոշեք դրա նպատակները, պատրաստեք համապատասխան հրահանգներ և վերանայեք մոնիտորինգի ծրագրերը,

- պատրաստեք ուղեցույցներ, որոնցում կարտացոլվեն ուսումնասիրման նպատակով աշխատանքներն ընտրելու չափանիշները և աշխատանքների ծավալը,

- սահմանեք մոնիտորինգի իրականացման պարբերականությունն ու ժամկետները,

- սահմանեք ընթացակարգեր այն տարաձայնությունները հարթելու համար, որոնք կարող են առաջանալ ուսումնասիրողների և աուդիտորական աշխատանքներում ընդգրկված մասնագետների կամ ղեկավար անձնակազմի միջև,

բ) սահմանեք մոնիտորինգ իրականացնող անձնակազմի գիտելիքների և փորձի անհրաժեշտ մակարդակը և նրանց ընտրության մեթոդները: Այդ նպատակով՝

- որոշեք մոնիտորինգ իրականացնող անձնակազմի ընտրության չափանիշները՝ հաշվի առնելով նրանց պատասխանատվության աստիճանը և մասնագիտական գիտելիքները,

- սահմանեք պատասխանատվություն մոնիտորինգ իրականացնող անձնակազմի ընտրության համար,

գ) իրականացրեք մոնիտորինգ.

- ուսումնասիրությունները և ստուգումները իրականացրեք կազմակերպության որակի վերահսկողության ընդհանուր քաղաքականությանն ու ընթացակարգերին համապատասխան,

- ուսումնասիրեք ընտրված աշխատանքների համապատասխանությունը մասնագիտական ստանդարտներին ու կազմակերպության որակի վերահսկողության քաղաքականությանն ու ընթացակարգերին:

2. Ներկայացրեք զեկույց համապատասխան ղեկավարությանը՝ իրականացված մոնիտորինգի և պլանավորված գործողությունների, ինչպես նաև կազմակերպության որակի վերահսկողության համակարգի ընդհանուր ուսումնասիրությունների վերաբերյալ: Այդ նպատակով՝

ա) քննարկեք ստացված ընդհանուր տվյալները համապատասխան ղեկավարության հետ,

բ) քննարկեք ընտրված աշխատանքներին վերաբերող տվյալները այդ աշխատանքները ղեկավարող անձնակազմի հետ,

գ) զեկուցեք կազմակերպության ղեկավարությանը ընդհանուր և ընտրված աշխատանքներին վերաբերող տվյալների ու առաջարկությունների, ինչպես նաև իրականացված կամ պլանավորված կարգավորող գործողությունների մասին,

դ) հետևեք, որ պլանավորված կարգավորող գործողությունները իրականացվեն,

ե) որոշեք կազմակերպության որակի վերահսկողության քաղաքականության ու ընթացակարգերի ձևափոխման անհրաժեշտությունը՝ հաշվի առնելով մոնիտորինգի արդյունքները և համապատասխան այլ հարցերը

ԱՍ 230 «ՓԱՍՏԱԹՂԹԱՎՈՐՈՒՄԸ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-4

2. Աշխատանաքային փաստաթղթերի ձևն ու բովանդակությունը 5-12

3. Աշխատանքային փաստաթղթերի գաղտնիությունը, պատշաճ պահպանումը, պահպանման ժամկետները և սեփականության իրավունքը 13-14

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի փաստաթղթավորման վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը:

2. Աուդիտորը պետք է փաստաթղթավորի այն նյութերն ու փաստերը, որոնք, որպես ապացույց, կարևորություն են ներկայացնում աուդիտորական կարծիքը հիմնավորելու հարցում, և ապացույցներ բերի այն մասին, որ աուդիտն իրականացվել է աուդիտի ստանդարտներին համապատասխան:

3. «Փաստաթղթերը» աուդիտի անցկացման կապակցությամբ աուդիտորի կողմից պատրաստվող կամ ձեռք բերվող և պահպանվող նյութերն են (աշխատանքային փաստաթղթեր): Աշխատանքային փաստաթղթերը կարող են լինել թղթի, ժապավենի վրա, էլեկտրոնային կամ այլ սարքավորումներում պահպանվող տեղեկատվության տեսքով:

4. Աշխատանքային փաստաթղթերը.

ա) օգտագործվում են աուդիտի պլանավորման և իրականացման ընթացքում,

բ) օգտագործվում են աուդիտորական աշխատանքների հսկողություն և վերլուծություն իրականացնելիս,

գ) ներառում են աուդիտորական աշխատանքների իրականացման արդյունքում ստացված ապացույցները՝ աուդիտորական կարծիքը հիմնավորելու նպատակով:

2. Աշխատանքային փաստաթղթերի ձևն ու բովանդակությունը

5. Աշխատանքային փաստաթղթերը աուդիտորը պետք է պատրաստի բավականին մանրամասն և ամբողջական՝ աուդիտի վերաբերյալ առավել ամբողջական պատկերացում տալու համար:

6. Աշխատանքային փաստաթղթերում աուդիտորը պետք է գրանցի աուդիտորական աշխատանքների պլանավորման, իրականացված աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթի, ժամկետների, ծավալի և իրականացված ընթացակարգերի արդյունքների, ինչպես նաև ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցների հիման վրա կատարված եզրահանգումների վերաբերյալ տեղեկատվություն: Աշխատանքային փաստաթղթերում գրառվում են աուդիտորի հիմնավորումները՝ տրամաբանական մոտեցում պահանջող բոլոր կարևոր հարցերի վերաբերյալ, դրանց հիման վրա կատարված եզրահանգումների հետ միասին: Սկզբունքային կամ տրամաբանական բարդ խնդիրներ առաջանալու դեպքում աշխատանքային փաստաթղթերում պետք է գրանցվեն դրանց վերաբերող բոլոր այն փաստերը, որոնք հայտնի էին աուդիտորին եզրահանգումներն անելու ժամանակ:

7. Աշխատանքային փաստաթղթերի ծավալի որոշումը մասնագիտական դատողության հարց է, քանի որ անհրաժեշտ և նպատակահարմար չէ փաստաթղթավորել աուդիտորի կողմից քննարկվող յուրաքանչյուր հարց: Պատրաստվող և պահպանվող աշխատանքային փաստաթղթերի ծավալը որոշելիս աուդիտորին կարող է օգտակար լինել, եթե նա հաշվի առնի, թե ինչ փաստաթղթեր անհրաժեշտ կլինեն աշխատանքներին անծանոթ այլ աուդիտորին՝ իրականացված աշխատանքների և սկզբունքային որոշումների ընդունման հիմքերի, բայց ոչ աուդիտի մանրամասնությունների մասին պատկերացում կազմելու համար: Այդ աուդիտորը կարող է պատկերացում կազմել աուդիտի մանրամասնությունների վերաբերյալ՝ միայն քննարկելով դրանք աշխատանքային փաստաթղթերը պատրաստող աուդիտորների հետ:

8. Աշխատանքային փաստաթղթերի ձևն ու բովանադակությունը կախված են հետևյալ գործոններից.

- աշխատանքների բնույթը,

- աուդիտորական զեկույցի (եզրակացություն և (կամ) հաշվետվություն) ձևը,

- պատվիրատու կազմակերպության գործունեության բնույթն ու բարդությունը,

- պատվիրատու կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի բնույթն ու վիճակը,

- առանձնահատուկ հանգամանքներում օգնականների կողմից իրականացվող աշխատանքների հրահանգավորման, կատարված աշխատանքների նկատմամբ հսկողության սահմանման և վերանայման անհրաժեշտությունը,

- աուդիտի իրականացման ընթացքում կիրառվող առանձնահատուկ մեթոդաբանությունը և տեխնոլոգիան:

9. Աշխատանքային փաստաթղթերը նախատեսվում և կազմվում են այնպես, որպեսզի դրանք համապատասխանեն ցանկացած առանձին աուդիտին բնորոշ առանձնահատկություններին և բավարարեն աուդիտին ներկայացվող պահանջները: Աշխատանքային փաստաթղթերի ստանդարտ ձևերի (օրինակ՝ ձևաթղթեր, նամակների ձևեր, աշխատանքային փաստաթղթերի այլ ստանդարտ ձևեր) օգտագործումը կարող է բարձրացնել նման աշխատանքային փաստաթղթերի պատրաստման և վերանայման արդյունավետությունը: Դրանք կհեշտացնեն աշխատանքների բաշխումը՝ միաժամանակ ապահովելով միջոցներ դրանց որակի վերահսկողության համար:

10. Աուդիտի արդյունավետությունը բարձրացնելու համար աուդիտորը կարող է օգտագործել պատվիրատու կազմակերպության կողմից տրամադրված տվյալները, կատարված վերլուծությունները և այլ փաստաթղթեր: Նման դեպքերում աուդիտորը պետք է համոզված լինի, որ այդ նյութերը պատրաստված են պատշաճորեն:

11. Աշխատանքային փաստաթղթերը սովորաբար պարունակում են.

- տեղեկատվություն՝ պատվիրատու կազմակերպության կազմակերպական-իրավական ձևի մասին,

- կարևոր իրավական փաստաթղթերի, պայմանագրերի և արձանագրությունների պատճեններ կամ դրանցից արված քաղվածքներ,

- տեղեկատվություն՝ պատվիրատու կազմակերպության գործունեությանը վերաբերող տնտեսության ոլորտի, տնտեսական միջավայրի և օրենսդրության մասին,

- տեղեկատվություն՝ պլանավորման գործընթացի, աուդիտի ծրագրերի և դրանցում կատարված փոփոխությունների մասին,

- աուդիտորի պատկերացումները պատվիրատու կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի մասին,

- տեղեկատվություն՝ բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատումների մասին,

- աուդիտորի պատկերացումները ներքին աուդիտի և կատարված եզրահանգումների մասին,

- գործարքների և հաշիվների մնացորդների վերլուծություններ,

- հիմնական գործակիցների և զարգացման միտումների վերլուծություններ,

- տեղեկատվություն՝ իրականացված աուդիտորական ընթացակարգերի ժամկետների, բնույթի ու ծավալի, ինչպես նաև իրականացված ընթացակարգերի արդյունքների մասին,

- ապացույցներ՝ օգնականների կողմից կատարված աշխատանքների հսկողության և վերանայման մասին,

- տեղեկություններ այն մասին, թե ում կողմից և երբ են իրականացվել աուդիտորական ընթացակարգերը,

- մանրամասներ՝ այլ աուդիտորի կողմից կազմակերպության ստորաբաժանման ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի ընթացքում իրականացված ընթացակարգերի մասին,

- այլ աուդիտորներից, փորձագետներից և երրորդ անձանցից ձեռք բերված տեղեկատվություն,

- պատվիրատու կազմակերպության հետ քննարկված՝ աուդիտին առնչվող հարցերի վերաբերյալ նամակների կամ այլ փաստաթղթերի պատճեններ, ինչպես նաև տեղեկություններ պարտավորությունների պայմանների և ներքին վերահսկողության համակարգի էական թերությունների մասին,

- պատվիրատու կազմակերպությունից ստացված նամակներում պարունակվող տեղեկատվություն,

- աուդիտորի եզրահանգումները աուդիտի կարևոր ասպեկտների վերաբերյալ՝ ներառյալ այն տեղեկատվությունը, թե ինչպես են կարգավորվել աուդիտորական ընթացակարգերի իրականացման ընթացքում հայտնաբերված խրթին և բացառություն կազմող հարցերը,

- ֆինանսական հաշվետվությունների և աուդիտորական զեկույցի պատճենները:

12. Շարունակական աուդիտի դեպքում, ի տարբերություն հիմնականում առանձին ժամանակաշրջանի աուդիտին վերաբերող տեղեկատվություն պարունակող ընթացիկ փաստաթղթերի փաթեթների, որոշ աշխատանքային փաստաթղթերի փաթեթներ կարող են վերագրվել «մշտական» փաստաթղթերի փաթեթներին, որոնք համալրվում են նոր տեղեկատվությամբ:

3. Աշխատանքային փաստաթղթերի գաղտնիությունը, պատշաճ պահպանումը, պահպանման ժամկետները և սեփականության իրավունքը

13. Աուդիտորը պետք է իրականացնի համապատասխան ընթացակարգեր գործնականում անհրաժեշտ ժամանակաշրջանի ընթացքում աշխատանքային փաստաթղթերի գաղտնիությունը և պատշաճ պահպանումը ապահովելու համար՝ հաշվի առնելով փաստաթղթերի պահպանմանը ներկայացվող օրենսդրական և մասնագիտական պահանջները:

14. Աշխատանքային փաստաթղթերը աուդիտորի սեփականությունն են: Չնայած որ աուդիտորի հայեցողությամբ աշխատանքային փաստաթղթերի որոշ բաժիններ կամ դրանցից արված քաղվածքներ կարող են տրամադրվել պատվիրատու կազմակերպությանը, սակայն դրանք չեն կարող փոխարինել պատվիրատու կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման գրանցումներին:

ԱՍ 240 «ԽԱՐԴԱԽՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՍԽԱԼՆԵՐ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-4

2. Կազմակերպության ղեկավարության պատասխանատվությունը 5

3. Աուդիտորի պատասխանատվությունը 6-11

4. Աուդիտին բնորոշ սահմանափակումները 12-14

5. Խարդախության կամ սխալների առկայության հնարավորության վերաբերյալ փաստեր ձեռք բերվելու դեպքում իրականացվող ընթացակարգեր 15-18

6. Խարդախության և սխալների մասին իրազեկելը 19-24

7. Աշխատանքներից հրաժարվելը 25-26

8. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը 27

Հավելված. Պայմանների կամ դեպքերի օրինակներ, որոնք մեծացնում են խարդախության կամ սխալների ռիսկը

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի ընթացքում խարդախության և սխալների դեպքերն աուդիտորի կողմից ուսումնասիրելու պարտականության վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը:

2. Աուդիտորական ընթացակարգերի պլանավորման և իրականացման, ինչպես նաև դրանց արդյունքների գնահատման ու իրազեկման ժամանակ աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի խարդախության կամ սխալների հետևանքով ֆինանսական հաշվետվություններում էական խեղաթյուրումներ առաջանալու ռիսկը:

3. «Խարդախություն» հասկացությունը վերաբերում է կազմակերպության ղեկավարության, աշխատակիցների կամ երրորդ կողմի մեկ կամ մի քանի անհատների այն կանխամտածված գործողություններին, որոնք հանգեցնում են ֆինանսական հաշվետվությունների խեղաթյուրմանը: Խարդախությունը կարող է ներառել.

- գրանցումների կամ փաստաթղթերի աղավաղումը, կեղծումը կամ փոխարինումը,

- ակտիվների յուրացումը,

- գործարքների արդյունքները թաքցնելը և համապատասխան փաստաթղթերում չգրանցելը,

- չկայացած գործարքների գրանցումը,

- հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության սխալ կիրառումը:

4. «Սխալներ» հասկացությունը վերաբերում է ֆինանսական հաշվետվություններում կատարված ոչ դիտավորյալ այնպիսի սխալներին, ինչպիսիք են.

- հաշվապահական հաշվառման գրանցումներում և տվյալներում պարունակվող մաթեմատիկական կամ մեխանիկական սխալները,

- վրիպումը կամ փաստերի սխալ մեկնաբանումը,

- հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության սխալ կիրառումը:

2. Կազմակերպության ղեկավարության պատասխանատվությունը

5. Հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի ճշգրիտ իրականացման ու գործելու ընթացքում խարդախության և սխալների կանխարգելման և հայտնաբերման համար պատասխանատվությունը կրում է կազմակերպության ղեկավարությունը: Այդ համակարգերը նվազեցնում, սակայն չեն վերացնում խարդախության և սխալների առաջացման հավանականությունը:

3. Աուդիտորի պատասխանատվությունը

6. Աուդիտորը պատասխանատու չէ և չի կարող պատասխանատվություն կրել կազմակերպությունում խարդախությունը և սխալները չկանխարգելելու համար: Տարեկան աուդիտի իրականացման փաստը, այնուամենայնիվ, կարող է հանդիսանալ նման գործողությունների կանխարգելման միջոց:

3.1 Ռիսկի գնահատումը

7. Աուդիտի պլանավորման ժամանակ աուդիտորը պետք է գնահատի այն ռիսկը, որ խարդախության և սխալների հետևանքով ֆինանսական հաշվետվությունները կարող են պարունակել էական խեղաթյուրումներ, ինչպես նաև պետք է հարցումներ ուղղի կազմակերպության ղեկավարությանը՝ բացահայտված խարդախության դեպքերի կամ էական սխալների մասին:

8. Բացի հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի կառուցվածքային թերություններից և անհամապատասխանություններից, խարդախության և սխալների առաջացման ռիսկը մեծացնող պայմաններն ու դեպքերը ներառում են.

- կազմակերպության ղեկավարության բարեխղճության և իրավասության հետ կապված հարցերը,

- արտասովոր ճնշումները կազմակերպության վրա կամ դրա ներսում,

- արտասովոր գործարքները,

- բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու հետ կապված դժվարությունները:

Վերը նշված պայմանների և դեպքերի վերաբերյալ օրինակները բերված են սույն ստանդարտին կից հավելվածում:

3.2 Հայտնաբերումը

9. Ռիսկի գնահատման հիման վրա աուդիտորը պետք է նախատեսի աուդիտորական ընթացակարգերն այնպես, որպեսզի ձեռք բերի ողջամիտ երաշխիք առ այն, որ հայտնաբերվել են խարդախության և սխալների հետևանքով առաջացած բոլոր այն խեղաթյուրումները, որոնք ամբողջությամբ վերցված էական են ֆինանսական հաշվետվությունների համար:

10. Ելնելով վերը նշվածից՝ աուդիտորը որոնում է բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ այն մասին, որ խարդախության և սխալների դեպքերը, որոնք կարող են էական ազդեցություն գործել ֆինանսական հաշվետվությունների վրա, տեղի չեն ունեցել, կամ եթե տեղի են ունեցել, ապա խարդախության ազդեցությունը պատշաճորեն արտացոլվել է ֆինանսական հաշվետվություններում, կամ սխալներն ուղղվել են: Սխալների հայտնաբերման հավանականությունը, սովորաբար, ավելի մեծ է, քան խարդախությանը, քանի որ խարդախությունը, որպես կանոն, ուղեկցվում է այնպիսի գործողություններով, որոնք հատուկ նպատակաուղղված են խարդախության փաստերը թաքցնելուն:

11. Աուդիտին բնորոշ սահմանափակումների պատճառով (տես 12-14-րդ կետերը) գոյություն ունի անխուսափելի ռիսկ, որ խարդախության, իսկ ավելի փոքր չափով նաև սխալների հետևանքով ֆինանսական հաշվետվությունների էական խեղաթյուրումները կարող են չհայտնաբերվել: Աուդիտորական եզրակացության կազմման ժամանակաշրջանում ֆինանսական հաշվետվություններում խարդախության և սխալների հետևանքով տեղ գտած էական խեղաթյուրումների հետագա հայտնաբերումը չի նշանակում, որ աուդիտորը չի պահպանել աուդիտի հիմնական սկզբունքները և էական ընթացակարգերը: Պահպանել է արդյոք աուդիտորը այդ սկզբունքները և էական ընթացակարգերը, թե ոչ, որոշվում է՝ ելնելով տարբեր հանգամանքներում իրականացված աուդիտորական ընթացակարգերի և դրանց արդյունքների հիման վրա պատրաստված աուդիտորական եզրակացության համապատասխանությունից:

4. Աուդիտին բնորոշ սահմանափակումները

12. Աուդիտը կապված է անխուսափելի այն ռիսկի հետ, որ ֆինանսական հաշվետվությունների որոշ էական խեղաթյուրումներ կարող են չբացահայտվել, եթե նույնիսկ աուդիտը պլանավորվել և իրականացվել է պատշաճ կերպով՝ համաձայն աուդիտի ստանդարտների:

13. Խարդախության հետևանքով առաջացած էական խեղաթյուրումների չհայտնաբերման ռիսկն ավելի մեծ է, քան սխալների հետևանքով առաջացածներինը, քանի որ խարդախությունը սովորաբար ներառում է այնպիսի գործողություններ, որոնք հատուկ նպատակաուղղված են խարդախության փաստերը թաքցնելուն, ինչպիսիք են՝ անօրինական գործողությունները թաքցնելու վերաբերյալ համաձայնության գալը, փաստաթղթերի կեղծումը, գործարքների կանխամտածված չգրանցումը կամ աուդիտորին դիտավորությամբ խեղաթյուրված տեղեկատվության ներկայացումը: Քանի դեռ աուդիտորը չի հայտնաբերել հակառակը հիմնավորող աուդիտորական ապացույցներ, նա իրավունք ունի ներկայացվածն ընդունել որպես ճշմարիտ, իսկ գրանցումներն ու փաստաթղթերը` իրական: Այնուամենայնիվ, համաձայն «Ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի նպատակն ու հիմնական սկզբունքները» աուդիտի ստանդարտ 200-ի՝ աուդիտորը պետք է պլանավորի և իրականացնի աուդիտը մասնագիտական կասկածամտության տեսանկյունից՝ ընդունելով, որ կարող են հայնաբերվել խարդախության կամ սխալների առկայությունը բացահայտող հանգամանքներ կամ դեպքեր:

14. Չնայած որ հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության արդյունավետ գործող համակարգերը նվազեցնում են խարդախության ու սխալների հետևանքով ֆինանսական հաշվետվությունների խեղաթյուրման հավանականությունը, սակայն միշտ գոյություն ունի այն ռիսկը, որ ներքին վերահսկողության մարմինները չեն գործի նախատեսված ձևով: Ավելին, ցանկացած հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգ, խարդախության կանխարգելման առումով, կարող է արդյունավետ չգործել այն դեպքում, երբ անօրինական գործողությունները թաքցվում են կազմակերպության ղեկավարության գիտությամբ կամ դրա նպատակով գաղտնի համաձայնության են գալիս կազմակերպության աշխատակիցները: Ղեկավարության որոշ օղակներ կարող են հնարավորություն ունենալ շրջանցելու վերահսկողությունը, որը կկանխեր այլ աշխատակիցների կողմից նման խարդախությունների կատարումը: Օրինակ, նրանք կարող են հրամայել իրենց ենթականերին՝ կատարելու սխալ գրանցումներ, թաքցնելու կատարված գործարքները կամ դրանց վերաբերող տեղեկատվությունը:

5. Խարդախության կամ սխալների առկայության հնարավորության վերաբերյալ փաստեր ձեռք բերվելու դեպքում իրականացվող ընթացակարգեր

15. Երբ ռիսկի գնահատման միջոցով նախատեսված և իրականացված աուդիտորական ընթացակարգերի արդյունքները ցույց են տալիս, որ կարող են առկա լինել խարդախության կամ սխալների դեպքեր, ապա աուդիտորը պետք է հաշվի առնի դրանց հնարավոր ազդեցությունը ֆինանսական հաշվետվությունների վրա: Եթե նա գտնում է, որ դրանք կարող են էական ազդեցություն ունենալ ֆինանսական հաշվետվությունների վրա, ապա աուդիտորը պետք է իրականացնի համապատասխան ձևափոխված կամ լրացուցիչ ընթացակարգեր:

16. Ձևափոխված կամ լրացուցիչ ընթացակարգերի ծավալները կախված են աուդիտորի դատողությունից՝ կապված՝

ա) խարդախության և սխալի տարատեսակից,

բ) դրանց տեղի ունենալու հավանականությունից,

գ) այն հավանականությունից, որ առանձնահատուկ տեսակի խարդախությունը կամ սխալը կարող է էականորեն ազդել ֆինանսական հաշվետվությունների վրա:

Աուդիտորը չի կարող ենթադրել, որ խարդախությունը կամ սխալը տեղի է ունենում մեկուսացված միջավայրում, եթե հանգամանքները հակառակը ցույց չեն տալիս: Անհրաժեշտության դեպքում աուդիտորը պետք է ճշգրտի անկախ ընթացակարգերի բնույթը, իրականացման ժամկետներն ու ծավալները:

17. Ձևափոխված կամ լրացուցիչ ընթացակարգերի իրականացումը, որպես կանոն, հնարավորություն կընձեռի աուդիտորին՝ հաստատելու կամ փարատելու խարդախության կամ սխալների առկայության վերաբերյալ կասկածները: Երբ ձևափոխված կամ լրացուցիչ ընթացակարգերի իրականացման արդյունքում խարդախության կամ սխալների առկայության մասին կասկածները չեն փարատվում, ապա աուդիտորը կազմակերպության ղեկավարության հետ պետք է քննարկի այդ հարցը և պարզի, թե արդյոք թերությունները ուղղվել կամ ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլվել են պատշաճորեն: Աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի նաև այդ հարցերի հնարավոր ազդեցությունն աուդիտորական եզրակացության վրա:

18. Աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի խարդախության կամ էական սխալի հետևանքները աուդիտի այլ ասպեկտների, մասնավորապես ղեկավարության կողմից ներկայացված տեղեկատվության հավաստիության նկատմամբ: Այս առումով, եթե պարզվում է, որ կազմակերպության ներքին վերահսկողության մարմինները չեն հայտնաբերել խարդախության և սխալների դեպքերը, կամ դրանց մասին նշված չէ կազմակերպության ղեկավարության կողմից ներկայացված տեղեկատվության մեջ, ապա աուդիտորը պետք է վերանայի ռիսկի գնահատումը, ինչպես նաև ղեկավարության կողմից ներկայացված տեղեկատվության հավաստիությունը: Աուդիտորի կողմից հայտնաբերված խարդախության կամ սխալի հետևանքները կախված կլինեն հանցանքը կատարելու և թաքցնելու փաստերի (եթե այդպիսիք կան) և վերահսկողության կոնկրետ ընթացակարգերի միջև եղած կապերից, ինչպես նաև այդ գործին մասնակից ղեկավարության կամ աշխատակիցների պաշտոններից:

6. Խարդախության և սխալների մասին իրազեկելը

6.1 Կազմակերպության ղեկավարությանը

19. Աուդիտորը փաստացի ստացված տվյալների մասին հնարավորին չափ շուտ պետք է տեղեկացնի կազմակերպության ղեկավարությանը, եթե

ա) աուդիտորը կասկածում է, որ առկա են խարդախության դեպքեր, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ դրանց հնարավոր ազդեցությունը ֆինանսական հաշվետվությունների վրա էական չէ, կամ

բ) գոյություն ունի խարդախություն կամ էական սխալներ:

20. Հնարավոր կամ փաստացի խարդախության կամ էական սխալների մասին իրազեկելու նպատակով կազմակերպության համապատասխան ներկայացուցչին ընտրելու ժամանակ աուդիտորը պետք է հաշվի առնի բոլոր հանգամանքները: Խարդախության դեպքում աուդիտորը պետք է գնահատի այդ գործողություններում կազմակերպության ղեկավարության ներգրավված լինելու հավանականությունը: Հիմնականում ճիշտ կլինի խարդախության մասին տեղեկացնել կազմակերպության կառուցվածքային այն ստորաբաժանման մակարդակով, որը խարդախության մեջ կասկածվող անձանց գործողությունների համար պատասխանատու անձանց վերադասն է: Եթե կասկածներ կան այն անձանց նկատմամբ, որոնք պատասխանատու են կազմակերպության ընդհանուր ղեկավարման համար, ապա աուդիտորը կարող է դիմել իրավախորհրդատուի օգնությանը՝ հետագա ընթացակարգերի վերաբերյալ խորհրդատվություն ստանալու ակնկալիքով:

6.2 Ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ աուդիտորական եզրակացությունն օգտագործողներին

21. Եթե աուդիտորը գալիս է այն եզրակացության, որ տեղի ունեցած խարդախության կամ սխալների դեպքերը էական ազդեցություն են գործում ֆինանսական հաշվետվությունների վրա, սակայն պատշաճորեն չեն ուղղվել կամ դրանցում չեն արտացոլվել, ապա նա պետք է արտահայտի վերապահումներով դրական կամ բացասական կարծիք:

22. Եթե կազմակերպությունը խոչընդոտում է աուդիտորին՝ ձեռք բերելու բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ, որոնց նպատակն է որոշել, թե առկա են կամ կարող են առկա լինել արդյոք ֆինանսական հաշվետվությունների վրա էականորեն ազդող խարդախության կամ սխալների դեպքեր, ապա աուդիտորը ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ պետք է արտահայտի վերապահումներով դրական կարծիք կամ հրաժարվի կարծիք արտահայտելուց՝ աուդիտի շրջանակների սահմանափակման պատճառով:

23. Եթե աուդիտորը ոչ թե կազմակերպության կողմից սահմանափակումներ ստեղծելու պատճառով, այլ հանգամանքների բերումով ի վիճակի չէ որոշելու՝ տեղի են ունեցել արդյոք խարդախության կամ սխալների դեպքեր, թե ոչ, ապա նա պետք է հաշվի առնի դրա ազդեցությունը աուդիտորական եզրակացության վրա:

6.3 Կարգավորող և իրավապահ մարմիններին

24. Գաղտնիքի պահպանության պարտականությունն աուդիտորին, որպես կանոն, արգելում է խարդախության կամ սխալների մասին հայտնել երրորդ կողմերին: Այնուամենայնիվ, որոշակի հանգամանքներում այդ պարտականությունը չի ընդունվում օրենսդրությամբ կամ դատարանի որոշմամբ (օրինակ, որոշ երկրներում աուդիտորից պահանջվում է ֆինանսական հաստատությունների կողմից կատարված խարդախության կամ սխալների մասին իրազեկել վերահսկող մարմիններին): Նման պարագայում, աուդիտորը կարող է դիմել իրավախորհրդատուի օգնությանը՝ պատշաճ նշանակություն տալով հասարակական շահերը պաշտպանելու իր պարտականություններին:

7. Աշխատանքներից հրաժարվելը

25. Աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել հրաժարվելու աշխատանքներն իրականացնելուց, եթե կազմակերպությունը չի կատարում այն ուղղումները, որոնք աուդիտորն այդ պարագայում անհրաժեշտ է համարում, նույնիսկ եթե խարդախությունը էական ազդեցություն չի գործում ֆինանսական հաշվետվությունների վրա: Աուդիտորի որոշման վրա ազդող գործոնները ներառում են՝ կազմակերպության կառավարման բարձրագույն մարմնի մասնակցությունը, որը կարող է ազդել կազմակերպության ղեկավարության կողմից ներկայացվող տեղեկատվության հավաստիության, ինչպես նաև աուդիտորի և այդ կազմակերպության հետագա համագործակցության վրա: Այդպիսի որոշում կայացնելիս աուդիտորը սովորաբար դիմում է իրավախորհրդատուի օգնությանը:

26. Ինչպես նշված է սահմանված կարգով հաստատված աուդիտորի վարքագծի կանոններում, կազմակերպության գործող աուդիտորը առաջարկվող աուդիտորից հարցում ստանալուց հետո նրան պետք է տեղեկացնի այն մասին, թե կան արդյոք մասնագիտական այնպիսի պատճառներ, որոնց հետևանքով առաջարկվող աուդիտորը պետք է հրաժարվի աշխատանքներն իրականացնելուց: Պատվիրատուի գործունեությանը վերաբերող հարցերի այն շրջանակը, որը գործող աուդիտորը կարող է քննարկել առաջարկվող աուդիտորի հետ, կախված է պատվիրատուի թույլտվությունից և (կամ) նման բացահայտմանը վերաբերող յուրաքանչյուր երկրում կիրառվող օրենսդրության կամ աուդիտորի վարքագծի կանոնների պահանջներից: Եթե գոյություն ունեն այնպիսի պատճառներ կամ այլ հարցեր, որոնք անհրաժեշտ է բացահայտել, գործող աուդիտորը, հաշվի առնելով օրենսդրության և աուդիտորի վարքագծի կանոնների պահանջները, անհրաժեշտության դեպքում նաև պատվիրատուի թույլտվությունը, պետք է առաջարկվող աուդիտորին տրամադրի տեղեկատվության մանրամասները, ինչպես նաև նրա հետ ազատորեն քննարկի առաջարկն ընդունելու հետ կապված բոլոր հարցերը: Եթե պատվիրատուն չի թույլատրել գործող աուդիտորին՝ իր գործունեությանը վերաբերող հարցերը քննարկել առաջարկվող աուդիտորի հետ, ապա գործող աուդիտորը այդ մասին պետք է տեղեկացնի առաջարկվող աուդիտորին:

8. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը

27. Սույն ստանդարտի 9-րդ կետի վերաբերյալ պետք է նշել, որ հանրային ոլորտում իրականացվող աուդիտի բնույթն ու շրջանակները կարող են կախված լինել օրենսդրության, այլ իրավական ակտերի, ինչպես նաև գերատեսչական նորմատիվ ակտերի այն պահանջներից, որոնք վերաբերում են խարդախության և սխալների բացահայտմանը: Այդ պահանջները կարող են սահմանափակել աուդիտորի հնարավորությունները ըստ իր դատողությունների գործելու ուղղությամբ: Քանի որ «հանրային ունեցվածքի» յուրացման հետ կապված խարդախության դեպքերին դարձվում է ավելի մեծ ուշադրություն, խարդախությունը բացահայտելու պաշտոնական պարտականությունից զատ, աուդիտորին կարող է անհրաժեշտ լինել համապատասխանորեն արձագանքել խարդախության բացահայտման հետ կապված հասարակության «սպասումներին»: Անհրաժեշտ է նաև ընդունել, որ սույն ստանդարտի 19-րդ և 20-րդ կետերում նկարագրված իրազեկելու պարտականությունները կարող են սահմանված լինել համապատասխան օրենքով, այլ իրավական ակտով:

Հավելված

Պայմանների կամ դեպքերի օրինակներ, որոնք մեծացնում են խարդախության կամ սխալների ռիսկը

Կազմակերպության ղեկավարության ազնվությանը կամ իրավասությանը վերաբերող հարցերը

- Կառավարումն իրականացվում է մեկ անձի (կամ փոքր խմբի) կողմից, և չկա արդյունավետ վերահսկողություն իրականացնող մարմին:

- Գոյություն ունի բարդ կորպորատիվ կառուցվածք, որտեղ այդ բարդությունը չի արդարացված:

- Բացակայում է ներքին վերահսկողության մարմինների կողմից հիմնական թերությունների վերացումը, երբ այն հնարավոր է:

- Նկատվում է հաշվապահական հաշվառման վարումն իրականացնող և ֆինանսական գծով ստորաբաժանումների աշխատակիցների փոփոխման բարձր մակարդակ:

- Նկատվում է հաշվապահական հաշվառման վարումն իրականացնող ստորաբաժանման թերի համալրում:

- Տեղի են ունենում իրավախորհրդատուների կամ աուդիտորների հաճախակի փոփոխումներ:

Արտասովոր իրավիճակներում ճնշումները կազմակերպության վրա կամ դրա ներսում

- Տնտեսության տվյալ ոլորտն անկում է ապրում, և աճում է ձախողումների հավանականությունը:

- Նվազող շահույթի կամ չափազանց արագ ընդլայնվելու հետևանքով գոյություն ունի շրջանառու միջոցների նվազում:

- Շահույթի որակական անկումը, օրինակ, ռիսկի աճը՝ կապված ապառիկ վաճառքի, գործարար փորձի կամ հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության համապատասխան ընտրության հետ, որն ավելացնում է եկամուտը:

- Կազմակերպությանը անհրաժեշտ է բարձրացնել շահույթի մակարդակը, իր բաժնետոմսերի շուկայական արժեքը պահպանելու նպատակով՝ հասարակության վերաբերմունքի, մեկ այլ կազմակերպության կլանման կամ այլ պատճառներով:

- Կազմակերպությունը նշանակալի ներդրումներ է կատարել տնտեսության որևէ ոլորտում կամ իր արտադրատեսակների ցանկը փոփոխելու նպատակով:

- Կազմակերպությունը ուղղակիորեն կախված է մեկ կամ մի քանի արտադրատեսակների արտադրությունից կամ պատվիրատուներից:

- Ֆինանսական ճնշումները ղեկավարության բարձրաստիճան մարմինների նկատմամբ:

- Ճնշումների գործադրումը հաշվապահական հաշվառումն իրականացնող անձնակազմի նկատմամբ՝ արտասովոր կարճ ժամկետներում ֆինանսական հաշվետվությունները կազմելու նպատակով:

Արտասովոր գործարքները

- Հատկապես հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում կատարվող արտասովոր գործարքները, որոնք նշանակալի ազդեցություն են գործում շահույթի վրա:

- Խճճված գործարքները կամ հաշվապահական հաշվառման տվյալների մշակումը:

- Կապակցված կողմերի հետ կատարվող գործարքները:

- Ծառայությունների դիմաց կատարված վճարումները (օրինակ՝ փաստաբաններին, խորհրդատուներին կամ գործակալներին), որոնք մատուցված ծառայությունների դիմաց թվում են չափազանց մեծ:

Բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու հետ կապված խնդիրները

- Ոչ ճշգրիտ գրանցումները, օրինակ, անավարտ գրանցումները, հաշվապահական հաշվառման գրանցամատյաններում և հաշիվներում կատարված հաճախակի (չափից մեծ) ուղղումները, գործարքները, որոնք գրանցված չեն ընդունված ընթացակարգերի համաձայն և արտահաշվեկշռային վերահսկման հաշիվները:

- Գործարքների անհամապատասխան փաստաթղթավորումը, ինչպիսիք են անհրաժեշտ լիազորության և օժանդակ փաստաթղթերի բացակայությունը, ինչպես նաև փաստաթղթերի փոխարինումը (փաստաթղթավորման հետ կապված նման հարցերն ավելի մեծ նշանակություն են ձեռք բերում, երբ դրանք վերաբերում են խոշոր և արտասովոր գործարքներին):

- Չափազանց մեծ թվով տարբերությունները հաշվապահական հաշվառման գրանցումների և երրորդ անձանց կողմից կատարված հաստատումների միջև, հակասող աուդիտորական ապացույցներ և անբացատրելի փոփոխությունները գործառնական ծախսերի նորմաներում:

- Աուդիտորի հարցումներին ղեկավարության կողմից տրված խուսափողական կամ անհիմն պատասխանները:

Համակարգչային տեղեկատվական համակարգի միջավայրին յուրահատուկ այն որոշ գործոնները, որոնք կապված են վերը նկարագրված պայմանների և դեպքերի հետ, ներառում են.

- կազմակերպության համակարգչային միջոցներից տեղեկատվություն ձեռք բերելու անկարողությունը՝ գրանցումների փաստաթղթավորման և համակարգչային ծրագրերի բացակայության կամ դրանց անհամապատասխանության պատճառով,

- ծրագրերում տեղ գտած՝ չփաստաթղթավորված, չհաստատված և չփորձարկված մեծ թվով փոփոխությունները,

- համակարգիչներում գրանցված գարծարքների և տվյալների հիմքերի անհամապատասխանությունը ֆինանսական հաշիվների հետ:

ԱՍ 250 «ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՈՒԴԻՏԻ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ ԵՎ ԱՅԼ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԱԿՏԵՐԻ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՈԻՍՈԻՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-8

2. Ղեկավարության պատասխանատվությունը՝ օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջները պահպանելու համար 9-10

3. Կազմակերպության կողմից օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջները պահպանելու վերաբերյալ աուդիտորի ուսումնասիրությունները 11-31

4. Անհամապատասխանությունների մասին իրազեկելը 32-38

5. Աշխատանքներից հրաժարվելը 39-40

6. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը 41

Հավելված. Տեղեկություններ անհամապատասխանության առկայության հնարավորության վերաբերյալ

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի ընթացքում կազմակերպության կողմից օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջների պահպանումը աուդիտորի կողմից ուսումնասիրելու պարտականության վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը:

2. Աուդիտորական ընթացակարգերի պլանավորման և իրականացման, ինչպես նաև դրանց արդյունքների գնահատման ու իրազեկման ժամանակ աուդիտորը պետք է գիտակցի, որ կազմակերպության կողմից օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջները չպահպանելը կարող է էականորեն ազդել ֆինանսական հաշվետվությունների վրա: Այնուամենայնիվ, աուդիտը հնարավորություն չի տալիս հայտնաբերելու օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին անհամապատասխանության բոլոր դեպքերը: Անհամապատասխանությունը հայտնաբերելիս, բացի էականությունից, անհրաժեշտ է ուսումնասիրել նաև դրա առաջացման պատճառները՝ աուդիտի այլ ասպեկտների վրա դրա հնարավոր ազդեցությունը բացահայտելու, ինչպես նաև կազմակերպության ղեկավարության կամ աշխատակիցների բարեխղճության մասին պատկերացում կազմելու համար:

3. Սույն ստանդարտում «անհամապատասխանություն» հասկացությունը վերաբերում է աուդիտի ենթակա կազմակերպության կողմից կատարված այն անփութություններին և դիտավորյալ կամ ոչ դիտավորյալ խախտումներին, որոնք հակասում են օրենքներին և այլ իրավական ակտերին: Նման գործողությունները, ներառյալ գործարքները, կատարվում են կազմակերպության կողմից, նրա անունից կամ ի շահ կազմակերպության՝ նրա ղեկավարության կամ աշխատակիցների կողմից: Սույն ստանդարտի իմաստով անհամապատասխանություն հասկացությունը չի վերաբերում կազմակերպության ղեկավարության կամ աշխատակիցների կողմից կատարված անձնական խախտումներին (որոնք կապված չեն կազմակերպության գործունեության հետ):

4. Օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին գործողության չհամապատասխանելու հարցը ենթակա է իրավական հիմնավորման և սովորաբար դուրս է աուդիտորի մասնագիտական իրավասությունների շրջանակներից: Կազմակերպության և նրա գործունեության ոլորտի վերաբերյալ աուդիտորի ունեցած գիտելիքները, փորձն ու գործնական պատրաստվածությունը կարող են օգնել նրան իր ուշադրությունը գրավել այն գործողությունների ճանաչման գործում, որոնք կարող են չհամապատասխանել օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին: Որևէ առանձին գործողությունը օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին չհամապատասխանելու կամ դրա հնարավորության վերաբերյալ որոշումը հիմնականում հիմնավորվում է իրավական բնագավառին իրազեկ փորձագետի կողմից տրված խորհրդով, սակայն այն վերջնականորեն կարող է հաստատվել միայն դատական կարգով:

5. Օրենքները և այլ իրավական ակտերը կարող են զգալիորեն տարբեր ազդեցություն ունենալ ֆինանսական հաշվետվությունների վրա: Որոշ օրենքներով կամ այլ իրավական ակտերով սահմանվում են կազմակերպության ֆինանսական հաշվետվությունների կամ դրանցում արտացոլվող տեղեկատվության, ինչպես նաև կատարվող բացահայտումների ձևն ու բովանդակությունը: Առանձին օրենքներ կամ այլ իրավական ակտեր վերաբերում են կազմակերպության կառավարմանը կամ դրանցով սահմանվում են այնպիսի դրույթներ, որոնց շրջանակներում պետք է գործեն կազմակերպությունները: Որոշ կազմակերպություններ գործում են տնտեսության խիստ կանոնակարգված ոլորտներում (օրինակ, բանկերը և քիմիական արդյունաբերության ոլորտի կազմակերպությունները): Որոշ կազմակերպությունների (դրանք են՝ աշխատանքի ապահովվածության, առողջապահության և նմանատիպ այլ բնագավառներում գործող կազմակերպությունները) գործունեությունը կարգավորվում է հիմնականում բիզնեսի գործառնական ասպեկտներին վերաբերող մի շարք օրենքներով և այլ իրավական ակտերով: Օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին անհամապատասխանությունները կարող են բերել ֆինանսական հետևանքների, օրինակ՝ տուգանքներ, դատական գործընթացների հետ կապված ծախսեր և այլն: Հիմնականում որքան շուտ են վերացվում ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլման ենթակա իրադարձություններում և գործարքներում տեղ գտած անհամապատասխանությունները, այնքան քիչ հավանական է, որ աուդիտորը կարող է հայտնաբերել կամ ճանաչել դրանք որպես հնարավոր անհամապատասխանություններ:

6. Տարբեր երկրների օրենքները և այլ իրավական ակտերը տարբերվում են միմյանցից: Հետևաբար միջազգային ստանդարտների հիման վրա հաստատված հաշվապահական հաշվառման և աուդիտի ստանդարտները տարբեր երկրներում կարող են ունենալ էական առանձնահատկություններ՝ աուդիտի վրա տվյալ երկրի օրենքների և այլ իրավական ակտերի ազդեցության տեսանկյունից:

7. Սույն ստանդարտը կիրառելի է միայն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի, այլ ոչ թե աուդիտորի կողմից կատարվող այն աշխատանքների նկատմամբ, երբ նա ստուգում և հաշվետվություն է ներկայացնում առանձին օրենքների կամ այլ իրավական ակտերի պահանջներին համապատասխանության վերաբերյալ:

8. Ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի ընթացքում խարդախության և սխալների փաստերը ուսումնասիրելու աուդիտորի պարտականության վերաբերյալ ցուցումները բերված են «Խարդախություն և սխալներ» աուդիտի ստանդարտ 240-ում:

2. Ղեկավարության պատասխանատվությունը՝ օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջները պահպանելու համար

9. Կազմակերպության ղեկավարությունը պատասխանատու է կազմակերպության գործունեությունը օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին համապատասխան իրականացնելուն հետևելու գործում: Անհամապատասխանությունների կանխարգելման և հայտնաբերման համար պատասխանատվությունը նույնպես կրում է կազմակերպության ղեկավարությունը:

10. Հետևյալ քաղաքականությունը և ընթացակարգերը, այլ գործոնների հետ միասին, կարող են օժանդակել ղեկավարությանը՝ անհամապատասխանությունները կանխարգելու և հայտնաբերելու իր պարտականությունների կատարման գործում.

- իրականացնել իրավական պահանջների մոնիտորինգ (ընթացիկ վերահսկողություն) և համոզվել այն բանում, որ գործնական ընթացակարգերը մշակված են այդ պահանջներին համապատասխան,

- հիմնել և գործածել ներքին վերահսկողության համապատասխան համակարգեր,

- մշակել, հրատարակել վարքագծի կանոններ և հետևել դրանց պահանջների կատարմանը,

- համոզվել, որ աշխատողները, ինչպես հարկն է, ուսուցանվում են և ըմբռնում են վարքագծի կանոնները,

- վարքագծի կանոնները պահպանելուն հետևելու նպատակով իրականացնել մոնիտորինգ (ընթացիկ վերահսկողություն) և համապատասխան միջոցառումներ ձեռնարկել այդ կանոններին չենթարկվող աշխատակիցներին կարգապահական տույժերի ենթարկելու համար,

- ընդգրկել իրավախորհրդատուներ, որպեսզի օգնեն իրավական պահանջների մոնիտորինգ իրականացնելու գործում,

- կազմել այն կարևոր օրենքների ռեեստրը, որոնցով պետք է ղեկավարվի կազմակերպությունը տվյալ ոլորտում գործունեություն իրականացնելու ընթացքում և վարել մատյան՝ բողոքների գրանցման համար:

Խոշոր կազմակերպություններում այս քաղաքականությունը և ընթացակարգերը կարող են լրացվել՝ համապատասխան պարտականություններ դնելով՝

- ներքին աուդիտի գործառույթներն իրականացնող ստորաբաժանման վրա,

- ներքին վերահսկողության մարմնի (հանձնաժողովի) վրա:

3. Կազմակերպության կողմից օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջները պահպանելու վերաբերյալ աուդիտորի ուսումնասիրությունները

11. Աուդիտորը պատասխանատու չէ և չի կարող պատասխանատվություն կրել անհամապատասխանությունները չկանխարգելելու համար: Տարեկան աուդիտի իրականացման փաստը, այնուամենայնիվ, կարող է հանդիսանալ նման գործողությունների կանխարգելման միջոց:

12. Աուդիտը կապված է անխուսափելի այն ռիսկի հետ, որ ֆինանսական հաշվետվությունների որոշ էական խեղաթյուրումներ կարող են չբացահայտվել, եթե նույնիսկ աուդիտը պլանավորվել և իրականացվել է պատշաճ կերպով՝ համաձայն աուդիտի ստանդարտների: Այդ ռիսկը հատկապես ավելի մեծ է, երբ ներքոհիշյալ գործոնների պատճառով առաջացած էական խեղաթյուրումները, օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին անհամապատասխանության արդյունք են.

- մի շարք օրենքների և այլ իրավական ակտերի առկայությունը, որոնք վերաբերում են գլխավորապես կազմակերպության գործառնական ասպեկտներին և սովորաբար էականորեն չեն ազդում ֆինանսական հաշվետվությունների վրա, ինչպես նաև հաշվի չեն առնվում կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի կողմից,

- հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերին բնորոշ սահմանափակումների և թեստերի կիրառման ազդեցությունը աուդիտորական ընթացակարգերի արդյունավետության վրա,

- ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցներից մեծ մասի ոչ թե որոշիչ, այլ համոզիչ բնույթ կրելը,

- անհամապատասխանությունը կարող է ներառել այնպիսի գործողություններ, որոնք նպատակաուղղված են անհամապատասխանությունը թաքցնելուն, օրինակ, գաղտնի համաձայնության գալը, փաստաթղթերի կեղծումը, գործարքների կանխամտածված չգրանցումը, կազմակերպության ղեկավարության կողմից վերահսկողության շրջանցումը կամ աուդիտորին դիտավորությամբ խեղաթյուրված տեղեկատվություն ներկայացնելը:

13. Համաձայն «Ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի նպատակն ու հիմնական սկզբունքները» աուդիտի ստանդարտ 200-ի՝ աուդիտորը պետք է պլանավորի և իրականացնի աուդիտը մասնագիտական կասկածամտության տեսանկյունից՝ ընդունելով, որ կարող են հայտնաբերվել օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին կազմակերպության գործունեության համապատասխանության վերաբերյալ կասկածներ առաջացնող հանգամանքներ կամ դեպքեր:

14. Համաձայն օրենսդրական որոշակի պահանջների, որպես ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի մի մաս, աուդիտորից կարող է պահանջվել, որ նա հաշվետվություն ներկայացնի՝ օրենքների և այլ իրավական ակտերի կոնկրետ դրույթներին կազմակերպության գործունեության համապատասխանության վերաբերյալ: Այդ պարագայում աուդիտորը կարող է նախատեսել թեստավորման անցկացում՝ օրենքների և այլ իրավական ակտերի այդ դրույթներին կազմակերպության գործունեության համապատասխանությունը որոշելու նպատակով:

15. Աուդիտը պլանավորելու համար աուդիտորը պետք է ընդհանուր պատկերացում ձեռք բերի կազմակերպությանը և տվյալ ոլորտին վերաբերող օրենսդրության և կանոնակարգերի պահանջների, ինչպես նաև այն մասին, թե որքանով է կազմակերպության գործունեությունը համապատասխանում այդ պահանջներին:

16. Ընդհանուր պատկերացում ձեռք բերելիս աուդիտորը պետք է գիտակցի, որ որոշ օրենքներ և այլ իրավական ակտեր կարող են սկզբունքային ազդեցություն ունենալ կազմակերպության գործունեության վրա: Կոնկրետ օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին անհամապատասխանությունները կարող է կազմակերպության գործունեությունը դադարեցնելու կամ կազմակերպության գործունեության անընդհատությունը կասկածի տակ դնելու պատճառ հանդիսանալ: Օրինակ, նման հետևանքներ կարող են առաջացնել կազմակերպության լիցենզավորման կամ գործունեություն իրականացնելու այլ իրավունքների վերաբերյալ պահանջներին անհամապատասխանությունները (օրինակ, բանկի համար՝ անհամապատասխանությունները կապիտալի կամ ներդրումների հետ կապված պահանջների գծով):

17. Գործող օրենքների և այլ իրավական ակտերի վերաբերյալ ընդհանուր պատկերացում ձեռք բերելու համար աուդիտորին անհրաժեշտ է.

- օգտվել կազմակերպության գործունեության և նրա ոլորտի վերաբերյալ եղած գիտելիքներից,

- տեղեկանալ ղեկավարությունից՝ օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին համապատասխան գործելու վերաբերյալ կազմակերպության քաղաքականության ու ընթացակարգերի մասին,

- տեղեկանալ ղեկավարությունից՝ այն օրենքների կամ իրավական ակտերի մասին, որոնք կարող են սկզբունքային ազդեցություն ունենալ կազմակերպության գործունեության վրա,

- քննարկել ղեկավարության հետ դատական գործընթացների հետ կապված վնասների և այլ պարտավորությունների հայտնաբերման, գնահատման և հաշվառման համար նրա կողմից որդեգրված քաղաքականությունը կամ ընթացակարգերը,

- քննարկել այլ երկրներում տվյալ կազմակերպության ստորաբաժանումների աուդիտորների հետ օրենսդրության և կանոնակարգերի պահանջները (օրինակ, այն դեպքերում, երբ դուստր ընկերությունից պահանջվում է հավատարիմ մնալ հիմնական ընկերության կողմից ընդունված արժեթղթերի վերաբերյալ կանոնակարգերին):

18. Ընդհանուր պատկերացում ձեռք բերելուց հետո աուդիտորը պետք է իրականացնի ընթացակարգեր՝ այն օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին անհամապատասխանության դեպքերը բացահայտելու համար, որոնք պետք է ուսումնասիրված լինեն ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման ժամանակ, մասնավորապես՝

- կազմակերպության ղեկավարությունից տեղեկանալով այն մասին, թե համապատասխանում է արդյոք կազմակերպության գործունեությունը նման օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին,

- ստուգելով կազմակերպության գործունեության համապատասխանությունը կանոնակարգող մարմինների կամ լիցենզավորման պահանջներին:

19. Հետագայում աուդիտորը պետք է ձեռք բերի բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ, ըստ նրա՝ ֆինանսական հաշվետվություններում գրանցվող էական գումարների և կատարվող բացահայտումների որոշման վրա ազդող օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին կազմակերպության գործունեության համապատասխանության վերաբերյալ: Աուդիտորը պետք է բավականաչափ պատկերացում կազմի այդ օրենքների և այլ իրավական ակտերի մասին, որպեսզի հաշվի առնի դրանք՝ ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված գրանցվող գումարների կամ կատարվող բացահայտումների որոշմանը վերաբերող տեղեկատվության աուդիտի ժամանակ:

20. Նման օրենքները և այլ իրավական ակտերը պետք է արմատավորված ու յուրացված լինեն կազմակերպությունում և տվյալ ոլորտում, դրանք պետք է պարբերաբար ուսումնասիրվեն՝ ֆինանսական հաշվետվություններ կազմելիս: Այդ օրենքները և այլ իրավական ակտերը կարող են վերաբերել, օրինակ, պետական պայմանագրերով կատարված գործարքների հաշվառմանը, եկամտահարկի կամ պարտադիր սոցիալական վճարների հաշվարկմանը կամ ճանաչմանը, ինչպես նաև ֆինանսական հաշվետվությունների ձևին ու բովանդակությանը՝ ներառյալ այդ ոլորտին յուրահատուկ պահանջները:

21. Բացի 18-րդ, 19-րդ և 20-րդ կետերում նկարագրված գործողություններից, աուդիտորը չպետք է իրականացնի այլ ընթացակարգեր կամ թեստավորում՝ օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին կազմակերպության գործունեության համապատասխանությունը որոշելու ուղղությամբ, քանի որ դա դուրս է ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի շրջանակներից:

22. Աուդիտորը պետք է գիտակցի, որ ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ կարծիք կազմելու նպատակով ընթացակարգեր իրականացնելու ժամանակ, նրա ուշադրությունը կարող են գրավել օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին հնարավոր անհամապատասխանության դեպքերը: Օրինակ, նման ընթացակարգերը ներառում են՝ արձանագրություններին ծանոթանալը, դատական գործընթացների, ինչպես նաև հասցված վնասների փոխհատուցման ու հարկերի հաշվարկման մասին կազմակերպության ղեկավարությունից և իրավախորհրդատուներից տեղեկանալը, գործարքների կամ հաշիվների մնացորդների մանրամասների անկախ ստուգումներ անցկացնելը:

23. Աուդիտորը պետք է ձեռք բերի գրավոր հաստատում առ այն, որ կազմակերպության ղեկավարությունն աուդիտորին տեղեկացրել է օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջների վերաբերյալ առկա կամ հնարավոր անհամապատասխանությունների մասին, որոնց ազդեցությունները պետք է հաշվի առնվեն ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման ժամանակ:

24. Հակառակը հիմնավորող աուդիտորական ապացույցների բացակայության դեպքում աուդիտորը կարող է ենթադրել, որ կազմակերպության գործունեությունը համապատասխանում է այդ օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին:

3.1 Ընթացակարգեր, որոնք պետք է իրականացնել անհամապատասխանություն հայտնաբերելու դեպքում

25. Սույն ստանդարտին կից հավելվածում բերված են աուդիտորի ուշադրությունը գրաված տեղեկություների այն տեսակները, որոնք կարող են ցույց տալ, որ առկա են անհամապատասխանության փաստեր:

26. Երբ աուդիտորը իրազեկ է դառնում հնարավոր անհամապատասխանության դեպքի մասին, ապա նա պետք է պատկերացում կազմի դրա առաջացման պատճառ հանդիսացող գործողության կամ հանգամանքների բնույթի վերաբերյալ, ինչպես նաև ձեռք բերի բավարար չափով այլ տեղեկատվություն՝ ֆինանսական հաշվետվությունների վրա այդ անհամապատասխանության հնարավոր ազդեցությունը գնահատելու համար:

27. Ֆինանսական հաշվետվությունների վրա անհամապատասխանության հնարավոր ազդեցությունը գնահատելիս աուդիտորը պետք է հաշվի առնի.

- հնարավոր ֆինանսական հետևանքները, ինչպիսիք են տուգանքները, տույժերը, վնասները, ունեցվածքի առգրավման սպառնալիքը, գործառնությունների հարկադրված դադարեցումը և դատական գործընթացները,

- անհրաժեշտ է արդյոք բացահայտել հնարավոր ֆինանսական հետևանքները,

- արդյոք հնարավոր ֆինանսական հետևանքներն այնքան լուրջ են, որ կասկածի տակ դնեն ֆինանսական հաշվետվությունների ճշմարիտ և իրական պատկերը (ճշմարիտ ներկայացված լինելը):

28. Եթե աուդիտորը անհամապատասխանությունների առկայությունը հնարավոր է համարում, ապա նա պետք է փաստաթղթավորի փաստերը և քննարկի դրանք կազմակերպության ղեկավարության հետ: Փաստերի փաստաթղթավորումն իր մեջ ներառում է գրանցումների և փաստաթղթերի պատճենահանումը, ինչպես նաև տեղին լինելու դեպքում քննարկումների արձանագրությունների կազմումը:

29. Եթե կազմակերպության ղեկավարությունն աուդիտորին չի տրամադրում բավարար տեղեկատվություն օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին կազմակերպության գործունեության համապատասխանության վերաբերյալ, ապա աուդիտորը պետք է խորհրդակցի այդ կազմակերպության իրավաբանի հետ՝ քննարկելով տվյալ հանգամանքում օրենքների և այլ իրավական ակտերի կիրառելիությունը, ինչպես նաև ֆինանսական հաշվետվությունների վրա դրանց հնարավոր ազդեցությունը: Եթե նպատակահարմար չէ խորհրդակցել կազմակերպության իրավաբանի հետ, կամ նրա կարծիքը աուդիտորին չի բավարարում, ապա աուդիտորը պետք է խորհրդակցի իր անձնական իրավաբանի հետ՝ քննարկելով այն, թե տեղի են ունեցել արդյոք օրենքի կամ այլ իրավական ակտի խախտումներ, ինչպես նաև քննարկելով դրա հնարավոր իրավական հետևանքները և այն բոլոր հետագա գործողությունները, որոնք աուդիտորը պետք է կատարի:

30. Եթե ենթադրվող անհամապատասխանության վերաբերյալ հնարավոր չէ ձեռք բերել բավարար տեղեկատվություն, ապա աուդիտորը պետք է հաշվի առնի աուդիտորական ապացույցների անբավարարության ազդեցությունը իր եզրակացության վրա:

31. Աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի այդ անհամապատասխանությունների հետևանքները աուդիտի այլ ասպեկտների՝ մասնավորապես ղեկավարության կողմից ներկայացված տեղեկատվության հավաստիության նկատմամբ: Այս առումով, եթե պարզվում է, որ կազմակերպության ներքին վերահսկողության համակարգի կողմից չեն հայտնաբերվել անհամապատասխանության դեպքեր, կամ դրանց մասին նշված չէ կազմակերպության ղեկավարության կողմից ներկայացված տեղեկատվության մեջ, ապա աուդիտորը պետք է վերանայի ռիսկի գնահատումը, ինչպես նաև ղեկավարության կողմից ներկայացված տեղեկատվության հավաստիությունը: Աուդիտորի կողմից հայտնաբերված առանձին անհամապատասխանության հետևանքը կախված կլինի իրավախախտում կատարելու և թաքցնելու փաստերի (եթե այդպիսիք կան) և վերահսկողության կոնկրետ ընթացակարգերի միջև եղած կապերից, ինչպես նաև այդ գործին մասնակից ղեկավարների կամ աշխատակիցների պաշտոններից:

4. Անհամապատասխանությունների մասին իրազեկելը

4.1 Կազմակերպության ղեկավարությանը

32. Աուդիտորը հնարավորին չափ շուտ պետք է հաղորդակցվի կազմակերպության ներքին վերահսկողության մարմնի, տնօրենների խորհրդի և բարձրաստիճան ղեկավարության հետ կամ ապացույցներ ձեռք բերի առ այն, որ նրանք տեղյակ են աուդիտորի ուշադրությունը գրաված անհամապատասխանության մասին: Այնուամենայնիվ, բացահայտորեն ոչ էական կամ աննշան անհամապատասխանության դեպքում աուդիտորը կարող է չդիմել այդ քայլերին, ինչպես նաև կարող է նախօրոք համաձայնության գալ ղեկավարության հետ այն բնույթի անհամապատասխանությունների վերաբերյալ, որոնց մասին պետք է իրազեկել:

33. Եթե աուդիտորը գտնում է, որ անհամապատասխանությունը կատարվել է դիտավորյալ և էական է, ապա նա պետք է անհապաղ հայտնի դրա մասին:

34. Եթե աուդիտորը ենթադրում է, որ բարձրաստիճան ղեկավարությունը՝ ներառյալ տնօրենների խորհրդի անդամները, ներգրավված են այդ անհամապատասխանության կատարման մեջ, ապա աուդիտորը պետք է այդ անհամապատասխանության մասին հայտնի կազմակերպության հաջորդ՝ առավել բարձրաստիճան ղեկավար մարմիններին, եթե այդպիսիք կան, օրինակ՝ ներքին վերահսկողության մարմնին: Այն դեպքերում, երբ չկան ավելի բարձրաստիճան ղեկավար մարմիններ, կամ աուդիտորը գտնում է, որ իր զեկույցը կարող է չունենալ ցանկալի ազդեցություն, կամ էլ նա չի կողմնորոշվում, թե ում զեկուցի, ապա նա պետք է դիմի իրավաբանի խորհրդին:

4.2 Ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ աուդիտորական եզրակացությունն օգտագործողներին

35. Եթե աուդիտորը գալիս է այն եզրակացության, որ տվյալ անհամապատասխանությունն էական ազդեցություն է գործում ֆինանսական հաշվետվությունների վրա և դրանցում պատշաճորեն չի արտացոլվել, ապա նա պետք է արտահայտի վերապահումներով դրական կամ բացասական կարծիք:

36. Եթե կազմակերպությունը խոչընդոտում է աուդիտորին՝ ձեռք բերելու բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ, որի նպատակն է որոշել, թե առկա են կամ կարող են առկա լինել արդյոք այնպիսի անհամապատասխանություններ, որոնք կարող են էականորեն ազդել ֆինանսական հաշվետվությունների վրա, ապա աուդիտորը ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ պետք է արտահայտի վերապահումներով դրական կարծիք կամ հրաժարվի կարծիք արտահայտելուց՝ աուդիտի շրջանակների սահմանափակման պատճառով:

37. Եթե աուդիտորը ոչ թե կազմակերպության կողմից սահմանափակումներ ստեղծելու պատճառով, այլ դրանցից անկախ հանգամանքների բերումով ի վիճակի չէ որոշելու, թե տեղի է ունեցել արդյոք անհամապատասխանություն, թե ոչ, ապա նա պետք է հաշվի առնի դրա ազդեցությունը աուդիտորական եզրակացության վրա:

4.3 Կարգավորող և իրավապահ մարմիններին

38. Գաղտնիքի պահպանության պարտականությունն աուդիտորին, որպես կանոն, արգելում է անհամապատասխանությունների մասին հայտնել երրորդ կողմերին: Այնուամենայնիվ, որոշակի հանգամանքներում այդ պարտականությունը չի ընդունվում օրենսդրությամբ կամ դատարանի որոշմամբ (օրինակ, որոշ երկրներում աուդիտորից պահանջվում է ֆինանսական հաստատությունների կողմից օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջները չպահպանելու փաստերի մասին իրազեկել վերահսկող մարմիններին): Նման պարագայում աուդիտորը կարող է դիմել իրավախորհրդատուին՝ պատշաճ նշանակություն տալով հասարակական շահերը պաշտպանելու իր պարտականություններին:

5. Աշխատանքներից հրաժարվելը

39. Աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել հրաժարվելու աշխատանքներն իրականացնելուց, եթե կազմակերպությունը չի կատարում այն ուղղումները, որոնք աուդիտորն այդ պարագայում անհրաժեշտ է համարում, նույնիսկ եթե անհամապատասխանությունը էական ազդեցություն չի գործում ֆինանսական հաշվետվությունների վրա: Աուդիտորի որոշման վրա ազդող գործոնները ներառում են կազմակերպության կառավարման բարձրագույն մարմնի մասնակցությունը, որը կարող է ազդել կազմակերպության ղեկավարության կողմից ներկայացվող տեղեկատվության հավաստիության, ինչպես նաև աուդիտորի և այդ կազմակերպության հետագա համագործակցության վրա: Այդպիսի որոշում կայացնելիս աուդիտորը սովորաբար դիմում է իրավախորհրդատուի օգնությանը:

40. Ինչպես նշված է սահմանված կարգով հաստատված աուդիտորի վարքագծի կանոններում, կազմակերպության գործող աուդիտորը, առաջարկվող աուդիտորից հարցում ստանալուց հետո նրան պետք է տեղեկացնի այն մասին, թե կան արդյոք մասնագիտական այնպիսի պատճառներ, որոնց հետևանքով առաջարկվող աուդիտորը պետք է հրաժարվի աշխատանքներն իրականացնելուց: Պատվիրատուի գործունեությանը վերաբերող հարցերի այն շրջանակը, որը գործող աուդիտորը կարող է քննարկել առաջարկվող աուդիտորի հետ, կախված է պատվիրատուի թույլտվությունից և (կամ) նման բացահայտմանը վերաբերող յուրաքանչյուր երկրում կիրառվող օրենսդրության կամ աուդիտորի վարքագծի կանոնների պահանջներից: Եթե առկա են այնպիսի պատճառներ կամ այլ հարցեր, որոնք անհրաժեշտ է բացահայտել, գործող աուդիտորը, հաշվի առնելով օրենսդրության և աուդիտորի վարքագծի կանոնների պահանջները, անհրաժեշտության դեպքում նաև պատվիրատուի թույլտվությունը, կարող է առաջարկվող աուդիտորին տրամադրի տեղեկատվության մանրամասները, ինչպես նաև նրա հետ ազատորեն քննարկի առաջարկն ընդունելու հետ կապված բոլոր հարցերը: Եթե պատվիրատուն չի թույլատրել գործող աուդիտորին՝ իր գործունեությանը վերաբերող հարցերը քննարկել առաջարկվող աուդիտորի հետ, ապա գործող աուդիտորը այդ մասին պետք է տեղեկացնի առաջարկվող աուդիտորին:

6. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը

41. Հանրային ոլորտում զգալի աշխատանքներ ներառում են լրացուցիչ աուդիտորական պարտականություններ՝ կազմակերպության կողմից օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջների պահպանումն ուսումնասիրելու առումով: Եթե անգամ հանրային ոլորտում գործող աուդիտորի պարտականությունները չեն տարբերվում մասնավոր ոլորտում գործող աուդիտորի պարտականություններից, ապա նրանց հաշվետվական պարտականությունները կարող են տարբերվել միմյանցից, քանի որ հանրային ոլորտի աուդիտորը կարող է պարտադրված լինել կառավարման մարմիններին առանձին զեկուցելու անհամապատասխանության դեպքերի վերաբերյալ կամ դրանց մասին զեկուցելու աուդիտորական եզրակացության միջոցով:

Հավելված

Տեղեկություններ անհամապատասխանության առկայության հնարավորության վերաբերյալ

Աուդիտորի ուշադրությունը գրաված տեղեկությունների այն տեսակները, որոնք կարող են ցույց տալ, որ առկա են օրենքների և այլ իրավական ակտերի պահանջներին անհամապատասխանության դեպքեր, բերված են ստորև.

- պետական մարմինների կողմից անցկացված հետաքննությունները կամ տույժերի ու տուգանքների վճարումները,

- անորոշ ծառայությունների համար խորհրդատուներին, կապակցված կողմերին, աշխատակիցներին կամ պետական ծառայողներին կատարված վճարումները կամ նրանց տրված վարկերը,

- կազմակերպության կողմից և այդ ոլորտում, որպես կանոն, վճարվող կամ կոնկրետ ծառայության մատուցման դիմաց սովորաբար ստացվող գումարները զգալիորեն գերազանցող կոմիսիոն վճարները կամ գործակալների վարձատրությունը,

- շուկայականից անհամեմատ բարձր կամ ցածր գներով կատարված գնումները,

- կանխիկ դրամով ոչ սովորական վճարումները, ըստ ներկայացնողի չեկերով գնումները կամ համարակալված բանկային հաշիվներին կատարված փոխանցումները,

- ոչ սովորական գործարքները այն կազմակերպությունների հետ, որոնք գրանցվել են որպես հարկերից խուսափող,

- վճարումներն ապրանքների կամ ծառայությունների դիմաց, որոնք չեն կատարվել այն երկրին, որտեղ դրանք արտադրվել և մատուցվել են,

- վճարումներն առանց արտարժույթի փոխանակման համապատասխան փաստաթղթերի,

- հաշվապահական հաշվառման այնպիսի համակարգի առկայությունը, որը պատահական կամ վատ մշակված լինելու պատճառով չի կարող ապահովել աուդիտի անցկացման համար անհրաժեշտ համարժեք հիմքեր կամ բավականաչափ ապացույցներ,

- ոչ ճիշտ գրանցված կամ անօրինական գործարքներ,

- լրատվական միջոցների մեկնաբանությունները:

ԱՍ 300 «ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-2

2. Աշխատանքների պլանավորումը 4-7

3. Աուդիտի ընդհանուր պլանը 8-9

4. Աուդիտի ծրագիրը 10-11

5. Աուդիտի ընդհանուր պլանի և ծրագրի փոփոխությունները 12

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի պլանավորման վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը: Սույն ստանդարտն ընդհանուր առմամբ նախատեսված է կրկնվող աուդիտի համար, սակայն առաջին աուդիտի պլանավորման գործընթացում կարող է անհրաժեշտություն առաջանալ ընդգրկելու հարցերի ավելի լայն շրջանակ, քան նշվում է սույն ստանդարտում:

2. Աուդիտն արդյունավետորեն անցկացնելու համար աուդիտորը պետք է պլանավորի աուդիտորական աշխատանքները:

3. «Պլանավորում» հասկացությունը նշանակում է աուդիտի հիմնական ռազմավարության և ենթադրվող բնույթի, ծավալի, իրականացման ժամկետների վերաբերյալ մանրամասն մոտեցումների մշակում: Աուդիտորը պլանավորում է, որպեսզի աուդիտն անցկացվի արդյունավետ և սահմանված ժամկետներում:

2. Աշխատանքների պլանավորումը

4. Աուդիտորական աշխատանքների հնարավորին չափով ճշգրիտ պլանավորումն օգնում է համոզվելու, որ համապատասխան ուշադրություն է դարձվել աուդիտի անցկացման հետ կապված կարևոր հարցերին, նշվել են հնարավոր պրոբլեմները, և աշխատանքները կիրականացվեն կարճ ժամկետներում: Պլանավորումը նպաստում է նաև աուդիտորի օգնականներին համապատասխան աշխատանքներ հանձնարարելու և այլ աուդիտորների ու փորձագետների կողմից կատարվող աշխատանքները համակարգելու գործում:

5. Պլանավորման աստիճանը փոփոխվում է պատվիրատու կազմակերպության գործունեության ծավալին, աուդիտորական աշխատանքների բարդությանը, կազմակերպության հետ ունեցած աուդիտորի աշխատանքային փորձին և գործունեության վերաբերյալ աուդիտորի գիտելիքներին համապատասխան:

6. Աուդիտորական աշխատանքների պլանավորման կարևոր մաս է հանդիսանում պատվիրատու կազմակերպության գործունեության վերաբերյալ գիտելիքների ձեռք բերումը: Պատվիրատու կազմակերպության գործունեության վերաբերյալ աուդիտորի գիտելիքները հնարավորություն են տալիս նրան պարզելու այն դեպքերը, գործարքները և իրադարձությունները, որոնք կարող են էական ազդեցություն ունենալ ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման գործում:

7. Պատվիրատու կազմակերպության անձնակազմի հետ աուդիտորական ընթացակարգերը համակարգելու և աուդիտի արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով, աուդիտորը կարող է քննարկել աուդիտի ընդհանուր պլանի և աուդիտորական որոշակի ընթացակարգերի տարրերը՝ պատվիրատու կազմակերպության ղեկավարության, ներքին վերահսկողության մարմնի (աուդիտի հանձնաժողովի) և այլ աշխատակիցների հետ: Այնուամենայնիվ, աուդիտի ընդհանուր պլանի և ծրագրի կազմման համար պատասխանատվությունը կրում է աուդիտորը:

3. Աուդիտի ընդհանուր պլանը

8. Աուդիտորը պետք է մշակի և փաստաթղթավորի աուդիտի ընդհանուր պլանը՝ նշելով աուդիտի նախատեսված շրջանակներն ու անցկացման կարգը: Չնայած որ աուդիտի ծրագրի մշակման համար աուդիտի ընդհանուր պլանը պետք է կազմված լինի բավականին մանրամասն, նրա ձևն ու բովանդակությունը փոփոխվում են՝ կախված պատվիրատու կազմակերպության գործունեության ծավալից, աուդիտորական աշխատանքների բարդությունից, ինչպես նաև աուդիտորի կողմից կիրառվող առանձնահատուկ մեթոդաբանությունից ու տեխնոլոգիայից:

9. Աուդիտի ընդհանուր պլանը մշակելիս աուդիտորը պետք է հաշվի առնի հետևյալը.

Գործիմացությունը

- պատվիրատու կազմակերպության գործունեության վրա ազդող հիմնական տնտեսական գործոնները և տնտեսության տվյալ ոլորտի պայմանները,

- պատվիրատու կազմակերպության ֆինանսատնտեսական գործունեության առանձնահատկությունները, ֆինանսական հաշվետվությունների կազմմանը ներկայացվող պահանջները՝ ներառյալ նախորդ աուդիտից հետո կատարված փոփոխությունները,

- պատվիրատու կազմակերպության ղեկավարության իրավասության ընդհանուր մակարդակը,

Պատկերացումները հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի մասին

- կազմակերպության կողմից որդեգրված հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը ու դրանում կատարված փոփոխությունները,

- հաշվապահական հաշվառմանը և աուդիտորական գործունեությանը վերաբերող օրենսդրության մեջ կատարված փոփոխությունների ու լրացումների, ինչպես նաև նոր ընդունված օրենքների և այլ իրավական ակտերի ազդեցությունները,

- աուդիտորի ընդհանուր գիտելիքները հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի մասին և համապատասխան այն հատուկ նշանակությունը, որը տրվելու է վերահսկման թեստերի և անկախ ընթացակարգերի օգտագործմանը,

Ռիսկն ու էականությունը

- բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի ակնկալվող գնահատումները և աուդիտի անցկացման հետ կապված կարևոր հարցերի որոշումը,

- աուդիտի նպատակներին հասնելու համար էականության աստիճանների որոշումը,

- էական խեղաթյուրումների առաջացման հնարավորությունը՝ նկատի ունենալով անցած ժամանակաշրջանների փորձը կամ հնարավոր խարդախությունը,

- հաշվապահական հաշվառման բարդ հարցերի լուծումը՝ ներառյալ այն հոդվածները, որոնք պարունակում են հաշվապահական գնահատումներ,

Ընթացակարգերի բնույթը, ժամկետները և ծավալը

- աուդիտի անցկացման հետ կապված որոշակի հարցերին տրված նշանակության հնարավոր փոփոխությունները,

- տեղեկատվական համակարգերի ազդեցությունը աուդիտի անցկացման վրա,

- ներքին աուդիտորի կողմից կատարված աշխատանքները և դրանց ակնկալվող ազդեցությունը արտաքին աուդիտորական ընթացակարգերի վրա,

Կոորդինացումը, կառավարումը, հսկողությունը և վերանայումը

- այլ աուդիտորների ներգրավումը ստորաբաժանումների աուդիտում, օրինակ՝ դուստր ընկերությունների, մասնաճյուղերի և բաժանմունքների աուդիտ,

- փորձագետների ներգրավումը,

- ստուգվող ստորաբաժանումների քանակը,

- մասնագետներով համալրելու պահանջը,

Այլ հարցեր

- պատվիրատու կազմակերպության անընդհատության սկզբունքը,

- հատուկ ուշադրություն պահանջող հանգամանքները, օրինակ՝ կապակցված կողմերի առկայությունը,

- պարտավորագրի պայմանները և օրենսդրությամբ սահմանված այլ պարտականություններ,

- պարտավորագրով նախատեսված ներկայացվող եզրակացությունների (հաշվետվությունների) բնույթը և կազմման ժամկետները, ինչպես նաև պատվիրատու կազմակերպության հետ հաղորդակցման այլ ձևերը:

4. Աուդիտի ծրագիրը

10. Աուդիտորը պետք է մշակի և փաստաթղթավորի աուդիտի ծրագիրը՝ սահմանելով պլանավորված աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթը, ժամկետներն ու ծավալը, որոնք անհրաժեշտ են աուդիտի ընդհանուր պլանի իրականացման համար: Աուդիտի ծրագիրը ծառայում է աուդիտորական աշխատանքներում ներգրավված օգնականների համար որպես ցուցումների ամբողջություն և որպես աշխատանքների պատշաճ կատարումը վերահսկելու ու հաշվառելու միջոց: Աուդիտի ծրագիրը կարող է ներառել նաև յուրաքանչյուր հարցի պարզաբանման նպատակը, ինչպես նաև աուդիտի տարբեր հարցերի լուծման ու ընթացակարգերի իրականացման ժամանակացույցը:

11. Աուդիտի ծրագիրը պատրաստելիս աուդիտորը պետք է հաշվի առնի բնորոշ ու վերահսկողության ռիսկերի գնահատումները և անհրաժեշտ հավաստիացման մակարդակը, որը ապահովվում է անկախ ընթացակարգերի միջոցով: Աուդիտորը պետք է հաշվի առնի նաև վերահսկողության թեստերի և անկախ ընթացակարգերի իրականացման ժամկետները, պատվիրատու կազմակերպությունից ակնկալվող աջակցության կոորդինացումը, ինչպես նաև օգնականների անհրաժեշտությունը և այլ աուդիտորների կամ փորձագետների ներգրավման հարցը: Աուդիտի ծրագրի պատրաստման ընթացքում կարող է անհրաժեշտություն առաջանալ ավելի մանրամասն քննարկելու 9-րդ կետում նշված այլ հարցերը:

5. Աուդիտի ընդհանուր պլանի և ծրագրի փոփոխությունները

12. Անհրաժեշտություն առաջանալու դեպքում, աուդիտի անցկացման ընթացքում պետք է վերանայվեն աուդիտի ընդհանուր պլանն ու ծրագիրը: Աուդիտորական ընթացակարգերի անսպասելի արդյունքների, ինչպես նաև հանգամանքների փոփոխման պատճառով պլանավորման գործընթացը շարունակվում է աուդիտի ամբողջ ընթացքում: Աուդիտորը պետք է գրանցի աուդիտի ընդհանուր պլանում և ծրագրում էական փոփոխություններ կատարելու պատճառները:

ԱՍ 320 «ԷԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՈՒԴԻՏՈՒՄ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-3

2. «Էականություն» հասկացությունը 4-8

3. Էականության և աուդիտորական ռիսկի փոխկապակցվածությունը 9-11

4. Խեղաթյուրումների ազդեցության գնահատումը 12-16

5. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը 17

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է էականության հասկացության, ինչպես նաև աուդիտորական ռիսկի հետ դրա փոխկապակցվածության վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը:

2. Աուդիտի իրականացման ընթացքում աուդիտորը պետք է հաշվի առնի էականությունը, ինչպես նաև վերջինիս փոխկապակցվածությունը աուդիտորական ռիսկի հետ:

3. Տեղեկատվությունը համարվում է էական, եթե այն հաշվի չառնելը կամ խեղաթյուրելը կարող է ազդել ֆինանսական հաշվետվությունների տվյալների հիման վրա օգտագործողների կողմից կայացվող տնտեսական որոշումների վրա: Էականությունը կախված է հոդվածի կամ սխալի մեծությունից, որը գնահատվում է՝ ելնելով տվյալ հանգամանքներում վերջինիս բացթողման կամ խեղաթյուրման տեսանկյունից: Այսպիսով, օգտագործման տեսանկյունից էականությունն ավելի շուտ համարվում է ելակետ կամ բաժանման սահման՝ կորուստների բարձր և ցածր մակարդակների միջև, քան քանակական բնութագիր, որը պետք է պարունակի տեղեկատվությունը՝ օգտակար լինելու համար:

2. «Էականություն» հասկացությունը

4. Ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի նպատակն է հնարավորություն ընձեռել աուդիտորին կարծիք արտահայտելու այն մասին, թե արդյոք ֆինանսական հաշվետվությունները, բոլոր էական առումներով, կազմված են ընդունված սկզբունքներին համապատասխան: Հարցերի էականության գնահատումը մասնագիտական դատողության հարց է:

5. Աուդիտի պլանի նախագծման ընթացքում աուդիտորը սահմանում է էականության ընդունելի մակարդակը՝ էական խեղաթյուրումները քանակապես որոշելու համար: Այնուամենայնիվ, անհրաժեշտ է հաշվի առնել էական խեղաթյուրումների թե´ գումարը (քանակ) և թե´ բնույթը (որակ): Որակական խեղաթյուրման օրինակ կարող է ծառայել հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության ոչ համարժեք կամ ոչ ճշգրիտ նկարագրումը, որը կարող է ապակողմնորոշել ֆինանսական հաշվետվություններն օգտագործողներին, ինչպես նաև կանոնակարգիչ պահանջների խախտումները բացահայտելու անկարողությունը, որի հետևանքով կանոնակարգիչ սահմանափակումների կիրառումը կարող է զգալիորեն իջեցնել կազմակերպության գործառնական հնարավորությունները:

6. Աուդիտորը պետք է հաշվի առնի համեմատաբար փոքր գումարների հետ կապված խեղաթյուրումների առաջացման հավանականությունը, որոնք կուտակվելով կարող են էական ազդեցություն ունենալ ֆինանսական հաշվետվությունների արժանահավատության վրա: Օրինակ, ամսվա վերջում իրականացված ընթացակարգերում թույլ տրված սխալը կարող է էական խեղաթյուրման պատճառ հանդիսանալ, եթե այն կրկնվում է ամեն ամիս:

7. Աուդիտորը ուսումնասիրում է էականությունը թե´ ընդհանուր ֆինանսական հաշվետվությունների առումով, թե´ առանձին հաշիվների մնացորդների, գործառնությունների դասերի ու բացահայտումների առումով: Էականությունը կարող է պայմանավորված լինել այնպիսի հանգամանքներով, ինչպիսիք են օրենսդրության և այլ իրավական ակտերի պահանջները, ինչպես նաև ֆինանսական հաշվետվությունների առանձին հաշիվների մնացորդներին և նրանց փոխկապակցվածություններին վերաբերող հանգամանքները: Այս գործընթացի արդյունքում կարող են առաջանալ էականության տարբեր մակարդակներ, որոնք կախված են ֆինանսական հաշվետվությունների ուսումնասիրության ուղղություններից:

8. Աուդիտորը պետք է հաշվի առնի էականությունը.

ա) աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթը, իրականացման ժամկետներն ու ծավալները որոշելիս, և

բ) խեղաթյուրումների ազդեցությունը գնահատելիս:

3. Էականության և աուդիտորական ռիսկի փոխկապակցվածությունը

9. Աուդիտի պլանավորման ժամանակ աուդիտորը պետք է հաշվի առնի այն գործոնները, որոնք կարող են էականորեն խեղաթյուրել ֆինանսական հաշվետվությունները: Առանձին հաշիվների մնացորդների և գործառնությունների դասերի էականության գնահատումը օգնում է աուդիտորին որոշելու, թե որ հոդվածներն են անհրաժեշտ ստուգել, և պետք է արդյոք կիրառել ընտրանքային և վերլուծական ընթացակարգեր: Դա հնարավորություն է տալիս աուդիտորին ընտրելու այն աուդիտորական ընթացակարգերը, որոնց համակցությունը աուդիտորական ռիսկի մակարդակը կարող է նվազեցնել ընդունելի մակարդակի:

10. Էականության և աուդիտորական ռիսկի մակարդակների միջև գոյություն ունի հակադարձ համեմատական կապ, այսինքն, որքան մեծ է էականության մակարդակը, այնքան փոքր է աուդիտորական ռիսկի մակարդակը, և հակառակը: Աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթի, իրականացման ժամկետների և ծավալների որոշման ընթացքում, աուդիտորը հաշվի է առնում էականության և աուդիտորական ռիսկի միջև գոյություն ունեցող այդ հակադարձ համեմատական կապը: Օրինակ, կոնկրետ աուդիտորական ընթացակարգերը պլանավորելու ժամանակ, եթե աուդիտորը գտնում է, որ էականության ընդունելի մակարդակը ցածր է, ապա մեծանում է աուդիտորական ռիսկը: Աուդիտորը պետք է պահպանի այս գործոնների միջև հավասարակշռությունը հետևյալ երկու գործողություններից մեկի օգտագործմամբ.

ա) հնարավորության սահմաններում նվազեցնել վերահսկողության ռիսկի գնահատված մակարդակը և պահպանել այն՝ ծավալուն կամ լրացուցիչ վերահսկողության թեստերի կիրառման միջոցով, կամ

բ) նվազեցնել չհայտնաբերման ռիսկը՝ պլանավորված անկախ ընթացակարգերի բնույթը, իրականացման ժամկետներն ու ծավալները ձևափոխելու միջոցով:

3.1 Էականությունը և աուդիտորական ռիսկը աուդիտորական ապացույցների գնահատման ժամանակ

11. Աուդիտորական աշխատանքների սկզբնական պլանավորման և աուդիտորական ընթացակարգերի իրականացման արդյունքների գնահատման ժամանակ աուդիտորի կողմից կատարված էականության և աուդիտորական ռիսկի գնահատումները կարող են տարբեր լինել: Այս տարբերությունները կարող են առաջանալ հանգամանքների փոփոխության կամ աուդիտի իրականացման արդյունքում աուդիտորի կողմից նոր տեղեկությունների ձեռք բերման պատճառով: Օրինակ, եթե աուդիտորական աշխատանքները պլանավորված են մինչև ժամանակաշրջանի ավարտը, ապա աուդիտորը պետք է կանխատեսի կազմակերպության գործառնությունների արդյունքները և ֆինանսական վիճակը: Եթե փաստացի իրականացված գործառնությունների արդյունքները և կազմակերպության ֆինանսական վիճակը զգալիորեն տարբերվում են կատարված կանխատեսումներից, ապա կարող են փոփոխվել նաև էականության և աուդիտորական ռիսկի գնահատումները: Աուդիտի պլանավորման ժամանակ, որպես լրացում, աուդիտորը կարող է աուդիտի արդյունքները գնահատելու համար նախատեսել կիրառվող էականության ընդունելի մակարդակից ավելի ցածր մակարդակ: Դա կարող է կատարվել խեղաթյուրումները չհայտնաբերելու հավանականությունը նվազեցնելու և աուդիտի իրականացման արդյունքում հայտնաբերված խեղաթյուրումների ազդեցության գնահատման ժամանակ աուդիտորի առավելագույն համոզվածությունն ապահովելու նպատակով:

4. Խեղաթյուրումների ազդեցության գնահատումը

12. Ֆինանսական հաշվետվությունների ճշմարիտ ներկայացումը գնահատելիս աուդիտորը պետք է որոշի, թե էական է արդյոք աուդիտի անցկացման ժամանակ հայտնաբերված և չուղղված խեղաթյուրումների ամբողջությունը:

13. Չուղղված խեղաթյուրումների ամբողջությունը ընդգրկում է.

ա) աուդիտորի կողմից հայտնաբերված կոնկրետ խեղաթյուրումները՝ ներառյալ նախորդ ժամանակաշրջաններում անցկացված աուդիտի ընթացքում հայտնաբերված և չուղղված խեղաթյուրումների ընդհանուր ազդեցության արդյունքը:

բ) աուդիտորի ճշգրիտ գնահատումները այն խեղաթյուրումների վերաբերյալ, որոնք չեն կարող նախապես հայտնաբերվել (այսինքն, ենթադրվող սխալները):

14. Աուդիտորը պետք է հաշվի առնի, թե արդյոք չուղղված խեղաթյուրումների ամբողջությունը էական է, թե ոչ: Եթե աուդիտորը գալիս է այն եզրահանգման, որ խեղաթյուրումները կարող են էական լինել, ապա նա պետք է ուսումնասիրի աուդիտորական ռիսկը նվազեցնելու հարցը՝ աուդիտորական ընթացակարգերի ընդլայնման կամ ֆինանսական հաշվետվություններում ուղղումներ կատարելու համար կազմակերպության ղեկավարությանը դիմելու միջոցով: Ամեն դեպքում կազմակերպության ղեկավարությունը կարող է ուղղել ֆինանսական հաշվետվություններում հայտնաբերված խեղաթյուրումները:

15. Եթե կազմակերպության ղեկավարությունը հրաժարվում է ֆինանսական հաշվետվություններում կատարել համապատասխան ուղղումներ, իսկ ծավալուն աուդիտորական ընթացակարգերի արդյունքները հնարավորություն չեն ընձեռում աուդիտորին որոշելու, թե արդյոք չուղղված խեղաթյուրումների ամբողջությունը էական է, թե ոչ, ապա աուդիտորը պետք է հաշվի առնի աուդիտորական եզրակացության համապատասխան ձևափոխման հարցը՝ համաձայն «Ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ աուդիտորական եզրակացությունը» աուդիտի ստանդարտ 700-ի:

16. Եթե չուղղված խեղաթյուրումների ամբողջությունը, որը հայտնաբերվել է աուդիտորի կողմից, մոտ է էականության մակարդակին, ապա աուդիտորը պետք է որոշի, թե հավանական է արդյոք, որ չհայտնաբերված խեղաթյուրումները չուղղված խեղաթյուրումների միավորման հետ միասին կարող են գերազանցել էականության մակարդակը: Հետևաբար, երբ չուղղված խեղաթյուրումների ամբողջությունը մոտենում է էականության մակարդակի սահմանին, ապա աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի աուդիտորական ռիսկը նվազեցնելու հարցը՝ լրացուցիչ աուդիտորական ընթացակարգերի իրականացման կամ ֆինանսական հաշվետվություններում ուղղումներ կատարելու համար կազմակերպության ղեկավարությանը դիմելու միջոցով:

5. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը

17. Էականությունը գնահատելիս հանրային ոլորտի աուդիտորը, ի լրումն մասնագիտական դատողության կիրառմանը, պետք է հաշվի առնի օրենսդրությունն ու կանոնակարգերը, որոնք կարող են ազդել դրա գնահատման գործին: Հանրային ոլորտում էականությունը նույնպես հիմնված է հոդվածի «համատեքստի ու բնույթի» վրա և ընդգրկում է, օրինակ, զգայունությունը, ինչպես նաև արժեքը: Զգայունությունը կախված է բազմազան հարցերից, ինչպիսիք են համապատասխանությունը պետական իշխանության մարմինների, օրենսդրության հետ կապված հարցերի կամ հանրության շահերի հետ:

ԱՍ 400 «ՌԻՍԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ԵՎ ՆԵՐՔԻՆ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1 - 10

2. Բնորոշ ռիսկը 11 - 12

3. Հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերը 13 - 20

4. Վերահսկողության ռիսկը 21 - 39

5. Բնորոշ վերահսկողության ռիսկերի գնահատումների միջև փոխադարձ կապը 40

6. Չհայտնաբերման ռիսկը 41 - 47

7. Աուդիտորական ռիսկը փոքր կազմակերպություններում 48

8. Հայտնաբերված թերությունների մասին տեղեկացնելը 49

9. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը 50-52

Հավելված. Աուդիտորական ռիսկի բաղադրիչների փոխադարձ կապը լուսաբանող օրինակ

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի, ինչպես նաև աուդիտորական ռիսկի և նրա բաղադրիչների՝ բնորոշ, վերահսկողության և չհայտնաբերման ռիսկերի մասին գիտելիքներ ձեռք բերելու վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը:

2. Աուդիտորը կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ պետք է ձեռք բերի բավականաչափ գիտելիքներ՝ աուդիտը պլանավորելու և արդյունավետ աուդիտորական մոտեցում մշակելու նպատակով: Աուդիտորը պետք է օգտագործի մասնագիտական դատողություն՝ աուդիտորական ռիսկը գնահատելու, ինչպես նաև այնպիսի աուդիտորական ընթացակարգեր նախագծելու համար, որոնց միջոցով հնարավոր կլինի համոզվել աուդիտորական ռիսկը ընդունելի ցածր մակարդակի նվազեցված լինելու հարցում:

3. «Աուդիտորական ռիսկն» այն ռիսկն է, երբ ֆինանսական հաշվետվությունները էական խեղաթյուրումներ պարունակելու դեպքում աուդիտորն արտահայտում է անհամապատասխան աուդիտորական կարծիք: Աուդիտորական ռիսկն ունի երեք բաղադրիչ. բնորոշ ռիսկ, վերահսկողության ռիսկ ու չհայտնաբերման ռիսկ:

4. «Բնորոշ ռիսկը» հաշիվների մնացորդների կամ գործառնությունների դասերի զգայունությունն է այն խեղաթյուրումների նկատմամբ, որոնք, առանձին վերցրած կամ այլ մնացորդներում և դասերում առկա խեղաթյուրումների հետ միասին, կարող են էական բնույթ կրել՝ ենթադրելով, որ համապատասխան ներքին վերահսկողություն չի իրականացվում:

5. «Վերահսկողության ռիսկն» այն ռիսկն է, երբ հաշիվների մնացորդներում կամ գործառնությունների դասերում առաջացած խեղաթյուրումը, առանձին վերցրած կամ այլ մնացորդներում ու դասերում առկա խեղաթյուրումների հետ միասին, կարող է էական բնույթ կրել, եթե այն ժամանակին չկանխարգելվի կամ որոշակի ժամանակաշրջանի ընթացքում չհայտնաբերվի և չուղղվի հաշվապահական հաշվառման ու ներքին վերահսկողության համակարգերի միջոցով:

6. «Չհայտնաբերման ռիսկն» այն ռիսկն է, երբ աուդիտորի կողմից իրականացվող անկախ ընթացակարգերի միջոցով չեն հայտնաբերվի հաշիվների մնացորդներում կամ գործառնությունների դասերում առկա այն խեղաթյուրումները, որոնք, առանձին վերցրած կամ այլ մնացորդներում և դասերում առկա խեղաթյուրումների հետ միասին, կարող են էական բնույթ կրել:

7. «Հաշվապահական հաշվառման համակարգը» կազմակերպության այն առաջադրանքների և գրանցումների համակարգն է, որի միջոցով գործարքները մշակվում են որպես ֆինանսական գրանցումների պահպանման միջոց: Նման համակարգերը ճանաչում, հավաքագրում, վերլուծում, հաշվարկում, դասակարգում, գրանցում, ամփոփում են գործարքներն ու դեպքերը և հաշվետվություն են ներկայացնում դրանց վերաբերյալ:

8. «Ներքին վերահսկողության համակարգը» կազմակերպության ղեկավարության կողմից որդեգրված քաղաքականությունն ու ընթացակարգերն են (ներքին վերահսկողությունը), որոնք օժանդակում են ղեկավարությանը իր նպատակներին հասնելու գործում՝ կազմակերպության տնտեսական գործունեությունը արդյունավետ և պատշաճ կազմակերպելու (ներառյալ ղեկավարության որդեգրած քաղաքականությանը հավատարիմ մնալու) ու ակտիվների պահպանված լինելու, խարդախության և սխալների կանխարգելման ու հայտնաբերման, հաշվապահական հաշվառման գրանցումների ճշգրիտ և ամբողջական լինելու, ինչպես նաև անհրաժեշտ ժամանակաշրջանի ընթացքում հավաստի ֆինանսական հաշվետվությունների պատրաստման հարցերում համոզվելու նպատակով: Ներքին վերահսկողության համակարգն ավելի ընդարձակ է, քան այն հարցերի շրջանակը, որոնք անմիջականորեն վերաբերում են հաշվապահական հաշվառման համակարգի գործառույթներին, և կարող է ընդգրկել.

ա) «վերահսկողության միջավայրը», որն իրենից ներկայացնում է ներքին վերահսկողության համակարգի և կազմակերպության համար դրա կարևորության հարցում ղեկավարության դիրքորոշումը, իրազեկությունը և կատարած գործողությունները: Վերահսկողության միջավայրն ազդեցություն է գործում վերահսկողության կոնկրետ ընթացակարգերի արդյունավետության վրա: Կայուն վերահսկողության միջավայրը, օրինակ այնպիսին, որն ունի կայուն բյուջետային վերահսկողություն և ներքին աուդիտորական արդյունավետ գործառույթներ իրականացնող մարմին, կարող է զգալիորեն լրացնել կոնկրետ վերահսկողության ընթացակարգերը: Այնուամենայնիվ, կայուն վերահսկողության միջավայրն ինքնին չի կարող երաշխավորել ներքին վերահսկողության համակարգի գործունեության արդյունավետությունը: Վերահսկողության միջավայրում արտացոլված գործոններն ընդգրկում են.

- տնօրենների խորհրդի և նրա հանձնաժողովների գործառույթները,

- ղեկավարության հիմնական սկզբունքներն ու գործունեության ոճը,

- կազմակերպության վարչական կառուցվածքը, ինչպես նաև լիազորություների և պարտականությունների հանձնարարման մեթոդները,

- ղեկավարության վերահսկողության համակարգը՝ ներառյալ ներքին աուդիտի իրականացման գործառույթները, անձնակազմի ընտրության քաղաքականությունն ու ընթացակարգերը, ինչպես նաև պարտականությունների տարբերակումը,

բ) «վերահսկողության ընթացակարգերը». դրանք այն քաղաքականությունն ու ընթացակարգերն են, որոնք սահմանվել են կազմակերպության ղեկավարության կողմից ի լրումն վերահսկողության միջավայրին՝ կազմակերպության կոնկրետ նպատակներին հասնելու համար: Վերահսկողության կոնկրետ ընթացակարգերը ներառում են.

- համաձայնեցումների վերաբերյալ զեկուցումը, վերանայումն ու վավերացումը,

- գրանցումների մաթեմատիկական ճշգրտության ստուգումը,

- համակարգչային տեղեկատվական համակարգի կիրառման և միջավայրի վերահսկողությունը, օրինակ, վերահսկողություն սահմանելով հետևյալ հարցերում.

- համակարգչային ծրագրերում կատարվող փոփոխությունները,

- տվյալներից օգտվելու հնարավորությունը,

- կարգավորող հաշիվների և փորձնական հաշվեկշիռների պահպանումն ու վերանայումը,

- փաստաթղթերի վավերացումն ու դրանց հետ կապված վերահսկողությունը,

- ներքին տվյալների և արտաքին աղբյուրներից ստացված տեղեկատվության համեմատումը,

- կանխիկ միջոցների, արժեթղթերի և գույքի հաշվառման արդյունքների համեմատումը հաշվապահական հաշվառման գրանցումների հետ,

- ակտիվներից ու գրանցումներից անմիջականորեն օգտվելու հնարավորության սահմանափակումը,

- կանխատեսված գումարների հետ ֆինանսական արդյունքների համեմատումն ու վերլուծումը:

9. Ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի գործընթացում աուդիտորն առնչություն ունի միայն հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերում կիրառվող այն քաղաքականությանն ու ընթացակարգերին, որոնք վերաբերում են ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկատվությանը: Հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ գիտելիքները, բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատումների և այլ ուսումնասիրությունների հետ միասին, աուդիտորին հնարավորություն են ընձեռում՝

ա) որոշելու հնարավոր այնպիսի էական խեղաթյուրումները, որոնք կարող են առկա լինել ֆինանսական հաշվետվություններում,

բ) հաշվի առնելու էական խեղաթյուրումների առաջացման ռիսկի վրա ազդող գործոնները,

գ) նախատեսելու համապատասխան աուդիտորական ընթացակարգեր:

10. Աուդիտորական մոտեցումների մշակման ժամանակ աուդիտորը հաշվի է առնում վերահսկողության ռիսկի նախնական գնահատումը (բնորոշ ռիսկի գնահատման հետ միասին)՝ որոշելու համար ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկատվության հետ կապված ընդունելի չհայտնաբերման ռիսկը և նույն տեղեկատվության հետ կապված անկախ ընթացակարգերի բնույթը, իրականացման ժամկետներն ու ծավալը:

2. Բնորոշ ռիսկը

11. Աուդիտի ընդհանուր պլանը մշակելիս աուդիտորը պետք է գնահատի ֆինանսական հաշվետվությունների հետ կապված բնորոշ ռիսկը: Աուդիտորական ծրագիրը մշակելիս աուդիտորը այդ գնահատումները պետք է իրականացնի էական հաշիվների մնացորդների և գործառնությունների դասերի կտրվածքով՝ արտացոլված տեղեկատվության մակարդակով, կամ ենթադրի, որ այդ տեղեկատվության հետ կապված բնորոշ ռիսկը բարձր է:

12. Բնորոշ ռիսկը գնահատելու նպատակով աուդիտորն օգտագործում է մասնագիտական դատողությունը՝ բազմաթիվ գործոնների ազդեցությունը գնահատելու համար, որոնց վերաբերյալ օրինակները բերված են ստորև.

Ֆինանսական հաշվետվությունների կտրվածքով

- կազմակերպության ղեկավարության ազնվությունը,

- կազմակերպության ղեկավարության փորձն ու գիտելիքները, ինչպես նաև ժամանակաշրջանի ընթացքում ղեկավարության կազմում տեղ գտած փոփոխությունները, օրինակ, ղեկավարության փորձի բացակայությունը կարող է ազդել կազմակերպության ֆինանսական հաշվետվությունների պատրաստման վրա,

- ղեկավարության նկատմամբ գործադրված ճնշումները, օրինակ, այն հանգամանքները, որոնք կարող են նախապես դրդել ղեկավարությանը՝ խեղաթյուրելու ֆինանսական հաշվետվությունները, ինչպիսիք են տնտեսության այն ոլորտում գործունեության իրականացումը, որտեղ տեղի են ունեցել բազմաթիվ անհաջողություններ կամ այն կազմակերպությունում աշխատելը, որի գործունեությունը շարունակելու համար անհրաժեշտ են զգալի կապիտալ ներդրումներ,

- կազմակերպության գործունեության բնույթը, օրինակ, կազմակերպության կողմից ապրանքների արտադրման և ծառայությունների մատուցման համար օգտագործվող տեխնոլոգիաների հնանալու հնարավորությունը, կազմակերպության կապիտալի բարդ կառուցվածքը, կապակցված կողմերի կախվածությունը և արտադրական շինությունների աշխարհագրական սփռվածությունն ու տեղաբաշխման վայրերի քանակությունը,

- կազմակերպության գործունեության ոլորտի վրա ազդող գործոնները, օրինակ, տնտեսական և մրցակցության պայմանները, որոնք որոշվում են ֆինանսական միտումների ու գործակիցների միջոցով, ինչպես նաև տեխնոլոգիական փոփոխությունները, տնտեսության տվյալ ոլորտին բնորոշ սպառման պահանջարկը և հաշվապահական հաշվառման փորձը:

Հաշիվների մնացորդների և գործառնությունների դասերի կտրվածքով

- ֆինանսական հաշվետվությունների հաշիվների խեղաթյուրումների նկատմամբ զգայուն լինելը, օրինակ, այն հաշիվների, որոնցում նախորդ ժամանակաշրջանում առաջացել է ուղղումների կատարման անհրաժեշտություն, կամ որոնք ներառում են մեծ քանակությամբ գնահատումներ,

- հիմնական գործարքների կամ այլ դեպքերի բարդությունը, որի հետևանքով կարող է առաջանալ փորձագետի աշխատանքի օգտագործման անհրաժեշտություն,

- հաշիվների մնացորդների որոշման գործընթացում կիրառված դատողության աստիճանը,

- կորստի կամ յուրացման առումով ակտիվների հակում ունենալը, օրինակ, ցանկալի և արագ շրջանառելի ակտիվները, ինչպիսին կանխիկ դրամն է,

- արտասովոր և բարդ գործարքների ավարտված լինելը, մասնավորապես ժամանակաշրջանի վերջի դրությամբ կամ դրան մոտ ընկած ժամանակահատվածում,

- այն գործարքները, որոնք ընդհանուր կարգով ենթակա չեն իրականացման:

3. Հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերը

13. Հաշվապահական հաշվառման համակարգին վերաբերող ներքին վերահսկողությունը առնչվում է այնպիսի նպատակների իրականացման հետ, ինչպիսիք են՝

- գործարքների իրականացումը ըստ կազմակերպության ղեկավարության կողմից տրված ընդհանուր կամ հատուկ լիազորության,

- բոլոր գործարքների և այլ դեպքերի ճշգրիտ գումարներով համապատասխան հաշիվներում և ժամանակաշրջանում անհապաղ գրանցումը, որը հնարավորություն է տալիս պատրաստել ֆինանսական հաշվետվությունները՝ համաձայն ֆինանսական հաշվետվությունների պատրաստման հիմունքների,

- կազմակերպության ակտիվներից և գրանցումներից միայն ղեկավարության լիազորմամբ օգտվելու հնարավորության առկայությունը,

- գրանցված և փաստացի ակտիվների համեմատումը ողջամիտ պարբերականությամբ և տարբերությունների առաջացման հետ կապված համապատասխան միջոցառումների ձեռնարկումը:

3.1 Ներքին վերահսկողությանը բնորոշ սահմանափակումները

14. Հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերը բնորոշ սահմանափակումների պատճառով չեն կարող կազմակերպության ղեկավարությանը հիմնավոր ապացույցներ տրամադրել՝ բոլոր նպատակները իրականացված լինելու մասին: Այդ սահմանափակումները ներառում են.

- ղեկավարության սովորական այն պահանջները, որ ներքին վերահսկողության համակարգի վրա կատարված ծախսումները չպետք է գերազանցեն դրանց արդյունքներին,

- այն հանգամանքը, որ ներքին վերահսկողության համակարգի զգալի մասը միտում ունի ավելի շատ կիրառվելու սովորական գործարքների, քան ոչ սովորական գործարքների նկատմամբ,

- մարդկային սխալի առաջացման հնարավորությունը՝ անզգուշության, անուշադրության, դատողության սխալների և հրահանգները սխալ ըմբռնելու պատճառով,

- ներքին վերահսկողության համակարգում խաբեության առկայության հնարավորությունը՝ կազմակերպության ղեկավարության անդամների կամ աշխատողների՝ կազմակերպության ներսում կամ այլ կողմերի միջև գաղտնի համաձայնության գալու հետևանքով,

- այն հնարավորությունը, որ ներքին վերահսկողության իրականացման համար պատասխանատու անձը կկատարի պաշտոնական դիրքի չարաշահում, օրինակ, ղեկավարության անդամը կարող է շրջանցել ներքին վերահսկողությունը,

- այն հնարավորությունը, որ իրավիճակի փոփոխության հետևանքով կիրառվող ընթացակարգերը կարող են չհամապատասխանել ներկայացվող պահանջներին, որի հետևանքով լիարժեքորեն կարող են իրականացվել ոչ բոլոր ընթացակարգերը:

3.2 Հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ գիտելիքները

15. Աուդիտի պլանավորման համար անհրաժեշտ հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ պատկերացում կազմելիս աուդիտորը պետք է ձեռք բերի գիտելիքներ հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի նախագծման և դրանց գործունեության մասին: Օրինակ, աուդիտորը կարող է իրականացնել «հետևելու» թեստեր, որտեղ աուդիտորը հաշվապահական հաշվառման ամբողջ համակարգում հետևում է մի քանի գործառնությունների: Երբ ընտրված գործարքները նման են այն գործարքներին, որոնք անցնում են համակարգով, ապա այս ընթացակարգերը կարող են օգտագործվել որպես վերահսկողության թեստերի մի մաս: Աուդիտորի կողմից իրականացվող «հետևելու» թեստերի բնութն ու ծավալն այնպիսին են, որ նրանք առանձին-առանձին ի վիճակի չեն բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ տրամադրել՝ վերահսկողության ռիսկի մակարդակի (որն այնքան էլ բարձր չէ) գնահատմանը օժանդակելու համար:

16. Հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ գիտելիքներ ձեռք բերելու համար աուդիտորի կողմից իրականացվող անհրաժեշտ ընթացակարգերի բնույթը, ժամկետներն ու ծավալը փոփոխվում են և կախված են այնպիսի գործոններից, ինչպիսիք են.

- կազմակերպության և նրա համակարգչային համակարգի մեծությունը և բարդությունը,

- էականության հետ կապված հարցերի ուսումնասիրումը,

- իրականացվող ներքին վերահսկողության տեսակը,

- կազմակերպության ներքին առանձնահատուկ վերահսկողության փաստաթղթավորման բնույթը,

- բնորոշ ռիսկի վերաբերյալ աուդիտորի գնահատումները:

17. Աուդիտորը աուդիտի համար կարևոր, հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ պատկերացում ձեռք է բերում կազմակերպության հետ իր նախկին փորձից, և այն կարելի է լրացնել հետևյալ կերպ.

ա) համապատասխան ղեկավար մարմիններին, հսկող անձնակազմին և կազմակերպության տարբեր կառուցվածքային ստորաբաժանումների աշխատակիցներին ուղղված հարցումներով, այնպիսի օժանդակ փաստաթղթերի օգտագործման հետ միասին, ինչպիսիք են՝ ընթացակարգերի վերաբերյալ ձեռնարկները, աշխատանքների նկարագրությունները և գործառնությունների հաջորդականության սխեմաները,

բ) հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի միջոցով պատրաստված փաստաթղթերի և գրանցումների ստուգումը,

գ) կազմակերպության գործունեության ու գործառնությունների ուսումնասիրումը՝ ներառյալ համակարգչային համակարգի կազմակերպման, ղեկավար անձնակազմի և գործարքների կատարման բնույթի ուսումնասիրումը:

3.3 Հաշվապահական հաշվառման համակարգը

18. Աուդիտորը հաշվապահական հաշվառման համակարգի վերաբերյալ պետք է պատկերացում կազմի, որը բավական կլինի ճանաչելու և հասկանալու համար.

ա) կազմակերպության գործառնությունների հիմնական դասերը,

բ) այն, թե ինչպես են այդ գործարքները սկսվում,

գ) հաշվապահական հաշվառման կարևոր գրանցումները, ֆինանսական հաշվետվությունների հաշիվները և օժանդակող փաստաթղթերը,

դ) հաշվապահական հաշվառման և ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման և ներկայացման գործընթացը՝ կարևոր գործարքների և այլ իրադարձությունների սկսման պահից, մինչև դրանց ընդգրկումը ֆինանսական հաշվետվություններում:

3.4 Վերահսկողության միջավայրը

19. Աուդիտորը պետք է վերահսկողության միջավայրի վերաբերյալ ձեռք բերի գիտելիքներ, որոնք կարևոր են տնօրենների ու ղեկավարների այն դիրքորոշումը, իրազեկությունը և գործողությունները գնահատելու գործում, որոնք վերաբերում են ներքին վերահսկողությանը ու կազմակերպության համար դրանց կարևորությանը:

3.5 Վերահսկողության ընթացակարգերը

20. Աուդիտորը պետք է վերահսկողության ընթացակարգերի վերաբերյալ ձեռք բերի աուդիտի պլանը մշակելու համար անհրաժեշտ գիտելիքներ: Նշված գիտելիքները ձեռք բերելիս աուդիտորը պետք է հաշվի առնի վերահսկողության ընթացակարգերի առկայության կամ բացակայության վերաբերյալ այն տեղեկությունները, որոնք ձեռք են բերվել վերահսկողության միջավայրի և հաշվապահական հաշվառման համակարգի մասին պատկերացումներից՝ վերահսկողության ընթացակարգերի վերաբերյալ որևէ լրացուցիչ գիտելիք ձեռք բերելու անհրաժեշտությունը որոշելիս: Քանի որ վերահսկողության ընթացակարգերը կազմում են վերահսկողության միջավայրի և հաշվապահական հաշվառման համակարգի անբաժանելի մասը, հետևաբար վերահսկողության միջավայրի և հաշվապահական հաշվառման համակարգի վերաբերյալ գիտելիքներ ձեռք բերելիս հավանական է, որ որոշ տեղեկություններ կստացվեն նաև վերահսկողության ընթացակարգերի վերաբերյալ, օրինակ, կանխիկ դրամական միջոցներին վերաբերող հաշվապահական հաշվառման համակարգի մասին գիտելիքներ ձեռք բերելիս աուդիտորը սովորաբար տեղեկանում է բանկային հաշիվների համադրման մասին: Աուդիտի ընդհանուր պլանի մշակումը, որպես կանոն, չի պահանջում, որ գիտելիքներ ձեռք բերվեն յուրաքանչյուր հաշվի մնացորդում և գործառնությունների դասում արտացոլված, ֆինանսական հաշվետվությունների տեղեկատվության համար կիրառվող վերահսկողության ընթացակարգերի վերաբերյալ:

4. Վերահսկողության ռիսկը

4.1 Վերահսկողության ռիսկի նախնական գնահատումը

21. Վերահսկողության ռիսկի նախնական գնահատումն այն գործընթացն է, որի միջոցով գնահատվում է կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի արդյունավետությունը՝ էական խեղաթյուրումների կանխարգելման կամ հայտնաբերման և դրանց ուղղման գործում: Վերահսկողության ռիսկի որոշ մակարդակի առկայությունը անխուսափելի է՝ հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության ցանկացած համակարգին բնորոշ սահմանափակումների պատճառով:

22. Հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ տեղեկություններ ձեռք բերելուց հետո աուդիտորը պետք է կատարի վերահսկողության ռիսկի նախնական գնահատում՝ յուրաքանչյուր էական հաշվի մնացորդի կամ գործառնությունների դասերի համար՝ արտացոլված տեղեկատվության կտրվածքով:

23. Աուդիտորը սովորաբար բարձր է գնահատում վերահսկողության ռիսկը որոշ կամ արտացոլված ամբողջ տեղեկատվության դեպքում, եթե

ա) կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերն արդյունավետ չեն գործում, կամ

բ) կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի արդյունավետության գնահատումը պատշաճորեն չի կատարվում:

24. Վերահսկողության ռիսկի նախնական գնահատումը ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկատվության համար բարձր կլինի, եթե

ա) աուդիտորն ի վիճակի չէ որոշելու տեղեկատվությանը համապատասխան այն ներքին վերահսկողությունը, որը հավանաբար կարող է կանխարգելել կամ հայտնաբերել և ուղղել էական խեղաթյուրումները, և

բ) աուդիտորը չի պլանավորում իրականացնել վերահսկողության թեստեր՝ գնահատումները հաստատելու համար:

4.2 Վերահսկողության ռիսկի վերաբերյալ գիտելիքների և գնահատումների փաստաթղթավորումը

25. Աշխատանքային փաստաթղթերում աուդիտորը պետք է փաստաթղթավորի.

ա) կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ ձեռք բերված գիտելիքները և

բ) վերահսկողության ռիսկի գնահատումները: Եթե վերահսկողության ռիսկը գնահատվում է ոչ այնքան բարձր, ապա աուդիտորը նաև պետք է փաստաթղթավորի այդ եզրահանգման գալու հիմքերը:

26. Հաշվապահական հաշվառման ու ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ տեղեկատվությունը փաստաթղթավորելու համար օգտագործվում են մի քանի տարբեր մեթոդներ: Որևէ կոնկրետ մեթոդի ընտրությունը աուդիտորի դատողության հարց է: Ընդհանուր մեթոդները, որոնք կարող են օգտագործվել առանձին - առանձին կամ որևէ համակցությամբ, ներառում են պարզ նկարագրությունները, հարցաթերթիկները, ստուգման թերթիկ և գործարքների հաջորդականության սխեմաները: Փաստաթղթերի ձևն ու ծավալը կախված են կազմակերպության մեծությունից և նրա գործունեության բարդությունից, ինչպես նաև կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի բնույթից: Ընդհանրապես որքան բարդ են կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերը, և ծավալուն են աուդիտորի ընթացակարգերը, հետևաբար այնքան ավելի ծավալուն փաստաթղթավորում է պահանջվում:

4.3 Վերահսկողության թեստերը

27. Վերահսկողության թեստերն իրականացվում են.

ա) հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի արդյունավետ նախագծման վերաբերյալ աուդիտորական ապացույցների ձեռքբերման համար, այսինքն, թե համապատասխանորեն են արդյոք դրանք նախագծված՝ էական խեղաթյուրումները կանխարգելելու կամ հայտնաբերելու և ուղղելու համար,

բ) ամբողջ ժամանակաշրջանի ընթացքում ներքին վերահսկողության համակարգի արդյունավետ գործելու վերաբերյալ աուդիտորական ապացույցների ձեռքբերման համար:

28. Հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ գիտելիքներ ստանալու նկատառումով իրականացված որոշ ընթացակարգեր կարող են հատուկ որպես վերահսկողության թեստեր նախագծված չլինել, սակայն դրանք կարող են տրամադրել աուդիտորական ապացույցներ արտացոլված որոշակի տեղեկատվությանը վերաբերող ներքին վերահսկողության համակարգի նախագծման և գործունեության արդյունավետության վերաբերյալ, հետևաբար, կարող են ծառայել որպես վերահսկողության թեստեր: Օրինակ, կանխիկ դրամական միջոցներին վերաբերող հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգի մասին գիտելիքներ ձեռք բերելիս աուդիտորը կարող է տեղեկություններ ձեռք բերել բանկային համադրման գործընթացի արդյունավետության վերաբերյալ՝ հարցումների և ուսումնասիրման միջոցով:

29. Եթե աուդիտորը գալիս է այն եզրահանգման, որ հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ գիտելիքներ ձեռք բերելու նկատառումով իրականացվող ընթացակարգերը աուդիտորական ապացույցներ են տրամադրում նաև ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված կոնկրետ տեղեկատվությանը համապատասխան քաղաքականության և ընթացակարգերի նախագծման ու գործունեության արդյունավետության վերաբերյալ, ապա նա կարող է օգտագործել աուդիտորական այդ ապացույցները (պայմանով, որ դրանք բավականաչափ են) գնահատված վերահսկողության ռիսկի ոչ այնքան բարձր մակարդակը հաստատելու համար:

30. Վերահսկողության թեստերը կարող են ներառել.

- գործառնություններին և այլ իրադարձություններին օժանդակող փաստաթղթերի ստուգումը՝ ներքին վերահսկողության կանոնավոր գործընթացի իրականացման վերաբերյալ աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու նպատակով, օրինակ, գործարքները լիազորված լինելու փաստի հաստատումը,

- ներքին վերահսկողության վերաբերյալ կատարված հարցումները և ուսումնասիրությունները (որոնք աուդիտի անցկացման համար հիմքեր չեն թողնում), օրինակ, այն հարցի պարզումը, թե իրականում ով է կատարում յուրաքանչյուր գործառույթը,

- ներքին վերահսկողության կրկնակի իրականացումը, օրինակ, բանկային հաշիվների համադրումը՝ համոզվելու համար, որ դրանք ճիշտ են կատարվել կազմակերպության կողմից:

31. Աուդիտորը վերահսկողության թեստերի միջոցով պետք է ձեռք բերի աուդիտորական ապացույցներ՝ վերահսկողության ռիսկի գնահատման ոչ այնքան բարձր մակարդակը պահպանելու համար: Որքան ցածր է վերահսկողության ռիսկը, այնքան շատ օժանդակություն է անհրաժեշտ աուդիտորին՝ համոզվելու համար այն բանում, որ հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերը համապատասխանորեն են նախագծված և արդյունավետ են գործում:

32. Ներքին վերահսկողության համակարգի արդյունավետ գործունեության վերաբերյալ աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելիս աուդիտորը պետք է հաշվի առնի, թե ինչպես, ժամանակաշրջանի ընթացքում ինչպիսի հաջորդականությամբ և ում կողմից են դրանք կիրառվել: Արդյունավետ գործունեության հասկացությունը նշանակում է, որ որոշ շեղումներ կարող են առկա լինել: Նախատեսված վերահսկողության ընթացակարգերից շեղումները կարող են առաջանալ այնպիսի գործոններից, ինչպիսիք են՝ փոփոխությունները հիմնական անձնակազմում, գործառնությունների ծավալներում կարևորագույն սեզոնային տատանումները և մարդկանց կողմից թույլ տրվող սխալները: Նման շեղումների հայտնաբերման դեպքում աուդիտորը պետք է կատարի այս հարցերին, մասնավորապես ներքին վերահսկողության կարևոր գործառույթների իրականացման համար պատասխանատու անձնակազմի փոփոխություններին վերաբերող հատուկ հարցումներ: Այնուհետև աուդիտորը պետք է համոզվի այն հարցում, որ վերահսկողության թեստերը կիրառվում են փոփոխությունների և տատանումների կատարման ժամանակաշրջանում:

33. Համակարգչային տեղեկատվական միջավայրում վերահսկողության թեստերի նպատակները չեն փոփոխվում: Այնուամենայնիվ, աուդիտորական որոշ ընթացակարգեր կարող են փոփոխվել: Աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել կամ պարզապես նախընտրել համակարգիչների օգնությամբ աուդիտորական մեթոդների կիրառումը: Նման մեթոդների օգտագործումը, օրինակ, համակարգչային ֆայլերի հարցման միջոցները կամ աուդիտորական թեստային տվյալները, կարող են նպատակահարմար լինել այն դեպքերում, երբ հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերը չեն տրամադրում ակնհայտ ապացույցներ հաշվապահական հաշվառման համակարգչային համակարգում ծրագրավորված ներքին վերահսկողության իրականացման վերաբերյալ:

34. Վերահսկողության թեստերից ստացված արդյունքների հիման վրա աուդիտորը պետք է ստուգի, թե արդյոք ներքին վերահսկողությունը նախագծվել և կիրառվում է այնպես, ինչպես նախատեսվել է վերահսկողության ռիսկի նախնական գնահատման ժամանակ: Շեղումների գնահատման արդյունքում աուդիտորը կարող է գալ այն եզրահանգման, որ վերահսկողության ռիսկի գնահատված մակարդակը վերանայման կարիք է զգում: Նման դեպքերում աուդիտորը պետք է ձևափոխի պլանավորված անկախ ընթացակարգերի բնույթը, իրականացման ժամկետները և ծավալը:

4.4 Աուդիտորական ապացույցների որակը և դրանց ձեռքբերման ժամանակին լինելը

35. Աուդիտորական ապացույցների որոշ տեսակներ ավելի հուսալի են, քան մյուսները: Աուդիտորի ուսումնասիրությունների միջոցով ստացված աուդիտորական ապացույցները սովորաբար ավելի հուսալի են, քան հարցումների միջոցով ստացվածները. օրինակ, աուդիտորը կարող է պարտականությունների համապատասխան տարանջատումների վերաբերյալ աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերել՝ ուսումնասիրություններ կատարելով վերահսկողության ընթացակարգերն իրականացնող անձանց նկատմամբ կամ համապատասխան անձնակազմին հարցումներ ուղղելով: Այնուամենայնիվ, վերահսկողության թեստերի միջոցով ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցները վերաբերում են այդ ընթացակարգերի իրականացման ժամանակահատվածին: Հետևաբար, աուդիտորը կարող է նպատակահարմար գտնել կիրառելու վերահսկողության այլ թեստեր, որոնք կտրամադրեն աուդիտորական ապացույցներ մնացած ժամանակահատվածի համար:

36. Վերահսկողության ռիսկերի վերաբերյալ կատարված եզրահանգումները հիմնավորելու նպատակով համապատասխան աուդիտորական ապացույցների որոշման ժամանակ աուդիտորը կարող է հաշվի առնել աուդիտորական այն ապացույցները, որոնք ձեռք են բերվել նախորդ աուդիտի ընթացքում: Կրկնվող աուդիտների դեպքում աուդիտորը տեղյակ է լինում հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ նախկինում կատարված աշխատանքների միջոցով, սակայն նրան անհրաժեշտ է թարմացնել իր գիտելիքները և որոշել աուդիտորական ապացույցների ձեռքբերման անհրաժեշտությունը՝ վերահսկողության համակարգում տեղի ունեցած փոփոխությունների վերաբերյալ: Մինչև նախորդ աուդիտի ընթացքում իրականացված ընթացակարգերը որպես հիմք ընդունելը` աուդիտորը պետք է ձեռք բերի աուդիտորական ապացույցներ՝ դրանք հիմնավորելու համար: Աուդիտորը պետք է ձեռք բերի աուդիտորական ապացույցներ նախկինում ընթացակարգերը կիրառելուց հետո կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերում տեղի ունեցած բոլոր փոփոխությունների վերաբերյալ և գնահատի դրանց ազդեցությունը իր կողմից նախատեսված ընթացակարգերի հուսալիության վրա: Որքան երկար ժամանակ է անցնում նման ընթացակարգերի իրականացումից, այնքան քիչ են երաշխիքները դրանք հիմք ընդունելու համար:

37. Աուդիտորը պետք է հաշվի առնի, թե ամբողջ ժամանակաշրջանի ընթացքում իրականացվել է արդյոք ներքին վերահսկողություն: Եթե ժամանակաշրջանի ընթացքում կիրառվել են էականորեն իրարից տարբերվող վերահսկողության ընթացակարգեր, ապա աուդիտորը պետք է հաշվի առնի դրանցից յուրաքանչյուրն առանձին - առանձին: Ներքին վերահսկողության ընթացակարգերի կիրառման տարանջատումը որևէ կոնկրետ ժամանակահատվածի համար պահանջում է այդ ժամանակահատվածում տեղի ունեցած գործարքների կամ այլ իրադարձությունների նկատմամբ կիրառվող աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթի, ժամկետների և ծավալի առանձին ուսումնասիրություններ:

38. Աուդիտորը կարող է նպատակահարմար գտնել` միջանկյալ այցելությունների ընթացքում իրականացնելու վերահսկողության որոշ թեստեր մինչև ժամանակաշրջանի ավարտը: Այնուամենայնիվ, նա չի կարող հիմք ընդունել այդ թեստերից ստացված արդյունքները՝ առանց որոշելու մնացած ժամանակահատվածի կտրվածքով աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու անհրաժեշտությունը: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել հետևյալ գործոնները.

- միջանկյալ թեստերի արդյունքները,

- մնացած ժամանակահատվածի տևողությունը,

- մնացած ժամանակահատվածի ընթացքում հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերում փոփոխությունների տեղի ունենալը կամ չունենալը,

- գործարքների, այլ իրադարձությունների և մնացորդների բնույթն ու մեծությունը,

- վերահսկողության միջավայրը, հատկապես հսկող անձնակազմի վերահսկողությունը,

- այն անկախ ընթացակարգերը, որոնք աուդիտորը պլանավորում է իրականացնել:

4.5 Վերահսկողության ռիսկի վերջնական գնահատումը

39. Մինչև աուդիտի վերաբերյալ վերջնական եզրահանգման գալը, հիմք ընդունելով կիրառված անկախ ընթացակարգերի արդյունքները և աուդիտորի կողմից ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցները, աուդիտորը պետք է հաշվի առնի, թե հաստատվել է արդյոք վերահսկողության ռիսկի գնահատված մակարդակը:

5. Բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատումների միջև փոխադարձ կապը

40. Հաճախ ղեկավարությունն արձագանքում է բնորոշ ռիսկ պարունակող իրավիճակներին՝ նախագծելով հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության այնպիսի համակարգեր, որոնք ի վիճակի լինեն կանխարգելելու կամ հայտնաբերելու և ուղղելու խեղաթյուրումները, և հետևաբար, շատ դեպքերում բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերը փոխադարձաբար կապված են: Նման դեպքում, եթե աուդիտորը փորձում է բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերը գնահատել առանձին - առանձին, ապա կարող է առաջանալ ռիսկերի անհամապատասխան գնահատման հնարավորություն: Արդյունքում աուդիտորական ռիսկը կարող է ավելի ճշգրիտ որոշվել այն դեպքերում, երբ կատարվում է համակցության գնահատում:

6. Չհայտնաբերման ռիսկը

41. Չհայտնաբերման ռիսկի մակարդակն անմիջականորեն կապված է աուդիտորի կողմից անկախ ընթացակարգերի իրականացման հետ: Աուդիտորի կողմից վերահսկողության ռիսկի գնահատումը, բնորոշ ռիսկի գնահատման հետ միասին, ազդեցություն են գործում այն անկախ ընթացակարգերի բնույթի, իրականացման ժամկետների ու ծավալի վրա, որոնք պետք է կիրառվեն աուդիտորի կողմից չհայտնաբերման ռիսկը, և հետևաբար աուդիտորական ռիսկը, մինչև ընդունելի մակարդակն իջեցնելու համար: Չհայտնաբերման ռիսկի որոշ մակարդակ միշտ առկա է, նույնիսկ եթե աուդիտորը ստիպված լինի ամբողջությամբ ստուգելու հաշիվների մնացորդները կամ գործառնությունների դասերը, որովհետև աուդիտորական ապացույցներն ավելի շուտ կրում են համոզիչ, քան որոշիչ բնույթ:

42. Աուդիտորը պետք է հաշվի առնի բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատված մակարդակները՝ աուդիտորական ռիսկն ընդունելի ցածր մակարդակի իջեցնելու համար անհրաժեշտ անկախ ընթացակարգերի բնույթը, իրականացման ժամկետներն ու ծավալը որոշելիս: Այս առումով աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի.

ա) անկախ ընթացակարգերի բնույթը, օրինակ, թեստերի կիրառումը կազմակերպությունից դուրս գործող անկախ կողմերի նկատմամբ, և ոչ թե թեստերի կիրառումը կազմակերպության ներսում գործող կողմերի կամ փաստաթղթերի նկատմամբ, կամ մանրամասների թեստավորման կիրառումը աուդիտորական կոնկրետ նպատակների իրականացման համար՝ որպես լրացում վերլուծական ընթացակարգերին,

բ) անկախ ընթացակարգերի իրականացման ժամկետները, օրինակ, դրանց իրականացումը ժամանակաշրջանի ավարտին և ոչ թե ավելի վաղ,

գ) անկախ ընթացակարգերի ծավալը, օրինակ, ընտրանքի ավելի մեծ չափերի օգտագործումը:

43. Չհայտնաբերման ռիսկի և բնորոշ ու վերահսկողության ռիսկերի համակցության մակարդակների միջև գոյություն ունի հակադարձ կապ: Օրինակ, եթե բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերը բարձր են, ապա չհայտնաբերման ռիսկի ընդունելի մակարդակը պետք է ցածր լինի՝ աուդիտորական ռիսկը մինչև ընդունելի մակարդակ իջեցնելու համար: Մյուս կողմից, եթե բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերը ցածր են, ապա աուդիտորը կարող է ընդունելի համարել չհայտնաբերման ռիսկի բարձր մակարդակը, միևնույն ժամանակ աուդիտորական ռիսկի ընդունելի մակարդակը պահել ցածր մակարդակում: Աուդիտորական ռիսկի բաղադրիչների փոխկապվածությունը լուսաբանվում է սույն ստանդարտին կից հավելվածում:

44. Եթե վերահսկողության թեստերը և անկախ ընթացակարգերը, իրենց նպատակներից ելնելով, կարող են տարանջատվել միմյանցից, այդ ընթացակարգերից յուրաքանչյուրի արդյունքները կարող են նպաստել մյուսի նպատակների իրականացմանը: Անկախ ընթացակարգերի կիրառման արդյունքում հայտնաբերված խեղաթյուրումները կարող են պատճառ հանդիսանալ ձևափոխելու վերահսկողության ռիսկի նախորդ գնահատումը: Աուդիտորական ռիսկի բաղադրիչների փոխկապվածությունը լուսաբանվում է սույն ստանդարտին կից հավելվածում:

45. Բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատված մակարդակները չեն կարող այնքան ցածր լինել, որպեսզի վերացնեն անկախ ընթացակարգերի կիրառման անհրաժեշտությունը: Անկախ բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատման մակարդակից, աուդիտորը պետք է իրականացնի որոշ անկախ ընթացակարգեր՝ էական հաշիվների մնացորդների և գործառնությունների դասերի նկատմամբ:

46. Աուդիտորական ռիսկի բաղադրիչների վերաբերյալ աուդիտորի գնահատումները կարող են փոփոխվել աուդիտորական աշխատանքների ընթացքում. օրինակ, անկախ ընթացակարգերի իրականացման ընթացքում աուդիտորը կարող է ստանալ այնպիսի տեղեկատվություն, որը զգալիորեն տարբերվում է այն տեղեկատվությունից, որի հիման վրա աուդիտորը կատարել է բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի նախնական գնահատումներ: Նման դեպքերում աուդիտորը պետք է ձևափոխի պլանավորված անկախ ընթացակարգերը՝ բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատված մակարդակների վերստուգման հիման վրա:

47. Որքան բարձր են բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատված մակարդակները, այնքան աուդիտորը իրականացված անկախ ընթացակարգերից պետք է ավելի շատ աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերի: Այն դեպքերում, երբ բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի մակարդակները բարձր են գնահատվում, աուդիտորը պետք է որոշի, թե կարող են արդյոք անկախ ընթացակարգերը տրամադրել բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ՝ չհայտնաբերման ռիսկը և հետևաբար նաև աուդիտորական ռիսկն ընդունելի մակարդակի իջեցնելու համար: Եթե աուդիտորը գտնում է, որ էական հաշիվների մնացորդների կամ գործառնությունների դասերի համար ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկատվությանը վերաբերող չհայտնաբերման ռիսկը հնարավոր չէ իջեցնել ընդունելի մակարդակի, ապա նա պետք է արտահայտի վերապահումներով դրական կարծիք կամ հրաժարվի կարծիք արտահայտելուց:

7. Աուդիտորական ռիսկը փոքր կազմակերպություններում

48. Թե´ մեծ, թե´ փոքր կազմակերպությունների ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ դրական կարծիք արտահայտելու համար աուդիտորը պետք է ապահովի հավաստիացման միևնույն մակարդակը: Այնուամենայնիվ, ներքին վերահսկողության շատ ընթացակարգեր, որոնք կիրառելի են մեծ կազմակերպություններում, փոքր կազմակերպություններում դրանց կիրառումը կարող է նպատակահարմար չլինել: Օրինակ, փոքր կազմակերպություններում հաշվապահական հաշվառման ընթացակարգերը կարող են իրականացվել փոքր թվով անձանց կողմից, որոնք կարող են ունենալ և´ գործառնական, և պահպանման պարտականություններ, հետևաբար պարտականությունների տարանջատումը կարող է բացակայել կամ լինել խիստ սահմանափակ: Պարտականությունների ոչ համապատասխան տարանջատումը որոշ դեպքերում կարող է փոխհատուցվել ղեկավարության կողմից հզոր վերահսկողության համակարգի ստեղծմամբ, որտեղ առկա է ձեռնարկատիրոջ կամ ղեկավարի անձնական հսկողությունը՝ կազմակերպության վերաբերյալ սեփական գիտելիքների, ինչպես նաև գործարքներին մասնակից լինելու շնորհիվ: Այն դեպքերում, երբ պարտականությունների տարանջատումը խիստ սահմանափակ է, և ղեկավարության կողմից հսկողության վերաբերյալ աուդիտորական ապացույցները բացակայում են, ապա աուդիտորը ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ կարծիք կազմելու համար անհրաժեշտ աուդիտորական ապացույցները պետք է ձեռք բերի անկախ ընթացակարգեր իրականացնելու միջոցով:

8. Հայտնաբերված թերությունների մասին տեղեկացնելը

49. Հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի, ինչպես նաև վերահսկողության թեստերի վերաբերյալ գիտելիքներ ձեռք բերելու արդյունքում աուդիտորը կարող է տեղեկանալ այդ համակարգերում առկա որոշ թերությունների մասին: Աուդիտորը կազմակերպության ղեկավարության համապատասխան օղակներին, որքան հնարավոր է արագ պետք է տեղեկացնի հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի նախագծման և գործունեության այն բոլոր էական թերությունների մասին, որոնք գրավել են իր ուշադրությունը: Ղեկավարությանը թերությունների վերաբերյալ տեղեկացնելը կատարվում է գրավոր տեսքով: Այնուամենայնիվ, եթե աուդիտորը թերությունների վերաբերյալ բանավոր տեղեկացնելը համարում է նպատակահարմար, ապա այդ մասին պետք է արտացոլվի աուդիտորի աշխատանքային փաստաթղթերում: Այդ հաղորդագրություններում կարևոր է նշել, որ տեղեկացվել է միայն այն թերությունների մասին, որոնք աուդիտի իրականացման արդյունքում գրավել են աուդիտորի ուշադրությունը և այն մասին, որ այդ ուսումնասիրությունները նախատեսված չեն եղել կառավարման նպատակով ներքին վերահսկողության համապատասխանությունը որոշելու համար:

9. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը

50. Սույն ստանդարտի 8-րդ կետի կապակցությամբ, աուդիտորը պետք է տեղյակ լինի այն մասին, որ հանրային ոլորտում կազմակերպությունների «կառավարչական նպատակներին» կարող են ներգործել այնպիսի հարցեր, որոնք վերաբերում են հանրության առջև պատասխանատվությանը և կարող են ներառել այնպիսի նպատակներ, որոնք բխում են օրենսդրությունից, կանոնակարգերից պահանջներից, կառավարության որոշումներից և նախարարների հրամաններից: Աուդիտի նպատակներին հասնելու համար իրականացվող ներքին վերահսկողության ընթացակարգերի արդյունավետությունը գնահատելու ժամանակ աուդիտորը պետք է հաշվի առնի այս նպատակների աղբյուրն ու բնույթը:

51. Սույն ստանդարտի 9-րդ կետում նշվում է, որ ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի ընթացքում աուդիտորը առնչություն ունի միայն հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի այն քաղաքականության և ընթացակարգերի հետ, որոնք վերաբերում են ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկատվությանը: Ներքին վերահսկողության տեսանկյունից հանրային ոլորտում ընդգրկված աուդիտորները հաճախ ունեն լրացուցիչ պարտականություններ՝ նույնիսկ իրենց կողմից իրականացվող ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի կտրվածքով: Հանրային ոլորտում ներքին վերահսկողության վերանայումը նրանց կողմից կարող է ավելի ընդարձակ և մանրամասն լինել, քան մասնավոր ոլորտում ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի ժամանակ:

52. Սույն ստանդարտի 49-րդ կետը վերաբերում է հայտնաբերված թերությունների հաղորդմանը: Հանրային ոլորտում ընդգրկված աուդիտորների համար կարող են առաջանալ զեկուցման լրացուցիչ պարտականություններ: Օրինակ, ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի և այլ աուդիտների ժամանակ կարող է առաջանալ ներքին վերահսկողության համակարգում հայտնաբերված թերությունների վերաբերյալ օրենսդիր կամ իշխանության այլ մարմիններին զեկուցելու անհրաժեշտություն:

Հավելված

Աուդիտորական ռիսկի բաղադրիչների փոխադարձ կապի լուսաբանում

Հետևյալ աղյուսակը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է փոփոխվել չհայտնաբերման ռիսկի ընդունելի մակարդակը՝ կախված բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատումներից:

Աուդիտորի կողմից վերահսկողության ռիսկի գնահատումը

Բարձր Միջին Ցածր

Աուդիտորի կողմից չհայտնաբերման ռիսկի գնահատումը Բարձր Ամենացածր Ավելի ցածր Միջին

Միջին Ավելի ցածր Միջին Ավելի բարձր

Ցածր Միջին Ավելի բարձր Ամենաբարձր

Աղյուսակի տարբերակված մասը վերաբերում է չհայտնաբերման ռիսկին:

Հակադարձ կապ գոյություն ունի չհայտնաբերման ռիսկի և բնորոշ ու վերահսկողության ռիսկերի համակցության մակարդակների միջև: Օրինակ, երբ բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերը բարձր են, ապա չհայտնաբերման ռիսկի ընդունելի մակարդակը պետք է ցածր լինի՝ աուդիտորական ռիսկն ընդունելի մակարդակի հասցնելու համար: Մյուս կողմից, երբ բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերը ցածր են, ապա աուդիտորը կարող է ընդունելի համարել չհայտնաբերման ռիսկի բարձր մակարդակ՝ միևնույն ժամանակ աուդիտորական ռիսկն ընդունելի մակարդակում պահելու համար:

ԱՍ 401 «ԱՈՒԴԻՏԻ ԱՆՑԿԱՑՈՒՄԸ ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԱՅԻՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈւԹՅՈւՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-3

2. Գիտելիքները և ունակությունները 4

3. Պլանավորումը 5-7

4. Ռիսկի գնահատումը 8-10

5. Աուդիտորական ընթացակարգերը 11-12

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է համակարգչային տեղեկատվական համակարգի (այսուհետ՝ ՀՏՀ) միջավայրում աուդիտի անցկացման ժամանակ իրականացվող ընթացակարգերի վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը: Սույն ստանդարտի առումով ՀՏՀ-ի միջավայրն առկա է բոլոր այն դեպքերում, երբ աուդիտի անցկացման համար նշանակալի ֆինանսական տեղեկատվության մշակման գործընթացում ընդգրկված է ցանկացած տեսակի կամ հզորության համակարգիչ՝ անկախ այն բանից, այդ համակարգիչն օգտագործվում է կազմակերպության, թե երրորդ անձի կողմից:

2. Աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի, թե ինչպես է ՀՏՀ-ի միջավայրն ազդում աուդիտի անցկացման վրա:

3. Աուդիտի ընդհանուր նպատակն ու շրջանակները ՀՏՀ-ի միջավայրում փոփոխությունների չեն ենթարկվում: Այնուամենայնիվ, համակարգչի օգտագործման արդյունքում փոփոխվում են ֆինանսական տեղեկատվության մշակման, պահպանման և հաղորդման մեթոդները, ինչպես նաև դրանց օգտագործումը կարող է ազդել կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վրա: Հետևաբար, ՀՏՀ-ի միջավայրը կարող է ազդել

- կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ բավականաչափ գիտելիքներ ձեռք բերելու նպատակով աուդիտորի կողմից իրականացվող ընթացակարգերի վրա,

- բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի վերաբերյալ աուդիտորի այն ուսումնասիրությունների վրա, որոնց միջոցով կատարվում է ռիսկի գնահատումը,

- աուդիտի նպատակների իրականացման համար աուդիտորի կողմից վերահսկողության թեստերի և անկախ ընթացակարգերի նախագծման և իրականացման վրա:

2. Գիտելիքները և ունակությունները

4. Իրականացվող աշխատանքները պլանավորելու, ղեկավարելու, հսկելու և վերանայելու համար աուդիտորը պետք է ունենա բավականաչափ գիտելիքներ ՀՏՀ-ի վերաբերյալ: Աուդիտորը պետք է որոշի, թե աուդիտի անցկացման ժամանակ անհրաժեշտ են արդյոք ՀՏՀ-ի վերաբերյալ յուրահատուկ գիտելիքներ: Դրանք կարող են անհրաժեշտ լինել՝

- ձեռք բերելու համար բավականաչափ գիտելիքներ հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության այն համակարգերի վերաբերյալ, որոնց վրա ազդում է ՀՏՀ-ի միջավայրը,

- ընդհանուր աուդիտորական ռիսկի, ինչպես նաև հաշիվների մնացորդների և գործառնությունների դասերի մակարդակով առկա ռիսկի գնահատման վրա ՀՏՀ միջավայրի ազդեցությունը որոշելու համար,

- վերահսկողության թեստերը և անկախ ընթացակարգերը նախագծելու և իրականացնելու համար:

Եթե անհրաժեշտ են յուրահատուկ գիտելիքներ, ապա աուդիտորը պետք է փնտրի այդպիսի գիտելիքներ ունեցող մասնագետ, որը կարող է լինել աուդիտորական անձնակազմից կամ` հրավիրված մասնագետ: Եթե այդ մասնագետի աշխատանքի օգտագործումը պլանավորված է, ապա աուդիտորը պետք է ձեռք բերի բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ առ այն, որ այդ աշխատանքները համապատասխանում են աուդիտի նպատակներին՝ համաձայն «Փորձագետի աշխատանքի օգտագործումը» աուդիտի ստանդարտ 620-ի:

3. Պլանավորումը

5. Համաձայն «Ռիսկի գնահատումը և ներքին վերահսկողությունը» աուդիտի ստանդարտ 400-ի՝ աուդիտորը հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ պետք է ձեռք բերի բավականաչափ այնպիսի գիտելիքներ, որոնք կարևոր են աուդիտի պլանավորման և արդյունավետ աուդիտորական մոտեցումների մշակման համար:

6. Աուդիտի որոշ բաժինները պլանավորելիս, որոնց վրա կարող են ազդել պատվիրատուի ՀՏՀ-ի միջավայրը, աուդիտորը պետք է ձեռք բերի գիտելիքներ ՀՏՀ-ի գործունեության կարևորության և բարդության, ինչպես նաև աուդիտում օգտագործվող տվյալների առկայության վերաբերյալ: Այդ գիտելիքները կարող են ներառել այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են՝

- հաշվապահական հաշվառման կարևոր ծրագրերում համակարգչային մշակման կարևորությունն ու բարդությունը: Կարևորությունը վերաբերում է ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված այն տեղեկատվության էականությանը, որոնց վրա ազդում է համակարգչային մշակումը: Կիրառումը կարող է համարվել բարդ այն դեպքերում, երբ, օրինակ.

- գործարքների ծավալներն այնպիսին են, որ համակարգչային մշակման ժամանակ օգտագործողների համար սխալների հայտնաբերումը և ուղղումը դժվար է թվում,

- համակարգիչն էական գործարքները կամ մուտքերը ավտոմատ կերպով վերարտադրում է ուղղակիորեն դեպի այլ ծրագրեր,

- համակարգիչն իրականացնում է ֆինանսական տեղեկատվության բարդ հաշվարկներ և (կամ) ավտոմատ կերպով վերարտադրում է այն էական գործարքները կամ մուտքերը, որոնք չեն կարող հաստատվել (կամ չեն հաստատվում) ինքնուրույնաբար,

- գործարքներն այլ կազմակերպությունների հետ իրականացվում են էլեկտրոնային միջավայրում (ինչպես կատարվում է էլեկտրոնային տվյալների փոխանակման (ԷՏՓ) համակարգում)՝ առանց պատշաճության կամ ողջամտության նպատակով կատարվող վերանայման,

- պատվիրատուի ՀՏՀ-ի գործունեության կազմակերպչական կառուցվածքը և ամբողջ կազմակերպությունում համակարգչային մշակման աշխատանքների կենտրոնացման և բաշխման աստիճանը, մասնավորապես այն, թե ինչպես են դրանք ազդում պարտականությունների տարանջատման վրա,

- տվյալների առկայությունը: Սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերը, որոշակի համակարգչային ֆայլերը և աուդիտորի կողմից պահանջվող, ապացույցներ պարունակող այլ նյութերը կարող են առկա լինել միայն կարճ ժամանակաշրջանի ընթացքում կամ այնպիսի տեսքով, որ ընթեռնելի են միայն համակարգչի օգտագործման միջոցով: Պատվիրատուի ՀՏՀ-ն կարող է վերարտադրել հաշվետվությունների կազմման և ներկայացման ներքին համակարգ, որը կարող է օգտակար լինել անկախ թեստերի (մասնավորապես վերլուծական ընթացակարգերի) իրականացման ժամանակ: Համակարգիչների կիրառմամբ աուդիտորական մեթոդների օգտագործման հնարավորությունը կարող է բարձրացնել աուդիտորական ընթացակարգերի արդյունավետությունը կամ կարող է հնարավորություն ընձեռել աուդիտորին տնտեսվարորեն կիրառելու աուդիտորական որոշակի ընթացակարգեր հաշիվների կամ գործարքների բազմության նկատմամբ:

7. Եթե ՀՏՀ-ն էական է, ապա աուդիտորը պետք է ձեռք բերի գիտելիքներ նաև ՀՏՀ-ի միջավայրի վերաբերյալ և այն մասին, թե դրանք կարող են արդյոք ազդեցություն գործել բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատման վրա: ՀՏՀ-ի միջավայրում ռիսկերի և ներքին վերահսկողության առանձնահատկությունների բնույթը կարող է ներառել հետևյալը.

- գործարքների կատարման հիմքերի բացակայությունը: Որոշ ՀՏՀ-ներ նախագծված են այնպես, որ գործարքների կատարման հիմքերի ամբողջական փաթեթը, որը պիտանի է աուդիտի նպատակների իրականացման համար, կարող է առկա լինել միայն կարճ ժամանակաշրջանի ընթացքում կամ այնպիսի տեսքով, որն ընթեռնելի է միայն համակարգչի օգտագործման միջոցով: Հիմքերի ամբողջական փաթեթը կարող է առկա չլինել նաև այն դեպքերում, երբ ծրագրերի բարդ համակարգն իրականացնում է մշակման բազմաթիվ քայլեր: Հետևաբար, առանց համակարգչի օգտագործման (օգտագործողի կողմից) իրականացված ընթացակարգերի միջոցով դժվար կլինի ժամանակին հայտնաբերել ծրագրերի տրամաբանության մեջ տեղ գտած սխալները,

- գործարքների միանման մշակումը: Համակարգիչը համանմանորեն է մշակում բոլոր այն գործարքները, որոնք ունեն մշակման միևնույն հրահանգներ: Այսպիսով, այն խմբագրական սխալները, որոնք սովորաբար կապված են առանց համակարգչի օգտագործման կատարված մշակումների հետ, փաստորեն վերացվում են, սակայն ծրագրային սխալների (դետալներում կամ ծրագրերում առկա համակարգչային այլ սխալների) հետևանքով սովորաբար բոլոր գործարքները սխալ են մշակվում,

- գործառույթների տարանջատման բացակայությունը: Բազմաթիվ վերահսկողության ընթացակարգեր, որոնք սովորաբար կատարվում են առանձին անձանց կողմից՝ առանց համակարգչի օգտագործման, կարող են կենտրոնացվել ՀՏՀ-ում: Այսպիսով, համակարգչային ծրագրերից, մշակումներից և տվյալներից օգտվելու հնարավորություն ունեցող անձինք կարող են իրականացնել անհամատեղելի գործառույթներ,

- սխալների և անկանոն երևույթների առաջացման հնարավորությունը: ՀՏՀ-ի զարգացման, պահպանման և կիրառման գործընթացներում մարդկային սխալի առաջացման հնարավորությունը կարող է ավելի մեծ լինել, քան առանց համակարգչի օգտագործման համակարգերում՝ այդ գործընթացներին բնորոշ մանրամասների մակարդակի պատճառով, ինչպես նաև առանց թույլտվության համակարգչային տվյալներից օգտվելու կամ դրանք առանց ակնհայտ ապացույցների փոփոխելու հնարավորությունները ՀՏՀ-ում ավելի մեծ են, քան առանց համակարգչի օգտագործման համակարգերում:

ՀՏՀ-ի միջոցով իրականացվող գործարքներում մարդկանց ներգրավման նվազեցումը կարող է նվազեցնել նաև սխալների և անկանոն երևույթների հայտնաբերման հնարավորությունը: Կիրառական ծրագրերի կամ համակարգչային ծրագրակազմի նախագծման կամ ձևափոխման ժամանակ տեղ գտած սխալներն ու անկանոն երևույթները կարող են երկար ժամանակաշրջանի ընթացքում մնալ չբացահայտված,

- գործարքների սկիզբը կամ իրականացումը: ՀՏՀ-ն կարող է ներառել որոշ տեսակի գործարքները ավտոմատ կերպով սկսելու հնարավորություն կամ պատճառ հանդիսանալ դրանց ավտոմատ կերպով իրականացման համար: Այս գործարքների և ընթացակարգերի իրականացման համար տրված թույլտվությունների փաստաթղթավորումը, հնարավոր է, որ չկատարվի այն նույն կերպով, ինչ առանց համակարգչի օգտագործման համակարգերում, և այդ գործարքների իրականացումը ղեկավարության կողմից թույլատրելը կարող է ենթադրվել՝ համաձայնվելով ՀՏՀ-ի նախագծի շուրջ և հետագայում դրանում ձևափոխումներ կատարելու հարցում,

- այլ վերահսկողության իրականացման կախվածությունը համակարգչային մշակումից: Համակարգչային մշակմամբ կարող են պատրաստվել այնպիսի հաշվետվություններ և այլ տվյալներ, որոնք կիրառվում են առանց համակարգչի օգտագործման վերահսկողության ընթացակարգեր իրականացնելիս: Առանց համակարգչի օգտագործման իրականացվող վերահսկողության այս ընթացակարգերի արդյունավետությունը կարող է կախված լինել ամբողջական և ճշգրիտ համակարգչային մշակումների միջոցով իրականացվող վերահսկողության արդյունավետությունից: Համակարգչային ծրագրերում գործարքների արդյունավետությունն ու դրանց մշակման գործընթացի հետևողականությունը իր հերթին հաճախ կախված է լինում ՀՏՀ-ի ընդհանուր վերահսկողության արդյունավետությունից,

- ղեկավարության հսկողության մեծացման հնարավորությունը: ՀՏՀ-ն կազմակերպության ղեկավարությանը կարող է առաջարկել վերլուծական բազմաթիվ միջոցներ, որոնք կարող են կիրառվել կազմակերպության գործառնությունների ուսումնասիրման և հսկողության նպատակով: Այս լրացուցիչ վերահսկողության առկայությունը, եթե այն կիրառվի, կարող է բարելավել ներքին վերահսկողության ամբողջ կառուցվածքը,

- համակարգիչների միջոցով աուդիտորական մեթոդների կիրառման հնարավորությունը: Համակարգիչների միջոցով մեծ քանակությամբ տվյալների մշակումն ու վերլուծումը աուդիտորին կարող է հնարավորություն տալ աուդիտորական թեստերի իրականացման ժամանակ կիրառելու աուդիտորական համակարգչային ընդհանուր և յուրահատուկ մեթոդներ:

ՀՏՀ-ի այս առանձնահատկությունների արդյունքում առաջացած ռիսկերը և վերահսկողությունը կարող են հնարավոր ազդեցություն գործել ռիսկի գնահատումների, ինչպես նաև աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթի, իրականացման ժամկետների և ծավալի վրա:

4. Ռիսկի գնահատումը

8. Համաձայն «Ռիսկի գնահատումը և ներքին վերահսկողությունը» աուդիտի ստանդարտ 400-ի՝ աուդիտորը պետք է գնահատի ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված էական տեղեկատվության հետ կապված բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերը:

9. ՀՏՀ-ի միջավայրում բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերը կարող են ունենալ թե համատարած ազդեցություն, և թե ազդեցություն կոնկրետ հաշիվներում էական խեղաթյուրումների առաջացման հավանականության վրա՝

- ռիսկերը կարող են առաջանալ ՀՏՀ-ի գործունեության այնպիսի թերությունների պատճառով, որոնք կապված են ծրագրերի մշակման և պահպանման, դրանց գործունեության, համակարգերի ծրագրային ապահովմանը օժանդակելու, ՀՏՀ-ի ֆիզիկական անվտանգության և հատուկ արտոնություններով օժտված սպասարկող ծրագրերից օգտվելու հնարավորության հետ: Այս թերությունները կարող են միտում ունենալ՝ համատարած ազդեցություն գործելու համակարգիչներում ծրագրերի ամբողջ համակարգի վրա,

- ռիսկերը կոնկրետ ծրագրերում, տվյալների բազաներում, համակարգչային գլխավոր (բնօրինակ հանդիսացող) ֆայլերում կամ մշակման կոնկրետ գործողություններում կարող են մեծացնել սխալների առաջացման կամ խարդախության հնարավորությունը: Օրինակ, սխալներ հաճախ են հանդիպում այն համակարգերում, որտեղ լուծվում են բարդ տրամաբանական խնդիրներ կամ կատարվում են բարդ հաշվարկներ, կամ որոնք պետք է գործեն տարբեր բացառությունների պայմաններում: Այն համակարգերը, որոնք իրականացնում են կանխիկ վճարումների կամ արագ իրացվելի ակտիվների հետ կապված վերահսկողությունը, զգայուն են դառնում դրանք օգտագործողների կամ ՀՏՀ-ի անձնակազմի խարդախ գործունեության նկատմամբ:

10. ՀՏՀ-ի նորագույն տեխնոլոգիայի հայտնվելու հետ մեկտեղ դրանք հաճախ օգտագործվում են պատվիրատուների կողմից այնպիսի համակարգչային բարդ համակարգերի ստեղծման համար, որոնք կարող են ընդգրկել միկրոհամակարգիչներից և մեծ համակարգիչներից, բաշխված տվյալների բազաներից, վերջնական մշակման և գործարար կառավարման համակարգերից բաղկացած ցանց, որոնք տեղեկատվություն են տրամադրում անմիջականորեն հաշվապահական հաշվառման համակարգերին: Նման համակարգերը մեծացնում են այն ՀՏՀ-ի և այն կոնկրետ ծրագրերի բարդության աստիճանը, որոնց վրա դրանք ազդեցություն են գործում: Արդյունքում դրանք կարող են բարձրացնել ռիսկի մակարդակը և պահանջել լրացուցիչ ուսումնասիրություններ:

5. Աուդիտորական ընթացակարգերը

11. Համաձայն «Ռիսկի գնահատումը և ներքին վերահսկողությունը» աուդիտի ստանդարտ 400-ի՝ աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի ՀՏՀ-ի միջավայրը՝ աուդիտորական ռիսկն ընդունելի ցածր մակարդակի իջեցնելու համար անհրաժեշտ աուդիտորական ընթացակարգերի նախագծման ժամանակ:

12. Աուդիտորի կողմից իրականացվող աուդիտի կոնկրետ նպատակները չեն փոփոխվում՝ անկախ այն բանից, թե հաշվապահական հաշվառման տվյալները մշակվում են համակարգչի միջոցով, թե՝ առանց համակարգչի օգտագործման: Այնուամենայնիվ, համակարգչային մշակման մեթոդները կարող են ազդել աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու նպատակով իրականացվող աուդիտորական ընթացակարգերի կիրառման մեթոդների վրա: Աուդիտորը ապացույց հանդիսացող բավականաչափ նյութեր ձեռք բերելու նպատակով կարող է կիրառել կամ առանց համակարգչի օգտագործման իրականացվող աուդիտորական ընթացակարգեր, կամ համակարգչի միջոցով իրականացվող աուդիտորական մեթոդներ, կամ էլ՝ դրանց համակցությունը: Այնուամենայնիվ, հաշվապահական հաշվառման որոշ համակարգերում, որտեղ օգտագործվում են համակարգիչներ կարևոր ծրագրերը մշակելու նպատակով, աուդիտորի համար կարող է դժվար կամ անհնարին լինել ստուգման, հարցումներ կատարելու կամ հաստատման նպատակով ձեռք բերելու որոշակի տվյալներ՝ առանց համակարգչի օգտագործման:

ԱՍ 402 «ՍՊԱՍԱՐԿՈՂ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ ՕԳՏՎՈՂ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-3

2. Պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորի նկատառումները 4-10

3. Սպասարկող կազմակերպության աուդիտորական եզրակացությունը 11-18

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է այն աուդիտորի համար ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը, որի պատվիրատուն օգտվում է սպասարկող կազմակերպության ծառայություններից: Ստանդարտում նկարագրված են նաև սպասարկող կազմակերպության աուդիտորի այն եզրակացությունները, որոնք կարող են ձեռք բերվել պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորի կողմից:

2. Աուդիտորը պետք է հաշվի առնի, թե ինչ ազդեցություն ունի սպասարկող կազմակերպության գործունեությունը պատվիրատուի հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողոթյան համակարգերի վրա՝ աուդիտի պլանավորման և աուդիտի անցկացման արդյունավետ մոտեցումներ մշակելու համար:

3. Պատվիրատուն կարող է օգտվել սպասարկող կազմակերպության ծառայություններից, ինչպիսիք են, օրինակ, գործարքներ իրականացնող և համապատասխան հաշվառում վարող կամ գործարքները գրանցող և համապատասխան տվյալները մշակող կազմակերպությունները (օրինակ, համակարգչային ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունը): Եթե պատվիրատուն օգտվում է սպասարկող կազմակերպության ծառայություններից, ապա որոշակի քաղաքականությունը, ընթացակարգերը և գրանցումները, որոնք պահպանվում են սպասարկող կազմակերպության կողմից, կարող են նշանակություն ունենալ պատվիրատուի ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի համար:

2. Պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորի նկատառումները

4. Սպասարկող կազմակերպությունը կարող է մշակել և իրականացնել այնպիսի քաղաքականություն և ընթացակարգեր, որոնք ազդում են պատվիրատուի հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վրա: Այդ քաղաքականությունն ու ընթացակարգերը թե´ ֆիզիկապես և թե´ գործառնականորեն առանձին են պատվիրատու կազմակերպությունից: Երբ սպասարկող կազմակերպության կողմից մատուցված ծառայությունները սահմանափակվում են միայն պատվիրատուի կողմից իրականացված գործարքները գրանցելով ու դրանց հետ կապված տեղեկատվությունը մշակելով, և այս գործարքների հաշվառման իրավասությունն ու պատասխանատվությունը մնում են պատվիրատուի վրա, ապա պատվիրատուն ի վիճակի կլինի իր կազմակերպությունում իրականացնել արդյունավետ քաղաքականություն և ընթացակարգեր: Երբ սպասարկող կազմակերպությունն է իրականացնում պատվիրատուի գործարքներն ու իր վրա է վերցնում դրանց հաշվառման պատասխանատվությունը, ապա պատվիրատուն կարող է անհրաժեշտ համարել հիմնվելու սպասարկող կազմակերպության քաղաքականության և ընթացակարգերի վրա:

5. Աուդիտորը պետք է որոշի սպասարկող կազմակերպության գործունեության կարևորությունը պատվիրատու կազմակերպության և նշանակությունը աուդիտի համար: Այդ նպատակով, կախված հանգամանքներից, պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորը պետք է հաշվի առնի հետևյալը.

- սպասարկող կազմակերպության կողմից մատուցված ծառայությունների բնույթը,

- պատվիրատուի և սպասարկող կազմակերպության միջև կնքված պայմանագրի պայմաններն ու հարաբերությունները նրանց միջև,

- ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված էական տեղեկատվությունը, որի վրա ազդում է սպասարկող կազմակերպության գործունեությունը,

- այդ տեղեկատվության հետ կապված բնորոշ ռիսկը,

- այն տևողությունը, որի ընթացքում պատվիրատուի հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերը փոխկապվածության մեջ են մտնում սպասարկող կազմակերպության համակարգերի հետ,

- պատվիրատուի ներքին վերահսկողությունը, որը կիրառվում է այն գործարքների նկատմամբ, որոնց վերաբերյալ տվյալները մշակվում են սպասարկող կազմակերպության կողմից,

- սպասարկող կազմակերպության հնարավորություններն ու ֆինանսական հզորությունը՝ ներառյալ այդ կազմակերպության անհաջողության հնարավոր ազդեցությունը պատվիրատուի վրա,

- սպասարկող կազմակերպության վերաբերյալ օգտագործողների համար նախատեսված տեղեկատվությունը և տեխնիկական ձեռնարկները,

- ընդհանուր վերահսկողության և համակարգչային համակարգերի վերահսկողության վերաբերյալ առկա տեղեկատվությունը, որը վերաբերում է պատվիրատուի գործունեությանը:

Ուսումնասիրելով վերը նշված հանգամանքները՝ աուդիտորը կարող է պարզել, որ սպասարկող կազմակերպության վերահսկողությունը չի ազդում վերահսկողության ռիսկի գնահատման վրա: Նման դեպքերում սույն ստանդարտի հետագա կիրառումը անհրաժեշտ չէ:

6. Պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորը պետք է հաշվի առնի նաև երրորդ կողմերի՝ սպասարկող կազմակերպության աուդիտորների, ներքին աուդիտորների կամ կարգավորող մարմինների հաշվետվությունները՝ որպես սպասարկող կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի, ինչպես նաև դրանց գործունեության և արդյունավետության վերաբերյալ տեղեկատվություն ձեռք բերելու միջոց:

7. Եթե պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորը եզրակացնում է, որ սպասարկող կազմակերպության գործունեությունը կարևոր է կազմակերպության համար և վերաբերում է աուդիտին, ապա աուդիտորը պետք է բավականաչափ տեղեկատվություն ձեռք բերի կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ պատկերացում կազմելու, ինչպես նաև վերահսկողության ռիսկը առավելագույն կամ առավել ցածր մակարդակներում գնահատելու համար, եթե իրականացվում են վերահսկողության թեստեր:

8. Եթե տեղեկատվությունը բավարար չէ, ապա պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորը կարող է քննարկել սպասարկող կազմակերպությանը հարցում կատարելու անհրաժեշտությունը, որպեսզի վերջինիս աուդիտորը իրականացնի որոշ ընթացակարգեր՝ անհրաժեշտ տեղեկատվությունը պատվիրատուին տրամադրելու համար, կամ կարող է այցելել սպասարկող կազմակերպություն՝ անհրաժեշտ տեղեկատվություն ստանալու նպատակով: Եթե պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորը ցանկություն ունի այցելել սպասարկող կազմակերպություն, ապա նա կարող է տեղեկացնել պատվիրատուին, որպեսզի վերջինս պահանջի սպասարկող կազմակերպությունից՝ հնարավորություն ընձեռել աուդիտորին ծանոթանալու անհրաժեշտ տեղեկատվության հետ:

9. Պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորը կարող է պատկերացում կազմել հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության այն համակարգերի մասին, որոնց վրա ազդում է սպասարկող կազմակերպության գործունեությունը՝ ուսումնասիրելով սպասարկող կազմակերպության աուդիտորից ստացված երրորդ կողմերի հաշվետվությունները: Բացի այդ, ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկատվության (որի վրա ազդում է սպասարկող կազմակերպության համակարգերի վերահսկողությունը) նկատմամբ վերահսկողության ռիսկի գնահատման ժամանակ աուդիտորը նույնպես կարող է օգտվել սպասարկող կազմակերպության աուդիտորական եզրակացությունից: Եթե պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորը օգտվում է սպասարկող կազմակերպության աուդիտորական եզրակացությունից, ապա նա պետք է հաշվի առնի իրականացված հանձնարարությունների շրջանակներում սպասարկող կազմակերպության աուդիտորի մասնագիտական գիտելիքների և փորձի վերաբերյալ հարցումներ կատարելու անհրաժեշտությունը:

10. Պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորը կարող է գալ այն եզրահանգման, որ ավելի արդյունավետ է աուդիտորական ապացույցները ձեռք բերել վերահսկողության թեստերի միջոցով՝ վերահսկողության ռիսկի գնահատման ավելի ցածր մակարդակ ապահովելու համար: Այսպիսի ապացույցներ կարելի է ձեռք բերել՝

- իրականացնելով վերահսկողության թեստեր պատվիրատուին սպասարկող կազմակերպության գործունեության նկատմամբ,

- ձեռք բերելով սպասարկող կազմակերպության աուդիտորական եզրակացությունները, որտեղ կարծիք է արտահայտված աուդիտի հետ կապված ծրագրերի մշակման համար այդ կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի արդյունավետության վերաբերյալ,

- այցելելով սպասարկող կազմակերպություն և իրականացնելով վերահսկողության թեստեր:

3. Սպասարկող կազմակերպության աուդիտորական եզրակացությունը

11. Սպասարկող կազմակերպության աուդիտորական եզրակացությունից օգտվելիս պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի եզրակացության բնույթն ու բովանդակությունը:

12. Սպասարկող կազմակերպության աուդիտորի եզրակացությունը, որպես կանոն, կարող է լինել հետևյալ երկու ձևերից մեկը.

Ձև 1 - եզրակացություն կառուցվածքի պիտանելիության վերաբերյալ

ա) սպասարկող կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի նկարագրությունը, որը, որպես կանոն, իրականացնում է սպասարկող կազմակերպության ղեկավարությունը,

բ) սպասարկող կազմակերպության աուդիտորի կարծիքն այն մասին, որ

- վերը նշված նկարագրությունը ճշգրիտ է,

- համակարգերի վերահսկողությունները գործողության մեջ են դրվել,

- կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերը նախատեսված են սահմանված նպատակներին հասնելու համար:

Ձև 2 - եզրակացություն կառուցվածքի պիտանելիության և արդյունավետության վերաբերյալ

ա) սպասարկող կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի նկարագրությունը, որը, որպես կանոն, իրականացնում է սպասարկող կազմակերպության ղեկավարությունը,

բ) սպասարկող կազմակերպության աուդիտորի կարծիքն այն մասին, որ

- վերը նշված նկարագրությունը ճշգրիտ է,

- համակարգերի վերահսկողությունները գործողության մեջ են դրվել,

- կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման ու ներքին վերահսկողության համակարգերը նախատեսված են սահմանված նպատակներին հասնելու համար,

- կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերը գործում են արդյունավետ, որը հիմնված է վերահսկողության թեստերի արդյունքների վրա: Ի լրումն արդյունավետության վերաբերյալ կարծիքի՝ սպասարկող կազմակերպության աուդիտորը կարող է որոշել իրականացված վերահսկողության թեստերն ու դրանց արդյունքները:

Սպասարկող կազմակերպության աուդիտորի եզրակացությունը, որպես կանոն, օգտագործման տեսանկյունից պարունակում է որոշ սահմանափակումներ (հիմնականում ղեկավարության, սպասարկող կազմակերպության ու նրա հաճախորդների, պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորի համար):

13. Պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի սպասարկող կազմակերպության աուդիտորի կողմից իրականացված աշխատանքների ծավալը և պետք է գնահատի սպասարկող կազմակերպության աուդիտորի կողմից կազմված եզրակացության օգտակարությունն ու համապատասխանությունը:

14. Եթե Ձև 1-ի եզրակացությունները պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորի համար կարող են օգտակար լինել հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ անհրաժեշտ պատկերացում կազմելու համար, ապա աուդիտորը նման եզրակացությունները չի օգտագործի որպես հիմք վերահսկողության ռիսկը նվազեցնելու նպատակով:

15. Ի տարբերություն Ձև 1-ի եզրակացությունների՝ Ձև 2-ի եզրակացությունները կարող են հիմք ապահովել վերահսկողության ռիսկը նվազեցնելու համար, քանի որ վերահսկողության թեստերը իրականացված են: Երբ Ձև 2-ի եզրակացությունը օգտագործվում է որպես ապացույց՝ գնահատված վերահսկողության ռիսկի ավելի ցածր մակարդակ ապահովելու համար, այդ դեպքում պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորը պետք է հաշվի առնի, թե արդյոք սպասարկող կազմակերպության աուդիտորի կողմից իրականացված վերահսկողությունը վերաբերում է պատվիրատուի գործարքներին (պատվիրատուի ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված էական տեղեկատվությունը) և թե արդյոք սպասարկող կազմակերպության աուդիտորի վերահսկողության թեստերն ու դրանց արդյունքները բավարար են: Այս առումով ուսումնասիրման ենթակա երկու հիմնական հարցերն են սպասարկող կազմակերպության աուդիտորի կողմից թեստերի իրականացման ժամկետները և այդ թեստերի իրականացումից հետո անցած ժամանակահատվածը:

16. Կարևոր նշանակություն ունեցող վերահսկողության կոնկրետ թեստերի ու դրանց արդյունքների համար պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորը պետք է հաշվի առնի, թե արդյոք նման թեստերի բնույթը, իրականացման ժամկետները և ծավալը բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ են ապահովում հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի արդյունավետության վերաբերյալ՝ պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորի կողմից գնահատված վերահսկողության ռիսկի մակարդակը պահպանելու համար:

17. Սպասարկող կազմակերպության աուդիտորը կարող է պարտավորվել իրականացնելու անկախ ընթացակարգեր, որոնք պիտանի են պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորի համար: Նման պարտավորությունը կարող է ընդգրկել այնպիսի ընթացակարգերի իրականացում, որոնք համաձայնեցված են պատվիրատուի և իր աուդիտորի, ինչպես նաև սպասարկող կազմակերպության և նրա աուդիտորի միջև:

18. Երբ պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորն օգտվում է սպասարկող կազմակերպության աուդիտորի եզրակացությունից, ապա պատվիրատուին սպասարկող աուդիտորի եզրակացությունը չպետք է պարունակի հղում սպասարկող կազմակերպության աուդիտորի եզրակացությանը:

ԱՍ 500 «ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԱՊԱՑՈՒՅՑՆԵՐ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-6

2. Բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցները 7-8

3. Աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու համար իրականացվող ընթացակարգերը 19-25

4. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը 26

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի ընթացքում ձեռք բերվող աուդիտորական ապացույցների քանակի և որակի, ինչպես նաև այդ ապացույցները ձեռք բերելու նպատակով իրականացվող աուդիտորական ընթացակարգերի վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը:

2. Աուդիտորը պետք է ձեռք բերի բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ՝ հիմնավորված եզրահանգումների հիման վրա աուդիտորական կարծիքը արտահայտելու նպատակով:

3. Աուդիտորական ապացույցները ձեռք են բերվում վերահսկողության թեստերի և անկախ ընթացակարգերի համատեղ իրականացման միջոցով: Որոշ դեպքերում դրանք կարող են ձեռք բերվել բացառապես անկախ ընթացակարգերի իրականացման միջոցով:

4. Աուդիտորական ապացույցն այն տեղեկատվությունն է, որը ձեռք է բերվում աուդիտորի կողմից աուդիտորական կարծիքի ձևավորման համար հիմք հանդիսացող եզրահանգումներ կատարելու նպատակով: Աուդիտորական ապացույցները ներառում են ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման համար հիմք հանդիսացող սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերն ու գրանցումները, ինչպես նաև այլ հավաստի աղբյուրներից ստացված տեղեկատվությունը:

5. Վերահսկողության թեստերն այն ստուգումներն են, որոնք իրականացվում են հաշվապահական հաշվառման ու ներքին վերահսկողության համակարգերի կառուցվածքների համապատասխանության և գործելու արդյունավետության վերաբերյալ աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու նպատակով:

6. Անկախ ընթացակարգերն այն ստուգումներն են, որոնք իրականացվում են ֆինանսական հաշվետվություններում էական խեղաթյուրումների հայտնաբերման համար աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու նպատակով և լինում են երկու տեսակի.

ա) գործարքների և հոդվածների մնացորդների հետ կապված մանրամասնությունների ստուգումներ,

բ) վերլուծական ընթացակարգեր:

2. Բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցները

7. Բավականաչափությունն ու համապատասխանությունը փոխկապակցված են միմյանց հետ և վերաբերում են վերահսկողության թեստերի ու անկախ ընթացակարգերի իրականացման միջոցով ձեռք բերվող աուդիտորական ապացույցներին: Բավականաչափությունը վերաբերում է աուդիտորական ապացույցների քանակական բնութագրին, իսկ համապատասխանությունը` որակական բնութագրին և որոշակի տեղեկատվության վերաբերյալ աուդիտորական ապացույցների տեղին (հիմնավոր) լինելուն և հուսալիությանը: Սովորաբար աուդիտորն անհրաժեշտ է համարում հիմնվելու այն աուդիտորական ապացույցների վրա, որոնք ավելի շատ կրում են համոզիչ, քան որոշիչ բնույթ, և հաճախ միևնույն տեղեկատվությունը հիմնավորելու նպատակով նա ձգտում է դրանք ձեռք բերել տարբեր աղբյուրներից, կամ ձեռք բերել տարբեր բնույթի աուդիտորական ապացույցներ:

8. Աուդիտորական կարծիքը ձևավորելիս աուդիտորը, որպես կանոն, չի ուսումնասիրում առկա ամբողջ տեղեկատվությունը, քանի որ հաշվապահական հաշվառման հաշիվների մնացորդների, գործառնությունների դասերի կամ վերահսկողության վերաբերյալ եզրահանգումները կարող են կատարվել դատողության կամ վիճակագրական ընտրանքի ընթացակարգերի կիրառման միջոցով:

9. Աուդիտորի կարծիքն այն մասին, թե որոնք են համարվում բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ, կախված է հետևյալ գործոնների ազդեցությունից՝

- ֆինանսական հաշվետվությունների, ինչպես նաև հաշվապահական հաշվառման հաշիվների մնացորդների կամ գործառնությունների դասերի կտրվածքով՝ բնորոշ ռիսկի բնույթի ու մակարդակի վերաբերյալ աուդիտորի գնահատումները,

- հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի բնույթն ու վերահսկողության ռիսկի գնահատումը,

- ստուգվող հոդվածի էականության մակարդակը,

- նախորդ աուդիտորական աշխատանքներից ձեռք բերված փորձը,

- աուդիտորական ընթացակարգերի արդյունքները՝ ներառյալ այն խարդախություններն ու սխալները, որոնք կարող են հայտնաբերվել,

- առկա տեղեկատվության աղբյուրներն ու դրանց հուսալիությունը:

10. Վերահսկողության թեստերի միջոցով աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելիս վերահսկողության ռիսկի սահմանված մակարդակը հիմնավորելու նպատակով աուդիտորը պետք է հաշվի առնի դրանց բավականաչափությունն ու համապատասխանությունը:

11. Հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի այն ասպեկտները, որոնց վերաբերյալ աուդիտորը պետք է ձեռք բերի աուդիտորական ապացույցներ, հետևյալն են.

ա) կառուցվածքը. հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերը համապատասխանորեն են նախագծված՝ էական խեղաթյուրումները կանխարգելելու և (կամ) հայտնաբերելու և ուղղելու համար,

բ) գործունեությունը. այդ համակարգերը գոյություն ունեն և արդյունավետորեն են գործել համապատասխան ժամանակաշրջանում:

12. Անկախ ընթացակարգերի միջոցով աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելիս ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկատվությունը հաստատելու նպատակով աուդիտորը պետք է հաշվի առնի այդ ընթացակարգերից, ինչպես նաև վերահսկողության թեստերից ստացված ցանկացած այլ ապացույցների բավականաչափությունն ու համապատասխանությունը:

13. Ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվությունը կազմակերպության ղեկավարության կողմից հաստատված տեղեկատվությունն է, որը ներկայացված է մանրամասն կամ այլ կերպ և ներառված է ֆինանսական հաշվետվություններում: Դրանք կարելի է դասակարգել հետևյալ կերպ.

ա) առկայությունը՝ ակտիվը կամ պարտավորությունը առկա է որոշակի ամսաթվի դրությամբ,

բ) իրավունքներն ու պարտականությունները՝ ակտիվը կամ պարտավորությունը պատկանում է կազմակերպությանը որոշակի ամսաթվի դրությամբ,

գ) տեղի ունենալը` տեղի է ունեցել գործարք կամ իրադարձություն, որը վերաբերում է կազմակերպությանը հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում,

դ) ամբողջականությունը` գոյություն չունեն որևէ չգրանցված ակտիվներ, պարտավորություններ, գործարքներ, դեպքեր կամ չբացահայտված այլ հարցեր,

ե) գնահատումը՝ ակտիվը կամ պարտավորությունը գրանցված է համապատասխան հաշվեկշռային արժեքով,

զ) չափումը՝ գործարքը կամ իրադարձությունը գրանցված է համապատասխան արժեքով, իսկ եկամուտը կամ ծախսը վերագրված է համապատասխան ժամանակաշրջանին,

է) ներկայացումն ու բացահայտումը՝ հոդվածը բացահայտված, դասակարգված և բնութագրված է՝ համաձայն ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման հիմունքների:

14. Սովորաբար աուդիտորական ապացույցները ձեռք են բերվում ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված յուրաքանչյուր տեղեկատվության վերաբերյալ: Աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելը որևէ տեղեկատվության վերաբերյալ, օրինակ, պաշարների առկայության, չի կարող փոխարինել մեկ այլ տեղեկատվության, օրինակ, գնահատման վերաբերյալ աուդիտորական ապացույցների ձեռք բերմանը: Անկախ ընթացակարգերի բնույթը, իրականացման ժամկետներն ու ծավալները լինում են տարբեր՝ կախված տեղեկատվությունից: Թեստերի միջոցով կարող են աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերվել մեկից ավելի տեղեկատվության վերաբերյալ, օրինակ, դեբիտորական պարտքերի հավաքագրման մասին տեղեկատվությունը կարող է աուդիտորական ապացույցներ ապահովել թե´ դրանց առկայության և թե´ գնահատման վերաբերյալ:

15. Աուդիտորական ապացույցների հուսալիությունը կախված է դրանց ստացման աղբյուրներից՝ ներքին կամ արտաքին, ինչպես նաև դրանց բնույթից՝ տեսողական, փաստաթղթերի տեսքով կամ բանավոր: Չնայած որ աուդիտորական ապացույցների հուսալիությունը կախված է առանձին հանգամանքներից, հետևյալ ընդհանրացումները կօժանդակեն աուդիտորական ապացույցների հուսալիության գնահատման գործում՝

- արտաքին աղբյուրներից (օրինակ՝ երրորդ անձանցից ստացված տեղեկատվության հաստատումը) ստացված աուդիտորական ապացույցներն ավելի հուսալի են, քան ներքին աղբյուրներից ստացվածները,

- ներքին աղբյուրներից ստացված աուդիտորական ապացույցներն ավելի հուսալի են այն դեպքում, երբ հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերը գործում են արդյունավետորեն,

- անմիջապես աուդիտորի կողմից ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցներն ավելի հուսալի են, քան կազմակերպությունից ձեռք բերվածները,

- փաստաթղթերի և գրավոր տեսքով հաստատված աուդիտորական ապացույցներն ավելի հուսալի են, քան բանավորները:

16. Աուդիտորական ապացույցներն առավել համոզիչ են այն դեպքերում, երբ տարբեր աղբյուրներից ձեռք բերված կամ տարբեր բնույթի ապացույցները համապատասխանում են միմյանց: Այդ դեպքերում աուդիտորը կարող է ձեռք բերել վստահության ավելի բարձր աստիճան, քան այն դեպքերում, երբ աուդիտորական ապացույցներն ուսումնասիրվում են առանձին: Ընդհակառակը, երբ մեկ աղբյուրից ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցները չեն համապատասխանում մեկ այլ աղբյուրից ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցներին, ապա աուդիտորը պետք է իրականացնի լրացուցիչ այն ընթացակարգերը, որոնք անհրաժեշտ են անհամապատասխանությունները հարթելու համար:

17. Աուդիտորը պետք է հաշվի առնի աուդիտորական ապացույցների ձեռքբերման հետ կապված ծախսերի և ձեռք բերված տեղեկատվության պիտանիության միջև կապը: Այնուամենայնիվ, ապացույցների ձեռքբերման հետ կապված դժվարություններն ու ծախսերն ամենևին բավարար հիմք չեն հանդիսանում անհրաժեշտ ընթացակարգերը չիրականացնելու համար:

18. Երբ հիմնավոր կասկածներ են առաջանում ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության վերաբերյալ, ապա աուդիտորը պետք է փորձի ձեռք բերել բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ՝ այդ կասկածները վերացնելու համար: Այնուամենայնիվ, երբ աուդիտորն ի վիճակի չի լինում ձեռք բերել բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ, ապա նա պետք է արտահայտի վերապահումներով դրական կարծիք կամ հրաժարվի կարծիք արտահայտելուց:

3. Աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու համար իրականացվող ընթացակարգերը

19. Աուդիտորը աուդիտորական ապացույցները ձեռք է բերում հետևյալ ընթացակարգերից մեկի կամ մի քանիսի իրականացման միջոցով՝ ստուգումներ, ուսումնասիրություններ, հարցումներ ու հաստատումներ, հաշվարկներ և վերլուծական ընթացակարգեր: Այդ ընթացակարգերի իրականացման ժամկետները մասամբ կախված են այն ժամանակաշրջանից, որի ընթացքում առկա են որոնվող աուդիտորական ապացույցները:

3.1 Ստուգումները

20. Ստուգումները գրանցումների, փաստաթղթերի կամ նյութական ակտիվների ստուգման աշխատանքներն են: Գրանցումների ու փաստաթղթերի ստուգումներն ապահովում են հուսալիության տարբեր աստիճաններ ունեցող աուդիտորական ապացույցներ, ինչը կախված է դրանց բնույթից ու ստացման աղբյուրներից, ինչպես նաև դրանց մշակման գործում ներքին վերահսկողության արդյունավետությունից: Ստորև բերվում են փաստաթղթերի տեսքով աուդիտորական ապացույցների երեք այն հիմնական տեսակները, որոնք աուդիտորին ապահովում են հուսալիության տարբեր աստիճաններ: Դրանք են.

ա) աուդիտորական ապացույցներ, որոնք պատրաստվել և պահպանվում են երրորդ անձանց կողմից,

բ) աուդիտորական ապացույցներ, որոնք պատրաստվել են երրորդ անձանց կողմից և պահպանվում են կազմակերպության կողմից,

գ) աուդիտորական ապացույցներ, որոնք պատրաստվել և պահպանվում են կազմակերպության կողմից:

Նյութական ակտիվների ստուգումը ապահովում է հուսալի աուդիտորական ապացույցներ դրանց առկայության վերաբերյալ, բայց ոչ թե անպայման դրանց սեփականության կամ արժեքի վերաբերյալ:

3.2 Ուսումնասիրությունները

21. Ուսումնասիրությունները այլ անձանց կողմից իրականացվող գործընթացներին կամ ընթացակարգերին հետևելն է, օրինակ, աուդիտորի ուսումնասիրությունները կազմակերպության աշխատակիցների կողմից պաշարների գույքագրման կամ վերահսկողության այնպիսի ընթացակարգերի իրականացման վերաբերյալ, որոնք կարող են հիմքեր չթողնել աուդիտի համար:

3.3 Հարցումներն ու հաստատումները

22. Հարցումները կազմակերպությունում կամ դրանից դուրս գտնվող իրազեկ անձանցից տեղեկատվության ձեռքբերման աշխատանքներն են: Դրանք կարող են լինել ինչպես երրորդ անձանց հասցեագրված պաշտոնական գրավոր հարցումների, այնպես էլ կազմակերպությունում գտնվող անձանց հասցեագրված ոչ պաշտոնական բանավոր հարցումների տեսքով: Կատարված հարցումների պատասխաններն աուդիտորին կարող են ապահովել այնպիսի տեղեկատվությամբ, որին նա չէր տիրապետել նախկինում, կամ որը հաստատում է աուդիտորական ապացույցները:

23. Հաստատումները հաշվապահական հաշվառման գրանցումներում պարունակվող տեղեկատվությունը հաստատելու նպատակով կատարված հարցումների պատասխաններն են: Օրինակ, աուդիտորը սովորաբար դեբիտորական պարտքերը հաստատելու նպատակով անմիջականորեն դիմում է դեբիտորներին:

3.4 Հաշվարկումները

24. Հաշվարկումները սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերի ու հաշվապահական հաշվառման գրանցումների տվյալների մաթեմատիկական ճշգրտության ստուգման աշխատանքները կամ անկախ հաշվարկների իրականացումն է:

3.5 Վերլուծական ընթացակարգերը

25. Վերլուծական ընթացակարգերը կարևորագույն գործակիցների ու զարգացման միտումների վերլուծությունն են, ներառյալ տատանումների հետ կապված ուսումնասիրությունների արդյունքների և այն փոխկապակցվածության վերլուծությունը, որը չի համապատասխանում գործին վերաբերող տեղեկատվությանը կամ կանխատեսված տվյալներին:

4. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը

26. Հանրային ոլորտի կազմակերպություններում աուդիտ իրականացնելիս աուդիտորը պետք է հաշվի առնի օրենսդրությունը, համապատասխան այլ իրավական ակտերը, ինչպես նաև գերատեսչական նորմատիվ այն ակտերը, որոնք ազդեցություն են գործում աուդիտորական գործունեությանը ներկայացվող առանձնահատուկ պահանջների վրա: Այդ պահանջները կարող են ազդեցություն գործել, օրինակ, կիրառվելիք աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթի և շրջանակների, ինչպես նաև էականության որոշման գործում աուդիտորի դատողության վրա: Սույն ստանդարտի 9-րդ կետը պետք է կիրառվի միայն աուդիտորի դատողության առումով՝ նման սահմանափակումները հաշվի առնելուց հետո:

ԱՍ 501 «ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԱՊԱՑՈՒՅՑՆԵՐ - ՀԱՏՈՒԿ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-3

2. Մաս Ա Աուդիտորի ներկայությունը գույքագրման գործընթացին 4-18

3. Մաս Գ Հարցումներ դատական գործընթացների և հայցերի վերաբերյալ 31-37

4. Մաս Դ Երկարաժամկետ ներդրումների գնահատումը և բացահայտումը 38-41

5. Մաս Ե Սեգմենտային տեղեկատվությունը 42-45

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված որոշակի գումարների և այլ բացահայտումների վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը՝ ի լրումն «Աուդիտորական ապացույցներ» աուդիտի ստանդարտ 500-ում ընդգրկվածների:

2. Սույն ստանդարտում բերված ստանդարտների և ուղեցույցների կիրառումը կօգնի աուդիտորին ֆինանսական հաշվետվություններում որոշակի գումարների և այլ բացահայտումների վերաբերյալ աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու գործում:

3. Սույն ստանդարտը կազմված է հետևյալ մասերից.

Մաս Ա Աուդիտորի ներկայությունը գույքագրման գործընթացին

Մաս Գ Հարցումներ դատական գործընթացների և հայցերի վերաբերյալ

Մաս Դ Երկարաժամկետ ներդրումների գնահատումը և բացահայտումը

Մաս Ե Սեգմենտային տեղեկատվությունը

2. Մաս Ա Աուդիտորի ներկայությունը գույքագրման գործընթացին

4. Կազմակերպության ղեկավարությունը, որպես կանոն, սահմանում է ընթացակարգեր, որոնց միջոցով առնվազն տարին մեկ անգամ անցկացվում է կազմակերպության ակտիվների գույքագրում, որը հիմք է հանդիսանում ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման կամ անընդհատ գույքագրման համակարգի հուսալիության հարցում համոզվելու համար:

5. Եթե տվյալ նյութական ակտիվը էական է ֆինանսական հաշվետվությունների համար, ապա աուդիտորը պետք է ձեռք բերի բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ դրա առկայության և վիճակի վերաբերյալ՝ հնարավորության դեպքում ներկա գտնվելով գույքագրման գործընթացին: Աուդիտորի ներկայությունը գույքագրման գործընթացին հնարավորություն կտա նրան անձամբ ստուգելու կազմակերպության ակտիվները, ուսումնասիրելու վերջիններիս գույքագրման արդյունքների գրանցման և վերահսկման նպատակով կազմակերպության ղեկավարության կողմից սահմանված ընթացակարգերի համապատասխանելիությունը, ինչպես նաև վերոհիշյալ ընթացակարգերի հուսալիության վերաբերյալ ապահովելու ապացույցներ:

6. Եթե անկանխատեսելի հանգամանքների պատճառով աուդիտորը հնարավորություն չի ունենում նախատեսված օրը ներկա գտնվել ակտիվների գույքագրման գործընթացին, ապա նա պետք է ինքնուրույն իրականացնի որոշ ակտիվների գույքագրումը կամ ուսումնասիրի դրա արդյունքները մեկ այլ օր, իսկ անհրաժեշտության դեպքում պետք է անցկացնի նաև կատարված գործարքների թեսթավորում:

7. Եթե նյութական ակտիվների բնույթից և գտնվելու վայրից ելնելով՝ հնարավոր չէ ներկա գտնվել գույքագրման տվյալ գործընթացին, ապա աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի, թե արդյոք այլընտրանքային ընթացակարգերը ապահովում են բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ նյութական ակտիվների առկայության և վիճակի վերաբերյալ՝ որոշելու համար, որ աուդիտորին անհրաժեշտ չէ հղում կատարել աուդիտի շրջանակների սահմանափակմանը: Օրինակ, մինչև գույքագրումը ձեռք բերված կամ գնված գույքատեսակների հետագա իրացման փաստաթղթերը կարող են ապահովել բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ:

8. Գույքագրման գործընթացին իր ներկայությունը կամ այլընտրանքային ընթացակարգերը պլանավորելիս աուդիտորը պետք է հաշվի առնի.

- նյութական ակտիվների նկատմամբ կիրառվող հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի բնույթը,

- բնորոշ, վերահսկողության և չհայտնաբերման ռիսկերը, ինչպես նաև նյութական ակտիվների հետ կապված էականության հարցերը,

- նախատեսվում են արդյոք համապատասխան ընթացակարգեր և անհրաժեշտ հրահանգներ գույքագրման համար,

- գույքագրման անցկացման ժամկետները,

- նյութական ակտիվների գտնվելու վայրը,

- զգացվում է արդյոք փորձագետի ներգրավման անհրաժեշտությունը:

9. Երբ գույքագրման միջոցով պետք է որոշվի քանակը, և աուդիտորը ներկա է գտնվում այդ գործընթացին, կամ երբ կազմակերպությունում գործում է անընդհատ գույքագրման համակարգ, և աուդիտորը տարվա ընթացքում մեկ կամ մի քանի անգամ ներկա է գտնվում այդ գործընթացին, ապա աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի գույքագրման ընթացակարգերը, և ինքն իրականացնի թեսթային գույքագրում:

10. Եթե կազմակերպությունը կիրառում է նյութական ակտիվների քանակությունը որոշելու համար նախատեսված ընթացակարգեր, օրինակ, ածխի հսկայական զանգվածը որոշելու նպատակով, ապա աուդիտորին կարող է անհրաժեշտ լինել՝ համոզվելու նման ընթացակարգերի ողջամտության մեջ:

11. Եթե կազմակերպության նյութական ակտիվները գտնվում են տարբեր վայրերում, ապա աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի, թե որ վայր այցելելն է ավելի խելամիտ՝ հաշվի առնելով այդ նյութական ակտիվների էականությունը, ինչպես նաև տարբեր վայրերում բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատումները:

12. Աուդիտորին անհրաժեշտ է ուսումնասիրել կազմակերպության ղեկավարության հրահանգները, որոնք վերաբերում են.

ա) վերահսկողության ընթացակարգերի կիրառմանը (օրինակ, ապրանքանյութական արժեքների հաշվառման տեղեկագրերի հավաքումը, ապրանքանյութական արժեքների հաշվառման չօգտագործված տեղեկագրերի հաշվառումը, ինչպես նաև հաշվարկման և վերահաշվարկման ընթացակարգերը),

բ) անավարտ արտադրության ավարտման աստիճանի, դանդաղ շրջանառող, հնացած կամ վնասված ապրանքանյութական արժեքների, ինչպես նաև երրորդ անձանց սեփականությունը հանդիսացող նյութական ակտիվների (օրինակ՝ բեռնագրերով) ճշգրիտ որոշմանը,

գ) այն հարցին, թե առկա են արդյոք համապատասխան հրահանգներ՝ ապրանքանյութական արժեքների շարժի, հաշվետու ժամանակաշրջանից առաջ և հետո դրանց առաքման և ստացման վերաբերյալ:

13. Աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի կազմակերպության աշխատակիցների կողմից իրականացված ընթացակարգերը և անցկացնի թեսթային գույքագրում՝ ղեկավարության կողմից սահմանված ընթացակարգերի պատշաճորեն իրականացնելու հարցում հավաստիացումներ ձեռք բերելու համար: Գույքագրում անցկացնելու ժամանակ աուդիտորը պետք է ստուգի կազմակերպության կողմից անցկացված գույքագրման արդյունքների գրանցումների թե´ ամբողջականությունը և թե´ ճշգրտությունը՝ համեմատելով վերոհիշյալ գրանցումներում նշված տեսակները առկա նյութական ակտիվների և առկա նյութական ակտիվների տեսակները՝ գույքագրման արդյունքների գրանցումների հետ: Աուդիտորը պետք է նաև ուսումնասիրի նման գրանցումների պատճենների ծավալը (քանակը), որն անհրաժեշտ կլինի հետագա ստուգումների և համեմատումների համար:

14. Աուդիտորը նաև պետք է հաշվի առնի վերջնական ընթացակարգերը, ներառյալ նյութական ակտիվների շարժի մանրամասները՝ անմիջապես մինչ դրա կատարումը, գույքագրման ընթացքում և դրանից հետո, այնպես որ հետագայում հնարավոր լինի ստուգել նման շարժերի հաշվառումը:

15. Գործնական պատճառներով կազմակերպության նյութական ակտիվների գույքագրման գործընթացը կարող է անցկացվել ոչ թե հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջին օրը, այլ մեկ ուրիշ օր: Այս փաստը կարող է համապատասխանել աուդիտի նպատակներին միայն այն դեպքերում, երբ վերահսկողության ռիսկի գնահատականը այնքան էլ բարձր չէ: Աուդիտորը պետք է գնահատի, թե համապատասխան ընթացակարգերի իրականացման միջոցով ճշգրտորեն գրանցվել են արդյոք գույքագրման անցկացման և հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջին օրերի միջև ընկած ժամանակահատվածում նյութական ակտիվների կազմում տեղի ունեցած փոփոխությունները:

16. Այն դեպքերում, երբ կազմակերպությունում գործում է անընդհատ գույքագրման համակարգ, որն օգտագործվում է հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի օրվա դրությամբ մնացորդները որոշելու համար, ապա աուդիտորը պետք է գնահատի, թե արդյոք համապատասխան լրացուցիչ ընթացակարգերի իրականացման միջոցով ընկալվել են անցկացված գույքագրման և անընդհատ գույքագրման արդյունքների գրանցումների միջև եղած էական տարբերությունների առաջացման պատճառները, և արդյոք կատարվել են համապատասխան ուղղումներ այդ գրանցումներում:

17. Աուդիտորը պետք է ստուգի ապրանքանյութական արժեքների վերջնական անվանացանկը և գնահատի, թե արդյոք՝ գույքագրման փաստացի տվյալները դրանում ճշգրտորեն են արտացոլված:

18. Երբ կազմակերպության նյութական ակտիվները գտնվում են երրորդ անձի պահպանության և հսկողության տակ, ապա աուդիտորը որպես կանոն երրորդ անձից պետք է ստանա հաստատում՝ կազմակերպության անունից նրա պահպանության տակ գտնվող նյութական ակտիվների քանակի և վիճակի վերաբերյալ: Կախված այդ նյութական ակտիվների էականությունից, աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի նաև.

- երրորդ անձի ազնվությունը և անկախությունը,

- անձամբ կամ իր հանձնարարությամբ մեկ այլ աուդիտորի կողմից գույքագրման գործընթացին հետևելու անհրաժեշտությունը,

- երրորդ անձի հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի համապատասխանության վերաբերյալ մեկ այլ աուդիտորի կողմից պատրաստված եզրակացության ձեռքբերման անհրաժեշտությունը՝ նրա մոտ պահվող նյութական ակտիվների ճիշտ հաշվառման և համապատասխանորեն պահպանման մեջ համոզվելու համար,

- երրորդ անձանց մոտ գտնվող նյութական ակտիվների փաստաթղթերը ստուգելու անհրաժեշտությունը, օրինակ, պահեստի ստացականները, կամ այդ նյութական ակտիվները գրավ դրված լինելու դեպքում դրա մասին երրորդ անձանցից հաստատում ձեռք բերելու անհրաժեշտությունը:

3. Մաս Գ Հարցումներ դատական գործընթացների և հայցերի վերաբերյալ

31. Դատական գործընթացները և հայցերը, որոնց մեջ ներգրավված է կազմակերպությունը, կարող են էական ազդեցություն գործել կազմակերպության ֆինանսական հաշվետվությունների վրա և այդ պատճառով կարող է անհրաժեշտ լինել, որպեսզի դրանք բացահայտվեն և (կամ) նախատեսվեն ֆինանսական հաշվետվություններում:

32. Աուդիտորը պետք է իրականացնի ընթացակարգեր այն դատական գործընթացներին և հայցերին տեղեկանալու համար, որոնց մեջ ներգրավված է կազմակերպությունը, և որոնք էական ազդեցություն կարող են գործել ֆինանսական հաշվետվությունների վրա: Նման ընթացակարգերը ներառում են.

- կազմակերպության ղեկավարությանը ուղղված համապատասխան հարցումների կատարումը՝ ներառյալ ղեկավարությունից տեղեկատվության ձեռքբերումը,

- ժողովների արձանագրությունների և կազմակերպության իրավաբանների հետ ունեցած թղթակցության ուսումնասիրումը,

- դատական ծախսերի հետ կապված հոդվածների ստուգումը,

- կազմակերպության գործունեության վերաբերյալ տեղեկատվության՝ ներառյալ կազմակերպության ներքին իրավաբանական ծառայության (բաժնի) աշխատակիցների հետ ունեցած զրույցների արդյունքում ստացված ցանկացած տեղեկատվության օգտագործումը:

33. Դատական գործընթացների կամ հայցերի առկայության դեպքում կամ այն դեպքերում, երբ աուդիտորը գտնում է, որ դրանք կարող են գոյություն ունենալ, նա պետք է անմիջական կապ հաստատի կազմակերպության իրավաբանների հետ: Նման կապը կօգնի աուդիտորին` ձեռք բերելու բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ այն մասին, թե հայտնի են արդյոք հնարավոր էական դատական գործընթացները, և թե արդյոք ֆինանսական հետևանքների վերաբերյալ կազմակերպության ղեկավարության գնահատումները, ներառյալ ծախսերը, հավաստի են:

34. Կազմակերպության փաստաբանին ուղղված նամակի մեջ, որը պետք է պատրաստվի կազմակերպության ղեկավարության և ուղարկվի աուդիտորի կողմից, փաստաբանից պահանջվում է հաղորդակցվել անմիջապես աուդիտորի հետ: Եթե ենթադրվում է, որ փաստաբանը չի պատասխանի սովորական (ընդհանուր բնույթի) նամակին, ապա դրանում, որպես կանոն, պետք է նշվի հետևյալը.

- դատական գործընթացների և հայցերի ցանկը,

- դատական գործընթացների կամ հայցերի արդյունքների վերաբերյալ կազմակերպության ղեկավարության կողմից կատարված գնահատումները, ինչպես նաև ֆինանսական հետևանքների վերաբերյալ կազմակերպության ղեկավարության գնահատումները՝ ներառյալ ծախսերը,

- հարցում՝ կազմակերպության ղեկավարության գնահատումների ողջամտությունը փաստաբանի կողմից հաստատելու, ինչպես նաև փաստաբանի կողմից ցուցակը ոչ ամբողջական կամ ոչ ճշգրիտ լինելու դեպքում հետագա տեղեկատվություն տրամադրելու վերաբերյալ:

35. Աուդիտորն ուսումնասիրում է իրավաբանական բնույթի հարցերը, ընդհուպ մինչև աուդիտորական եզրակացության պատրաստման օրը: Որոշ դեպքերում աուդիտորին կարող է անհրաժեշտ լինել իրավաբաններից ձեռք բերելու վերջին փոփոխությունները ներառող տեղեկատվություն:

36. Որոշակի հանգամանքներում, օրինակ, հարցի բարդ լինելու կամ կազմակերպության ղեկավարության և իրավաբանի միջև անհամաձայնության առկայության դեպքում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել հանդիպելու իրավաբանի հետ՝ դատական գործընթացների և հայցերի հավանական արդյունքները քննարկելու համար: Նման հանդիպումները պետք է տեղի ունենան կազմակերպության ղեկավարության թույլտվությամբ, և նախընտրելի է այդ հանդիպումներին կազմակերպության ներկայացուցչի ներկայությունը:

37. Եթե կազմակերպության ղեկավարությունը իրավաբանի հետ հաղորդակցվելու թույլտվություն չի տալիս աուդիտորին, ապա դա կդիտվի որպես աուդիտի շրջանակների սահմանափակում և, որպես կանոն, կբերի վերապահումներով դրական կարծիքի արտահայտմանը կամ կարծիք արտահայտելուց հրաժարմանը: Երբ իրավաբանը հրաժարվում է համապատասխան ձևով պատասխանել աուդիտորի հարցումներին, իսկ աուդիտորն ի վիճակի չէ ձեռք բերել բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ՝ այլընտրանքային ընթացակարգերի իրականացման միջոցով, ապա աուդիտորը պետք է որոշի, թե արդյոք դա կարող է դիտվել որպես աուդիտի շրջանակների սահմանափակում, որը կարող է բերել վերապահումներով դրական կարծիքի արտահայտմանը կամ կարծիք արտահայտելուց հրաժարմանը:

4. Մաս Դ Երկարաժամկետ ներդրումների գնահատումը և բացահայտումը

38. Երբ երկարաժամկետ ներդրումները էական են ֆինանսական հաշվետվությունների համար, ապա աուդիտորը պետք է ձեռք բերի բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ՝ դրանց գնահատման և բացահայտման վերաբերյալ:

39. Երկարաժամկետ ներդրումներին վերաբերող աուդիտորական ընթացակարգերը սովորաբար ներառում են ապացույցների ուսումնասիրությունները այն մասին, թե արդյոք ի վիճակի է կազմակերպությունը շարունակել պահելու ներդրումները երկարաժամկետ հիմունքներով, ինչպես նաև կազմակերպության ղեկավարության հետ աուդիտորի քննարկումները այն մասին, թե կշարունակի արդյոք կազմակերպությունը պահելու ներդրումները որպես երկարաժամկետ ներդրումներ և, այդ մտադրության վերաբերյալ կազմակերպության գրավոր հաստատման ձեռքբերումը:

40. Այլ ընթացակարգերը սովորաբար ներառում են կազմակերպության ֆինանսական հաշվետվությունների և այլ տեղեկատվության հետ կապված ուսումնասիրություններ, օրինակ՝ շուկայական գները, որոնք ապահովում են արժեքի նշում և այդ արժեքների համեմատումը՝ կատարված ներդրումների հաշվեկշռային արժեքի հետ՝ ընդհուպ մինչև աուդիտորական եզրակացության պատրաստման օրը:

41. Եթե նման արժեքները չեն գերազանցում հաշվեկշռային արժեքը, ապա աուդիտորը պետք է հաշվի առնի, թե արդյոք պահանջվում է այդ փաստի գրանցումը: Եթե կան կասկածներ այն մասին, թե արդյոք կփոխհատուցվի հաշվեկշռային արժեքը, ապա աուդիտորը պետք է դիտարկի, թե կատարվել են արդյոք համապատասխան ուղղումներ և (կամ) բացահայտումներ:

5. Մաս Ե Սեգմենտային տեղեկատվությունը

42. Երբ սեգմենտային տեղեկատվությունը էական է ֆինանսական հաշվետվությունների համար, ապա աուդիտորը դրա բացահայտման վերաբերյալ պետք է ձեռք բերի բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ՝ համաձայն ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման և ներկայացման ընդունված հիմունքների:

43. Աուդիտորն ուսումնասիրում է ամբողջությամբ վերցրած ֆինանսական հաշվետվություններին վերաբերող սեգմենտային տեղեկատվությունը և նրանից սովորաբար չի պահանջվում կիրառել առանձին վերցրած սեգմենտային տեղեկատվության վերաբերյալ կարծիք արտահայտելու համար անհրաժեշտ աուդիտորական ընթացակարգեր: Այնուամենայնիվ, էականության հասկացությունը ընդգրկում է և´ քանակական, և´ որակական գործոններ, ու աուդիտորի իրականացրած ընթացակարգերում դրանք հաշվի են առնվում:

44. Սեգմենտային տեղեկատվությանը վերաբերող աուդիտորական ընթացակարգերը, որպես կանոն, ներառում են վերլուծական ընթացակարգեր և տվյալ հանգամանքներին համապատասխան այլ աուդիտորական թեսթեր:

45. Աուդիտորը կազմակերպության ղեկավարության հետ պետք է քննարկի սեգմենտային տեղեկատվության որոշման ժամանակ կիրառվող մեթոդները և ուսումնասիրի, թե հնարավոր է արդյոք նման մեթոդների արդյունքում՝ համաձայն ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման և ներկայացման կիրառվող հիմունքների, բացահայտում կատարել, ինչպես նաև ստուգի այդ մեթոդների կիրառելիությունը: Աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի իրացումները, փոխանցումները և սեգմենտների միջև կատարված վճարումները, միջսեգմենտային գումարների հաշվանցումը, համեմատումները նախահաշիվների և կանխատեսելի այլ արդյունքների հետ, օրինակ, գործառնական եկամուտները՝ իրացումից ստացված հասույթի նկատմամբ տոկոսային արտահայտությամբ, ինչպես նաև սեգմենտների միջև ակտիվների և ծախսումների բաշխումը, ներառյալ դրանց համապատասխանությունը նախորդ ժամանակաշրջանների հետ և անհամապատասխանությունների վերաբերյալ կատարված բացահայտումների ճշգրտությունը:

ԱՍ 505 «ԱՐՏԱՔԻՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄՆԵՐԸ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-6

2. Բնորոշ ու վերահսկողության ռիսկերի վերաբերյալ աուդիտորի գնահատումների և արտաքին հաստատման ընթացակարգերի փոխադարձ կապը 7-11

3. Ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության վերաբերյալ արտաքին հաստատումները 12-16

4. Արտաքին հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումների կազմումը 17-19

5. Դրական և բացասական հաստատումների կիրառումը 20-24

6. Ղեկավարության պահանջները 25-27

7. Պատասխանողների առանձնահատկությունները 28-27

8. Արտաքին հաստատումներ ստանալու գործընթացը 30-35

9. Հաստատման գործընթացի արդյունքների գնահատումը 36

10. Արտաքին հաստատումները մինչև հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտը 37

11. Ուժի մեջ մտնելու ամսաթիվը 38

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է աուդիտորի կողմից, որպես աուդիտորական ապացույցների ձեռքբերման միջոց՝ արտաքին հաստատումների կիրառման վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը:

2. Աուդիտորը պետք է որոշում կայացնի, բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու առումով, արտաքին հաստատումների կիրառման անհրաժեշտության վերաբերյալ: Այդ որոշումը կայացնելիս աուդիտորը պետք է հաշվի առնի էականությունը, բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատված մակարդակը և թե ինչպես այլ պլանավորված աուդիտորական ընթացակարգերի արդյունքում ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցները ընդունելի ցածր մակարդակի կիջեցնեն ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության աուդիտորական ռիսկը:

3. «Աուդիտորական ապացույցներ» աուդիտի ստանդարտ 500-ում նշվում է, որ աուդիտորական ապացույցների հուսալիության վրա ազդում են դրանց ձեռքբերման աղբյուրները և բնույթը: Վերոհիշյալ ստանդարտում նշվում է, որ, ընդհանուր առմամբ, արտաքին աղբյուրներից ստացված աուդիտորական ապացույցները ավելի հուսալի են, քան ներքին աղբյուրներից ստացվածները, և, որ համեմատած բանավոր ապացույցների, գրավոր ապացույցները ավելի հուսալի են: Հետևաբար, աուդիտորի կողմից աուդիտի ենթակա կազմակերպության հետ առնչություն չունեցող երրորդ անձանցից հարցումների արդյունքում գրավոր պատասխանի տեսքով ստացված աուդիտորական ապացույցները առանձին կամ այլ ընթացակարգերի իրականացման արդյունքում ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցների հետ միասին, կարող են ընդունելի ցածր մակարդակի իջեցնել ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության հետ կապված աուդիտորական ռիսկը:

4. Արտաքին հաստատումը աուդիտորական ապացույցների ձեռքբերման և գնահատման գործընթաց է` ղեկավարության կողմից ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության վրա ազդող առանձնահատուկ հարցերի վերաբերյալ տեղեկատվության ձեռքբերման նպատակով երրորդ անձանց կատարված հարցումների արդյունքում ստացված պատասխանի ձևով: Արտաքին հաստատումների կիրառման ծավալը որոշելու համար աուդիտորը հաշվի է առնում այն ոլորտի առանձնահատկությունները, որտեղ աուդիտի ենթակա կազմակերպությունը գործում է, ինչպես նաև հնարավոր պատասխանողների կողմից անմիջական հաստատման ուղարկված հարցումներին պատասխանելու առանձնահատկությունները:

5. Արտաքին հաստատումները սովորաբար կիրառվում են հաշիվների մնացորդների և նրանց բաղկացուցիչների առնչությամբ, բայց չպետք է սահմանափակվեն միայն այդ հարցերով: Օրինակ, աուդիտորը կարող է պահանջել արտաքին հաստատումներ պայմանագրի պայմանների կամ երրորդ անձանց հետ կազմակերպության գործարքների կապակցությամբ: Արտաքին հաստատում ստանալու նպատակով հարցումները կատարվում են, եթե պայմանագրի մեջ որևէ փոփոխություն է տեղի ունեցել, և այդ դեպքում պահանջվում է տեղեկատվություն այդ փոփոխության մանրամասների վերաբերյալ: Ստորև բերվում են այն տեղեկատվության օրինակները, որոնք ճշգրտելու համար կարող են կիրառվել արտաքին հաստատումներ.

- բանկի հաշիվների մնացորդները և այլ տեղեկատվություն բանկերից,

- դեբիտորական պարտքերի հաշիվների մնացորդները,

- մշակման կամ հետագա առաքման համար մաքսային պահեստներում երրորդ անձանց կողմից պահվող պաշարները,

- իրավաբանների կամ ֆինանսիստների կողմից ապահովության համար կամ որպես արժեթուղթ պահվող սեփականության նկատմամբ իրավունքը հաստատող փաստաթղթերը,

- բորսային բրոքերից գնված, բայց հաշվապահական հաշվեկշռի ամսաթվի դրությամբ դեռ չփոխանցված կապիտալ գնումները,

- ստացված վարկերը,

- կրեդիտորական պարտքերի հաշիվների մնացորդները:

6. Արտաքին հաստատումների միջոցով ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցների հուսալիությունը կախված է մի շարք գործոններից. արտաքին հաստատում ստանալու նպատակով կատարվող հարցումները նախապատրաստելիս աուդիտորի կողմից համապատասխան ընթացակարգերի կիրառումից, արտաքին հաստատման ընթացակարգերի իրականացումից և արտաքին հաստատման ընթացակարգերի արդյունքների գնահատումից: Հաստատումների հուսալիության վրա ազդող գործոններն են՝ հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումների և պատասխանների ստուգման միջոցով աուդիտորի կողմից իրականացվող վերահսկողությունը, հարցումներին պատասխանողների բնութագրերը և պատասխանում ընդգրկված կամ ղեկավարության կողմից կիրառված որևէ սահմանափակում:

2. Բնորոշ ու վերահսկողության ռիսկերի վերաբերյալ աուդիտորի գնահատումների և արտաքին հաստատման ընթացակարգերի փոխադարձ կապը

7. «Ռիսկի գնահատումը և ներքին վերահսկողությունը» աուդիտի ստանդարտ 400-ում քննարկվում է աուդիտորական ռիսկը, նրա բաղադրիչները՝ բնորոշ, վերահսկողության և չհայտնաբերման ռիսկերը և դրանց փոխադարձ կապը: Ստանդարտում նկարագրվում է բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատման գործընթացը՝ չհայտնաբերման ռիսկը, հետևաբար նաև աուդիտորական ռիսկը մինչև ընդունելի մակարդակն իջեցնելու համար իրականացվելիք անկախ ընթացակարգերի բնույթը, իրականացման ժամկետները և ծավալը որոշելու համար:

8. Աուդիտի ստանդարտ 400-ում նշվում է նաև, որ անկախ ընթացակարգերի իրականացման արդյունքում ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցների բնույթն ու ծավալը փոփոխվում են բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատված մակարդակից կախված և, որ բնորոշ ու վերահսկողության ռիսկերի գնահատված մակարդակը չի կարող բավականաչափ ցածր լինել որևէ անկախ ընթացակարգի իրականացման անհրաժեշտությունը բացառելու համար: Այդ անկախ ընթացակարգերը կարող են ներառել արտաքին հաստատումների կիրառումը՝ ճշգրտելու համար ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված որոշակի տեղեկատվությունը:

9. Աուդիտի ստանդարտ 400-ի 47-րդ կետում նշվում է, որ որքան բարձր են բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատված մակարդակները, այնքան աուդիտորը անկախ ընթացակարգերի իրականացումից պետք է ավելի շատ աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերի: Հետևաբար, որքան աճում է բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատված մակարդակը, աուդիտորը նախատեսում է անկախ ընթացակարգերի իրականացում՝ ավելի շատ աուդիտորական ապացույցներ, կամ ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության վերաբերյալ ավելի շատ համոզիչ աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու համար: Նման իրավիճակներում հաստատման ընթացակարգերի կիրառումը կարող է արդյունավետ լինել բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու համար:

10. Որքան ցածր է բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատված մակարդակը, այնքան աուդիտորին ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության վերաբերյալ եզրակացություն արտահայտելու համար ավելի ցածր մակարդակի հավաստիացում է անհրաժեշտ ձեռք բերել անկախ ընթացակարգերի իրականացումից: Օրինակ, կազմակերպությունը կարող է վարկ վերցրած լինել՝ համաձայնեցված գրաֆիկի համաձայն մարելու պայմանով, որի պայմանները աուդիտորը հաստատատել է նախորդ տարիներին: Եթե աուդիտորի կողմից իրականացվող այլ աշխատանքների արդյունքները (անհրաժեշտության դեպքում ներառյալ վերահսկողության թեսթերը) ցույց են տալիս, որ վարկի մարման պայմանները չեն փոփոխվել, և դա հանգեցնում է այն բանին, որ վարկի մնացորդի մասին բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի մակարդակը ցածր է գնահատվում, ապա աուդիտորը ավելի շուտ պետք է սահմանափակի վճարման մանրամասները ստուգելու համար իրականացվող անկախ ընթացակարգերը, քան անմիջականորեն վարկատուի հետ կրկին հաստատի մնացորդը:

11. Արտասովոր կամ բարդ գործարքները, ի տարբերություն պարզ գործարքների, ավելի շատ են առնչվում բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի բարձր մակարդակի հետ: Եթե կազմակերպությունը իրականացրել է արտասովոր կամ բարդ գործարքներ և բնորոշ ու վերահսկողության ռիսկերի մակարդակը բարձր է գնահատված, ապա աուդիտորը կազմակերպության վարած փաստաթղթավորումը ստուգելուն զուգահեռ, քննարկում է այլ անձանց հետ իրականացված գործարքների հաստատված պայմանները:

3. Ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության վերաբերյալ արտաքին հաստատումները

12. Աուդիտի ստանդարտ 500-ում դասակարգվում է կազմակերպության ղեկավարության կողմից հաստատված տեղեկատվությունը, որը ներառվում է ֆինանսական հաշվետվություններում որպես ակտիվների և պասիվների առկայություն, իրավունքներ ու պարտավորություններ, տեղի ունենալը, ամբողջականություն, գնահատում, չափում, ներկայացում ու բացահայտում: Չնայած, որ վերոհիշյալ տեղեկատվության վերաբերյալ արտաքին հաստատումները կարող են տրամադրել աուդիտորական ապացույցներ, ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված որոշակի տեղեկատվության վերաբերյալ աուդիտորական ապացույցներ տրամադրելու հետ կապված արտաքին հաստատումների արդյունքները տարբեր են:

13. Դեբիտորական պարտքերի վերաբերյալ արտաքին հաստատումը հաստատուն աուդիտորական ապացույցներ է տրամադրում որոշակի ամսաթվի դրությամբ առկա պարտքերի մասին: Հաստատումը աուդիտորական ապացույցներ է տրամադրում նաև գործունեության դադարեցման ընթացակարգերի վերաբերյալ: Այնուամենայնիվ, նման հաստատումը, սովորաբար, չի տալիս գնահատումների տեսքով ներկայացված տեղեկատվության վերաբերյալ բոլոր անհրաժեշտ աուդիտորական ապացույցները, քանի որ անտեղի է դեբիտորից պահանջել պարտքերը մարելու սեփական վճարունակության վերաբերյալ մանրամասն տեղեկատվության հաստատումը:

14. Բեռնագրում նշված ապրանքների դեպքում արտաքին հաստատումը հավանաբար կապահովի հաստատուն աուդիտորական ապացույցներ ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված առկայության, իրավունքների և պարտավորությունների հաստատման վերաբերյալ, բայց չի կարող տրամադրել գնահատումների տեսքով ներկայացված տեղեկատվության վերաբերյալ աուդիտորական ապացույցներ:

15. Հաստատման համար տեղեկատվություն ընտրելիս աուդիտորի նպատակը նույնպես ազդում է ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված որոշակի տեղեկատվությունը հիմնավորելու համար արտաքին հաստատումներ կիրառելու համապատասխանության վրա: Օրինակ, եթե աուդիտի է ենթարկվում կրեդիտորական պարտքերի ամբողջականության վերաբերյալ ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվությունը, ապա աուդիտորը պետք է աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերի այն մասին, որ չգրանցված էական պարտավորություններ չկան: Հետևաբար, հաստատում ստանալու նպատակով կատարվող հարցումների ուղարկումը կազմակերպության հիմնական մատակարարներին, պահանջելով նրանցից, որ անմիջականորեն աուդիտորին տրամադրեն իրենց մնացորդների մասին հաշվետվությունների պատճենները, նույնիսկ եթե գրանցումներում ցույց չեն տրվում նրանց կողմից վճարման ենթակա ընթացիկ գումարները, ավելի արդյունավետ կլինի չգրանցված պարտավորությունները հայտնաբերելու տեսանկյունից, քան կրեդիտորական պարտքերի անալիտիկ հաշվառման գրքում գրանցված խոշոր գումարների վրա հիմնվելով հաստատման համար մնացորդների ընտրությունը:

16. Այն դեպքում, երբ հաստատումների արդյունքում ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված հատուկ տեղեկատվության համար ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցները բավարար չեն, աուդիտորը քննարկում է այլ աուդիտորական ընթացակարգերի իրականացման հարցը՝ որպես լրացուցիչ հաստատման ընթացակարգերի իրականացում կամ հաստատման ընթացակարգերի փոխարեն:

4. Արտաքին հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումների կազմումը

17. Աուդիտորը պետք է կազմի արտաքին հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումը աուդիտի հատուկ նպատակներին հասնելու համար: Հարցումը կազմելիս աուդիտորը հաշվի է առնում հաստատման ենթակա տեղեկատվությունը և այն գործոնները, որոնք հավանաբար կազդեն հաստատումների հուսալիության վրա: Այն գործոնները, ինչպիսիք են արտաքին հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումների ձևը, աուդիտի և նմանատիպ այլ ծառայությունների իրականացման նախկին փորձը, հաստատման ենթակա տեղեկատվության բնույթը և ենթադրվող պատասխանողը, ազդում են հարցումների կազմման վրա, որովհետև այդ գործոնները ուղղակի ազդեցություն ունեն արտաքին հաստատման ընթացակարգերի միջոցով ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցների հուսալիության վրա:

18. Բացի այդ, հարցումը կազմելիս աուդիտորը հաշվի է առնում տեղեկատվության այն տեսակը, որը պատասխանողը ի վիճակի է արագ հաստատել, քանի որ դա կարող է ազդել պատասխանի ստացման արագության և ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցների բնույթի վրա: Օրինակ, որոշ պատասխանողների հաշվապահական հաշվառման համակարգերը կարող են ավելի արագացնել առանձին գործառնությունների արտաքին հաստատումը, քան ամբողջական հաշվային մնացորդներինը: Բացի այդ, պատասխանողները ոչ միշտ են ի վիճակի լինում հաստատելու տեղեկատվության առանձին տեսակներ, օրինակ, դեբիտորական պարտքերի ընդհանուր մնացորդը, բայց կարող են հաստատել ընդհանուր մնացորդի մեջ առանձին հաշիվների գումարները:

19. Հաստատում ստանալու նպատակով կատարվող հարցումները սովորաբար ընդգրկում են ղեկավարության թույլտվությունը պատասխանողին՝ անհրաժեշտ տեղեկատվությունը աուդիտորին տրամադրելու համար: Պատասխանողը կարող է ավելի պատրաստակամորեն պատասխանել այն հարցումներին, որոնք ներառում են ղեկավարության թույլտվությունը և, որոշ դեպքերում, կարող են հարցմանը չպատասխանել, մինչև տվյալ հարցման կապակցությամբ ղեկավարության թույլտվությունը ստանալը:

5. Դրական և բացասական հաստատումների կիրառումը

20. Աուդիտորը կարող է կիրառել ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական հարցումներ, կամ համատեղել երկուսն էլ:

21. Դրական արտաքին հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումները պատասխանողից պահանջում են պատասխանել աուդիտորի հարցմանը բոլոր դեպքերում կամ արտահայտել իր համաձայնությունը ներկայացված տեղեկատվության առնչությամբ կամ ներկայացնել անհրաժեշտ տեղեկատվությունը: Դրական հարցումներին տրվող պատասխանից, սովորաբար, ակնկալվում է հուսալի աուդիտորական ապացույցների ձեռք բերում: Այնուամենայնիվ, այստեղ ռիսկ է առաջանում, քանի որ պատասխանողը կարող է հարցմանը պատասխանել առանց տեղեկատվության արժանահավատությունը ստուգելու: Աուդիտորը սովորաբար չի կարող պարզել, թե տեղեկատվությունը ճշգրտվել է, թե՞ ոչ: Բայց և այնպես, աուդիտորը կարող է նվազեցնել այդ ռիսկը՝ ուղարկելով դրական հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումներ առանց գումարը (կամ այլ տեղեկատվությունը) նշելու, բայց պատասխանողից պահանջելով լրացնել գումարը կամ տրամադրել այլ տեղեկատվություն: Մյուս կողմից, հաստատում ստանալու նպատակով կատարվող հարցումների այս «չլրացված» ձևը կարող է պատասխանի ստացման ավելի ցածր արագության ապահովել, որովհետև պատասխանողից լրացուցիչ ջանքեր կպահանջվեն:

22. Բացասական արտաքին հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումները պահանջում են պատասխանողից հարցմանը պատասխանել միայն հարցման մեջ ընդգրկված տեղեկատվության հետ չհամաձայնելու դեպքում: Այնուամենայնիվ, երբ բացասական հարցման արդյունքում ոչ մի պատասխան չի ստացվում, աուդիտորի համար պարզ է դառնում, որ ակնհայտ փաստեր չկան, որոնք վկայեն այն մասին, որ երրորդ անձինք ստացել են հարցումները և ստուգել են դրանցում ընդգրկված տեղեկատվության ճշգրտությունը: Հետևաբար, բացասական հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումների կիրառման արդյունքում, դրական հարցումների համեմատությամբ, սովորաբար, ավելի ցածր հուսալիություն ունեցող աուդիտորական ապացույցներ են ձեռք բերվում, և աուդիտորը, բացասական հաստատումներին զուգահեռ, քննարկում է այլ անկախ ընթացակարգերի իրականացման անհրաժեշտությունը:

23. Բացասական հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումները կարող են կիրառվել աուդիտորական ռիսկն ընդունելի մակարդակի իջեցնելու համար, այն դեպքում, երբ.

ա) բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատված մակարդակը ցածր է,

բ) փոքր մնացորդների մեծ քանակ է ներառված,

գ) սխալների զգալի քանակություն չի ակնկալվում,

դ) աուդիտորը պատճառ չունի կարծելու, որ պատասխանողը հարցումները ուշադրության չի արժանացնի:

24. Կարելի է համատեղել դրական և բացասական հաստատումները: Օրինակ, այն դեպքում, երբ դեբիտորական պարտքերի ընդհանուր մնացորդը ընդգրկում է մեծ մնացորդների փոքր քանակություն և փոքր մնացորդների մեծ քանակություն, աուդիտորը կարող է որոշել, որ անհրաժեշտ է մեծ մնացորդների նմուշը կամ ամբողջությունը հաստատել դրական, իսկ փոքր մնացորդների նմուշը՝ բացասական հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումներով:

6. Ղեկավարության պահանջները

25. Այն դեպքում, երբ աուդիտորը ցանկանում է որոշ մնացորդների կամ այլ տեղեկատվության վերաբերյալ հաստատում ստանալու համար հարցում կատարել, իսկ ղեկավարությունը աուդիտորից պահանջում է այն չկատարել, աուդիտորը պետք է որոշի, թե նման պահանջի համար կան արդյոք ծանրակշիռ հիմքեր և ձեռք բերի ղեկավարության պահանջների հիմնավորվածությունը հաստատող աուդիտորական ապացույցներ: Եթե աուդիտորը համաձայնի առանձին հարցերի վերաբերյալ արտաքին հաստատումներ չձեռնարկելու ղեկավարության պահանջին, ապա աուդիտորը այդ հարցերի վերաբերյալ բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու համար պետք է կիրառի այլընտրանքային ընթացակարգեր:

26. Այն դեպքում, երբ աուդիտորը չի ընդունում ղեկավարության պահանջի հիմնավորվածությունը և նախազգուշացվում է հաստատումներ ձեռնարկելու կապակցությամբ, ապա տեղի է ունենում աուդիտորի աշխատանքային շրջանակների սահմանափակում և աուդիտորը պետք է հաշվի առնի դրա հնարավոր ազդեցությունը աուդիտորական եզրակացության վրա:

27. Ղեկավարության կողմից բերված փաստարկները ուսումնասիրելիս աուդիտորը կիրառում է մասնագիտական կասկածամտության դիրքորոշում և որոշում է կայացնում այն մասին, թե այդ պահանջը ունի՞ արդյոք ղեկավարության ազնվությունը նսեմացնող ենթատեքստ: Աուդիտորը որոշում է կայացնում այն մասին, թե արդյոք ղեկավարության պահանջը խարդախության կամ սխալի հնարավոր առկայություն է նշանակում: Եթե աուդիտորը գտնում է, որ առկա է խարդախություն կամ սխալ, ապա նա կիրառում է «Խարդախություն և սխալներ» աուդիտի ստանդարտ 240-ի ուղեցույցները: Աուդիտորը որոշում է կայացնում նաև այն մասին, թե այլընտրանքային ընթացակարգերը այդ հարցի վերաբերյալ կտրամադրե՞ն արդյոք բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ:

7. Պատասխանողների բնութագրերը

28. Հաստատման միջոցով ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցների հուսալիության վրա ազդում են պատասխանողի փորձը, անկախությունը, պատասխանելու իրավասությունը, հաստատման ենթակա հարցի վերաբերյալ ունեցած գիտելիքները և օբյեկտիվությունը: Այդ իսկ պատճառով, նպատակահարմարությունից ելնելով՝ աուդիտորը միջոցներ է ձեռնարկում համոզվելու համար, որ հաստատում ստանալու նպատակով կատարվող հարցումը համապատասխան անձին է ուղղված: Օրինակ, երբ քննարկվում է կազմակերպության երկարաժամկետ պարտքերի վճարումը երկարաձգելու վերաբերյալ պայմանավորվածությունը, աուդիտորը հարցումը ուղղում է անմիջապես վարկատուի այն պաշտոնյային, ով տեղյակ է երկարաձգման մասին և տեղեկատվություն տրամադրելու իրավունք ունի:

29. Աուդիտորը գնահատում է նաև այն, թե կա՞ն արդյոք այլ անձինք, որոնք չեն կարող օբյեկտիվ և անկողմնակալ պատասխան տալ հաստատում ստանալու նպատակով կատարվող հարցումներին: Պատասխանողի փորձի, գիտելիքների, պատրաստակամության, պատասխանելու ընդունակության կամ պատրաստակամության մասին տեղեկատվությունը կարող է գրավել աուդիտորի ուշադրությունը: Աուդիտորը հաշվի է առնում վերոհիշյալ տեղեկատվության ազդեցությունը արտաքին հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումները կազմելիս և գնահատում է արդյունքները, ներառյալ լրացուցիչ ընթացակարգերի անհրաժեշտության վերաբերյալ որոշում կայացնելու հարցը: Աուդիտորը նաև որոշում է կայացնում այն մասին, թե արդյոք բավարար հիմքեր կան ենթադրելու, որ հաստատում ստանալու նպատակով կատարվող հարցումները ուղարկվել են այն պատասխանողին, ումից աուդիտորը կարող է ակնկալել բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ ընդգրկող պատասխան: Օրինակ, աուդիտորը կարող է հանդիպել ֆինանսական հաշվետվությունների վրա էական ազդեցություն ունեցող կարևոր, արտասովոր և հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտին տեղի ունեցած, կազմակերպությունից տնտեսապես կախում ունեցող երրորդ անձանց հետ իրականացրած գործարքների: Նման հանգամանքներում աուդիտորը ուսումնասիրում է այն, թե ինչը կարող է պատճառ հանդիսանալ երրորդ անձանց կողմից ոչ ճշգրիտ պատասխան տրամադրելու համար:

8. Արտաքին հաստատումներ ստանալու գործընթացը

30. Հաստատման ընթացակարգեր իրականացնելիս աուդիտորը պետք է հսկողություն իրականացնի այն անձանց ընտրության գործընթացի նկատմամբ, ում պետք է ուղարկվի հարցումը, հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումների պատրաստման և ուղարկման աշխատանքների, ինչպես նաև այդ հարցումների պատասխանների ստացման նկատմամբ: Ենթադրվող ստացողների և աուդիտորի միջև հաղորդակցության նկատմամբ հսկողությունը նվազեցնում է հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումների կամ պատասխանների ստացումը խոչընդոտելու կամ դրանք փոխելու հետևանքով հաստատման գործընթացի արդյունքների ոչ ճշմարիտ լինելու հնարավորությունը: Աուդիտորը հավաստիանում է, որ հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումները ինքն է ուղարկել, որ հարցումները ինչպես հարկն է հասցեագրված են եղել, և որ պահանջվել է, որպեսզի բոլոր պատասխանները ուղարկվեն անմիջականորեն աուդիտորին: Աուդիտորը ուսումնասիրում է, թե արդյոք պատասխանները ենթադրվող ուղարկողներից են ստացվել:

8.1 Դրական հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումների դեպքում պատասխանի բացակայությունը

31. Այն դեպքում, երբ դրական արտաքին հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումների արդյունքում պատասխան չի ստացվում, աուդիտորը պետք է իրականացնի այլընտրանքային ընթացակարգեր: Այլընտրանքային աուդիտորական ընթացակարգերն իրականացվում են, որպեսզի ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության վերաբերյալ ձեռք բերվեն աուդիտորական ապացույցներ, որոնք նախատեսված էր ձեռք բերել հաստատում ստանալու համար կատարվող հարցումներով:

32. Այն դեպքում, երբ պատասխան չի ստացվում, աուդիտորը սովորաբար կապվում է հարցումը ստացողի հետ պատասխան պահանջելու նպատակով: Այն դեպքում, երբ աուդիտորին չի հաջողվում պատասխան ստանալ, նա կիրառում է այլընտրանքային աուդիտորական ընթացակարգեր: Այլընտրանքային ընթացակարգերի բնույթը փոփոխվում է հարցի մեջ ներառված գումարներին և տեղեկատվությանը համապատասխան: Դեբիտորական պարտքերը ստուգելիս այլընտրանքային ընթացակարգերը կարող են ներառել դրամական միջոցների հետագա մուտքի ստուգումը, ուղեկցող փաստաթղթերի կամ պատվիրատուի այլ փաստաթղթերի ստուգումը ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության առկայության վերաբերյալ ապացույցներ ձեռք բերելու, ինչպես նաև իրացման գործընթացի ընդհատման ստուգումները՝ ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության ամբողջականության համար ապացույցներ ձեռք բերելու նպատակով: Կրեդիտորական պարտքերը ստուգելիս այլընտրանքային ընթացակարգերը կարող են ներառել դրամական միջոցների հետագա ելքի կամ երրորդ անձանց հետ թղթակցության ստուգումը ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության առկայության վերաբերյալ ապացույցներ ձեռք բերելու համար, ինչպես նաև այլ գրանցումների ստուգումը, օրինակ, ապրանքների ստացման մասին փաստաթղթերը ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության ամբողջականության համար ապացույցներ ձեռք բերելու նպատակով:

8.2 Ստացված պատասխանների հուսալիությունը

33. Աուդիտորը ուսումնասիրում է, թե կա արդյոք որևէ նախանշան, որ ստացված արտաքին հաստատումները կարող են հուսալի չլինել: Աուդիտորը ուսումնասիրում է պատասխանի արժանահավատությունը և կասկածները փարատելու համար որոշակի ընթացակարգեր է իրականացնում: Աուդիտորը կարող է որոշում կայացնել ստուգելու պատասխանի ստացման աղբյուրը և պատասխանի բովանդակությունը՝ հեռազանգելով պատասխան ուղարկողին: Բացի այդ, աուդիտորը խնդրում է պատասխանողին անմիջապես իրեն ուղարկել հաստատման բնօրինակը: Անընդհատ կատարելագործվող տեխնոլոգիայի կիրառմանը զուգընթաց, աուդիտորը ստացված պատասխանների աղբյուրների հիմնավորվածությունը ստուգում է տեղեկատվության էլեկտրոնային միջոցներով (օրինակ, ֆաքսով կամ էլեկտրոնային փոստով): Բանավոր հաստատումները գրանցվում են աուդիտորի աշխատանքային փաստաթղթերում: Այն դեպքում, երբ բանավոր հաստատումներում ընդգրկված տեղեկատվությունը էական է, աուդիտորը ներգրավված անձանցից պահանջում է անմիջապես իրեն ներկայացնել այդ տեղեկատվության գրավոր հաստատումը:

8.4 Անհամապատասխանությունների պատճառներն ու հաճախակիությունը

34. Երբ աուդիտորը գալիս է այն եզրահանգման, որ և´ հաստատման գործընթացը, և´ այլընտրանքային ընթացակարգերը բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ չեն տրամադրում ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության վերաբերյալ, աուդիտորը պետք է լրացուցիչ ընթացակարգեր իրականացնի բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու համար:

Եզրահանգում կատարելիս, աուդիտորը հաշվի է առնում.

(ա) հաստատումների և այլընտրանքային ընթացակարգերի հուսալիությունը,

(բ) անհամապատասխանությունների բնույթը, ինչպես քանակական այնպես էլ որակական տեսանկյունից, ներառյալ հետևանքները, և

(գ) այլ ընթացակարգերի իրականացման արդյունքում ձեռք բերված աուդիտորական ապացույցները:

Հիմնվելով այս գնահատման արդյունքների վրա՝ աուդիտորը որոշում է, թե ինչպիսի լրացուցիչ ընթացակարգեր պետք է իրականացնի բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու համար:

35. Աուդիտորը ուսումնասիրում է նաև պատասխանողների կողմից ներկայացրած անհամապատասխանությունների պատճառներն ու հաճախակիությունը: Անհամապատասխանությունը կարող է վկայել կազմակերպության գրանցումներում առկա խեղաթյուրումների մասին, այդ դեպքում աուդիտորը պարզում է խեղաթյուրումների պատճառներն ու գնահատում, թե արդյոք այն էական ազդեցություն ունի ֆինանսական հաշվետվությունների վրա: Եթե անհամապատասխանությունը ցույց է տալիս խեղաթյուրումների առկայություն, ապա աուդիտորը կրկին է քննարկում պահանջվող աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու համար իրականացվելիք աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթը, ժամկետները և ծավալը:

9. Հաստատման գործընթացի արդյունքների գնահատումը

36. Աուդիտորը պետք է գնահատի, թե արտաքին հաստատման գործընթացի արդյունքները՝ այլ ընթացակարգերի արդյունքների հետ միասին, տրամադրում են արդյոք բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ աուդիտի ենթակա ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության վերաբերյալ: Գնահատումը կատարելիս աուդիտորը հաշվի է առնում «Աուդիտորական ընտրանքը և ընտրանքային այլ ընթացակարգերը» աուդիտի ստանդարտ 530-ի ուղեցույցները:

10. Արտաքին հաստատումները մինչև հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտը

37. Այն դեպքում, երբ աուդիտորը ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվությունը հիմնավորելու նպատակով աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու համար կիրառում է հաստատումները մինչև հաշվապահական հաշվեկշռի կազմման ամսաթիվը, աուդիտորը ձեռք է բերում բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ առ այն, որ ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվությանը առնչվող գործարքները, միջանկյալ ժամանակաշրջանում էապես խեղաթյուրված չեն եղել: Նպատակահարմարությունից ելնելով՝ երբ բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի մակարդակները ցածր են գնահատվում, աուդիտորը կարող է որոշել հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտից տարբերվող ամսաթվով հաստատելու մնացորդները, օրինակ, երբ աուդիտը ավարտվում է հաշվապահական հաշվեկշռի կազմման ամսաթվից կարճ ժամանակ անց: Որպես մինչև հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտը իրականացվելիք ամեն տեսակի աշխատանք, աուդիտորը քննարկում է մինչև ժամանակաշրջանի ավարտը մնացած օրերի համար լրացուցիչ աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու անհրաժեշտությունը:

11. Ուժի մեջ մտնելու ամսաթիվը

38. Սույն ստանդարտը տարածվում է 2001 թ. դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ ավարտվող և դրանից հետո ընկած ժամանակաշրջանների համար պատրաստված ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի վրա:

ԱՍ 510 «ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ԱՈՒԴԻՏ - ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ՄՆԱՑՈՐԴՆԵՐ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-3

2. Աուդիտորական ընթացակարգեր 4-10

3. Աուդիտորական եզրահանգումներ և եզրակացություններ 11-14

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է սկզբնական մնացորդների վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը այն դեպքերում, երբ կազմակերպության ֆինանսական հաշվետվություններն աուդիտի են ենթարկվում առաջին անգամ, կամ երբ նախորդ տարիների ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտն իրականացվել է մեկ այլ աուդիտորի կողմից: Ստանդարտը պետք է ուսումնասիրվի նաև այն պատճառով, որ սկզբնական ժամանակաշրջանում աուդիտորը կարող է իրազեկ դառնալ անկանխատեսելի հանգամանքների և օրինախախտումների առկայության մասին: Աուդիտի անցկացմանը և եզրակացությունների կազմմանը ներկայացվող պահանջների հետ կապված համեմատականների վերաբերյալ ուղեցույցները բերված են «Համեմատություններ» աուդիտի ստանդարտ 710-ում:

2. Սկզբնական աուդիտ անցկացնելիս աուդիտորը պետք է ձեռք բերի բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ այն մասին, որ

ա) սկզբնական մնացորդները չեն պարունակում այնպիսի խեղաթյուրումներ, որոնք էական ազդեցություն են գործում կազմակերպության հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական հաշվետվությունների վրա,

բ) նախորդ ժամանակաշրջանի վերջնական մնացորդները ճշգրտորեն փոխանցվել են հաշվետու ժամանակաշրջան կամ անհրաժեշտության դեպքում վերահաստատվել են,

գ) հաշվապահական հաշվառման համապատասխան քաղաքականությունը հետևողականորեն է կիրառվել, կամ դրանում տեղ գտած փոփոխությունները հստակորեն հաշվի են առնվել և ճշգրտորեն բացահայտվել են:

3. Սկզբնական մնացորդները հաշիվների այն մնացորդներն են, որոնք առկա են ժամանակաշրջանի սկզբում: Սկզբնական մնացորդները հիմնված են նախորդ ժամանակաշրջանի վերջնական մնացորդների վրա և արտացոլում են.

ա) նախորդ ժամանակաշրջաններում կատարված գործարքների արդյունքները և

բ) նախորդ ժամանակաշրջանում կիրառված հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը:

Սկզբնական աուդիտն իրականացնելիս աուդիտորը չի ունենում նախօրոք ստացված աուդիտորական ապացույցներ սկզբնական մնացորդների վերաբերյալ:

2. Աուդիտորական ընթացակարգեր

4. Սկզբնական մնացորդների վերաբերյալ աուդիտորի կողմից ձեռք բերման համար անհրաժեշտ աուդիտորական ապացույցների բավականաչափությունն ու համապատասխանությունը կախված են այնպիսի հարցերից, ինչպիսիք են.

- կազմակերպության կողմից հաշվապահական հաշվառման որդեգրված քաղաքականությունը,

- կազմակերպության նախորդ ժամանակաշրջանի ֆինանսական հաշվետվությունները աուդիտի ենթարկված և կազմված աուդիտորական եզրակացության ձևափոխված լինելը,

- հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված հաշիվների բնույթը և խեղաթյուրումների առաջացման ռիսկը,

- հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական հաշվետվությունների նկատմամբ սկզբնական մնացորդների էականությունը:

5. Աուդիտորին կարող է անհրաժեշտ լինել ուսումնասիրելու, թե արդյոք սկզբնական մնացորդներն արտացոլում են համապատասխան հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության կիրառումը և արդյոք այդ քաղաքականությունը հետևողականորեն է կիրառվում հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական հաշվետվություններում: Եթե հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության կամ դրա կիրառման մեջ կատարվել են որոշ փոփոխություններ, ապա աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի, թե արդյոք այդ փոփոխությունները համապատասխանորեն և հստակորեն հաշվի են առնվել ու ճշգրտորեն են բացահայտվել:

6. Եթե նախորդ ժամանակաշրջանների ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտն իրականացվել է այլ աուդիտորի կողմից, ապա գործող աուդիտորը սկզբնական մնացորդների վերաբերյալ բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ կարող է ձեռք բերել՝ ուսումնասիրելով նախկին աուդիտորի աշխատանքային փաստաթղթերը: Նման դեպքերում գործող աուդիտորը պետք է հաշվի առնի նաև նախկին աուդիտորի մասնագիտական իրավասությունը և անկախությունը: Եթե նախորդ ժամանակաշրջանի աուդիտորական եզրակացությունը ձևափոխված է եղել, ապա գործող աուդիտորը հաշվետու ժամանակաշրջանում պետք է հատուկ ուշադրություն դարձնի այն հարցերի վրա, որոնք պատճառ են հանդիսացել աուդիտորական եզրակացության ձևափոխման համար:

7. Մինչև նախկին աուդիտորի հետ հաղորդակցվելը գործող աուդիտորին անհրաժեշտ կլինի ուսումնասիրել սահմանված կարգով հաստատված աուդիտորի վարքագծի կանոնները:

8. Եթե նախորդ ժամանակաշրջանի ֆինանսական հաշվետվությունները չեն ենթարկվել աուդիտի, կամ աուդիտորը չի կարող բավարարվել սույն ստանդարտի 6-րդ կետում նկարագրված ընթացակարգերի կիրառմամբ, ապա նրան անհրաժեշտ կլինի իրականացնել այլ ընթացակարգեր՝ ինչպիսիք են 9-րդ և 10-րդ կետերում թվարկվածները:

9. Ընթացիկ ակտիվների ու պարտավորությունների վերաբերյալ որոշ աուդիտորական ապացույցներ սովորաբար կարող են ձեռք բերվել հաշվետու ժամանակաշրջանի աուդիտորական ընթացակարգեր: Օրինակ, հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում սկզբնական դեբիտորական պարտքի հավաքագրումը (կամ կրեդիտորական պարտքի մարումը) կտրամադրի որոշ աուդիտորական ապացույցներ ժամանակաշրջանի սկզբում դրանց առկայության, իրավունքների ու պարտավորությունների, ամբողջականության և գնահատումների վերաբերյալ: Գույքագրման դեպքում աուդիտորի համար ավելի դժվար է համոզվել ժամանակաշրջանի սկզբում նյութական ակտիվների առկայության վերաբերյալ: Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է իրականացնել լրացուցիչ այնպիսի ընթացակարգեր, ինչպիսիք են՝ նյութական ակտիվների ընթացիկ տվյալների ուսումնասիրումը, դրանց համեմատումը իրենց սկզբնական մնացորդների քանակական մեծության հետ, ապրանքանյութական արժեքների սկզբնական մնացորդների գնահատման և համախառն շահույթի հաշվառման ստուգումը: Այս ընթացակարգերի համակցության միջոցով հնարավոր է ձեռք բերել բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ:

10. Ոչ ընթացիկ ակտիվների և պարտավորությունների առումով, ինչպիսիք են՝ հիմնական միջոցները, ներդրումները և երկարաժամկետ պարտավորությունները, աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի սկզբնական մնացորդների հիմքում ընկած հաշվապահական հաշվառման գրանցումները: Որոշակի դեպքերում աուդիտորը սկզբնական մնացորդների վերաբերյալ տեղեկություններ կարող է ձեռք բերել երրորդ կողմերից, օրինակ, երկարաժամկետ պարտավորությունների կամ ներդրումների վերաբերյալ: Այլ դեպքերում աուդիտորին կարող է անհրաժեշտ լինել կիրառելու լրացուցիչ աուդիտորական ընթացակարգեր:

3. Աուդիտորական եզրահանգումներ և եզրակացություններ

11. Եթե աուդիտորական ընթացակարգերի, ներառյալ վերը նշվածների, իրականացման արդյունքում աուդիտորն ի վիճակի չի լինում սկզբնական մնացորդների վերաբերյալ ձեռք բերել բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ, ապա աուդիտորական եզրակացության մեջ պետք է արտահայտվի.

ա) վերապահումներով դրական կարծիք, օրինակ.

«Մենք չենք հետևել կազմակերպության 20XX թ. դեկտեմբերի 31-ի գույքագրման գործընթացին (նյութական ակտիվների արժեքը սահմանվել է XXX դրամ), քանի որ այն կատարվել է մինչև աուդիտի անցկացումը: Մենք ի վիճակի չենք եղել այլ աուդիտորական ընթացակարգերի կիրառման միջոցով ձեռք բերել տվյալներ նյութական ակտիվների վերաբերյալ:

Մեր կարծիքով (բացառությամբ այն ուղղումների ազդեցությունից, եթե կլինեին այդպիսիք, որոնք կարող էին անհրաժեշտ համարվել), եթե մենք կարողանայինք ուսումնասիրել գույքագրման գործընթացը և ինքներս համոզվել նյութական ակտիվների սկզբնական մնացորդների ճշտության հարցում, ֆինանսական հաշվետվությունները ... ֆինանսական վիճակի՝ առ 1-ը հունվարի 20XX թ. դրությամբ, ինչպես նաև հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական արդյունքների ու դրամական հոսքերի մասին տալիս են ճշմարիտ և իրական պատկերը (կամ բոլոր էական առումներով ճշմարիտ են ներկայացված)՝ համաձայն...»:

բ) կարծիք արտահայտելուց հրաժարվելը կամ

գ) իրավասության առկայության դեպքում ֆինանսական արդյունքների վերաբերյալ վերապահումներով դրական կարծիք արտահայտելը կամ կարծիք արտահայտելուց հրաժարվելը և ֆինանսական վիճակի վերաբերյալ դրական կարծիք արտահայտելը, օրինակ.

«Մենք չենք հետևել կազմակերպության 20X1 թ. դեկտեմբերի 31-ի գույքագրման գործընթացին (նյութական ակտիվների արժեքը սահմանվել է XXX դրամ), քանի որ այն կատարվել է մինչև աուդիտի անցկացումը: Մենք ի վիճակի չենք եղել այլ աուդիտորական ընթացակարգերի կիրառման միջոցով ձեռք բերել տվյալներ նյութական ակտիվների վերաբերյալ:

Կարևորություն տալով վերոհիշյալ հարցերին՝ կապված 20X2 թ. դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ կազմակերպության գործունեության ֆինանսական արդյունքների հետ, մենք հնարավրություն չունենք և չենք արտահայտում կարծիք հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական արդյունքների ու դրամական հոսքերի վերաբերյալ:

Մեր կարծիքով առ 31-ը դեկտեմբերի 20X2 թ. դրությամբ հաշվապահական հաշվեկշիռը տալիս է կազմակերպության ֆինանսական վիճակի ճշմարիտ և իրական պատկերը (կամ բոլոր էական առումներով ճշմարիտ է ներկայացված)՝ համաձայն...»:

12. Եթե սկզբնական մնացորդները պարունակում են այնպիսի խեղաթյուրումներ, որոնք կարող էին էական ազդեցություն գործել կազմակերպության հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական հաշվետվությունների վրա, ապա աուդիտորը պետք է տեղեկացնի կազմակերպության ղեկավարությանը, իսկ վերջինիս կողմից համապատասխան լիազորություններ ձեռք բերելուց հետո նաև կազմակերպության նախկին աուդիտորներին, եթե այդպիսիք եղել են: Եթե խեղաթյուրման արդյունքները հստակորեն հաշվի չեն առնվել և ճշգրտորեն չեն բացահայտվել ֆինանսական հաշվետվություններում, ապա աուդիտորը պետք է արտահայտի համապատասխանաբար՝ վերապահումներով դրական կամ բացասական կարծիք:

13. Եթե հաշվետու ժամանակաշրջանի հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը՝ սկզբնական մնացորդների առումով, համապատասխանորեն չի կիրառվում, և եթե փոփոխությունները հստակորեն հաշվի չեն առնվել և ճշգրտորեն չեն բացահայտվել, ապա աուդիտորը պետք է արտահայտի համապատասխանաբար՝ վերապահումներով դրական կամ բացասական կարծիք:

14. Եթե կազմակերպության գործունեության նախորդ ժամանակաշրջանի համար կազմված աուդիտորական եզրակացությունը ձևափոխված է եղել, ապա աուդիտորը պետք է հաշվի առնի այդ փաստի ազդեցությունը հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական հաշվետվությունների վրա: Օրինակ, երբ առկա էր աուդիտի շրջանակների այնպիսի սահմանափակում, ինչպիսին է նախորդ ժամանակաշրջանում նյութական արժեքների սկզբնական մնացորդը որոշելու հնարավորության բացակայությունը, ապա աուդիտորին կարող է անհրաժեշտ չլինել հաշվետու ժամանակաշրջանում արտահայտելու վերապահումներով դրական կարծիք կամ հրաժարվել աուդիտորական կարծիք արտահայտելուց: Այնուամենայնիվ, եթե նախորդ ժամանակաշրջանների ֆինանսական հաշվետվություններին վերաբերող ձևափոխումները պահպանում են իրենց կարևորությունն ու էականությունը հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական հաշվետվությունների համար, ապա աուդիտորը պետք է համապատասխանորեն ձևափոխի հաշվետու ժամանակաշրջանի աուդիտորական եզրակացությունը:

ԱՍ 520 «ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԸՆԹԱՑԱԿԱՐԳԵՐ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-3

2. Վերլուծական ընթացակարգերի բնույթն ու նպատակը 4-7

3. Վերլուծական ընթացակարգերն աուդիտի պլանավորման ժամանակ 8-9

4. Վերլուծական ընթացակարգերը որպես անկախ ընթացակարգեր 10-12

5. Վերլուծական ընթացակարգերը աուդիտի վերջին փուլում իրականացվող ընդհանուր վերանայման գործընթացում 13

6. Վերլուծական ընթացակարգերի հուսալիության աստիճանը 14-16

7. Արտասովոր հոդվածների ուսումնասիրումը 17-18

8. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը 19

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է աուդիտի ընթացքում վերլուծական ընթացակարգերի կիրառման վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը:

2. Աուդիտորը վերլուծական ընթացակարգերը պետք է կիրառի աուդիտի պլանավորման և ընդհանուր վերանայման փուլերում: Վերլուծական ընթացակարգերը կիրառելի են նաև աուդիտի անցկացման այլ փուլերում:

3. Վերլուծական ընթացակարգերը կարևորագույն գործակիցների ու զարգացման միտումների վերլուծությունն են, ներառյալ տատանումների հետ կապված ուսումնասիրությունների արդյունքների և այն փոխկապակցվածության վերլուծությունը, որը չի համապատասխանում գործին վերաբերող տեղեկատվությանը կամ կանխատեսված տվյալներին:

2. Վերլուծական ընթացակարգերի բնույթն ու նպատակը

4. Վերլուծական ընթացակարգերը ներառում են կազմակերպության ֆինանսական տեղեկատվությունը այնպիսի տեղեկատվության հետ համեմատման ուսումնասիրությունը, ինչպիսիք են՝ օրինակ.

- նախորդ ժամանակաշրջանների համեմատելի տեղեկատվությունը,

- կազմակերպության գործունեության կանխատեսված արդյունքները, ինչպիսիք են նախահաշիվները կամ կանխատեսումները, կամ՝ աուդիտորի ակնկալիքները՝ կապված մաշվածության գնահատման հետ,

- գործունեության միևնույն ոլորտին վերաբերող տեղեկատվություն, ինչպիսին է կազմակերպության իրացումից հասույթի և դեբիտորական պարտքերի հարաբերակցության համեմատումը միևնույն ոլորտի միջին ցուցանիշների կամ նույն ոլորտի նմանատիպ կազմակերպությունների համապատասխան ցուցանիշների հետ:

5. Վերլուծական ընթացակարգերը ներառում են նաև.

- ֆինանսական տեղեկատվության այն տարրերի փոխկապվածության ուսումնասիրումը, որոնք ենթադրվում է, որ կհամապատասխանեն կազմակերպության գործունեության փորձի վրա հիմնված կանխատեսվող ցուցանիշներին, օրինակ՝ համախառն եկամտի տոկոսը,

- ֆինանսական և համապատասխան ոչ ֆինանսական տեղեկատվության միջև փոխկապվածության ուսումնասիրումը, օրինակ՝ աշխատանքի վարձատրման հետ կապված ծախսերի հարաբերությունը կազմակերպության աշխատողների թվաքանակի նկատմամբ:

6. Վերը նշված ընթացակարգերի իրականացման համար կարող են օգտագործվել բազմազան մեթոդներ: Դրանց թվին են դասվում ինչպես պարզ համեմատումները, այնպես էլ բարդ վերլուծությունները՝ վիճակագրական բարդ մեթոդների կիրառմամբ: Վերլուծական ընթացակարգերը կարող են կիրառվել համախմբված ֆինանսական հաշվետվությունների, ստորաբաժանումների (դուստր ընկերություններ, մասնաճյուղեր, կամ սեգմենտներ) ֆինանսական հաշվետվությունների և ֆինանսական տեղեկատվության առանձին տարրերի նկատմամբ: Աուդիտորի կողմից ընթացակարգերի, դրանց իրականացման մեթոդների, ինչպես նաև կիրառման աստիճանի ընտրությունը հանդիսանում է մասնագիտական դատողության առարկա:

7. Վերլուծական ընթացակարգերը կիրառվում են հետևյալ նպատակների իրականացման համար.

ա) օժանդակելու աուդիտորին այլ աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթը, իրականացման ժամկետները և ծավալը պլանավորելիս,

բ) որպես անկախ ընթացակարգեր օգտագործելու համար այն դեպքերում, երբ դրանց կիրառումը կարող է ավելի արդյունավետ լինել, քան ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված առանձնահատուկ տեղեկատվության հետ կապված չհայտնաբերման ռիսկի նվազեցման նպատակով մանրամասն տեղեկատվության թեստավորումը,

գ) ֆինանսական հաշվետվությունների ընդհանուր վերանայման համար՝ աուդիտորական աշխատանքների վերանայման վերջնական փուլում:

3. Վերլուծական ընթացակարգերն աուդիտի պլանավորման ժամանակ

8. Աուդիտորը պետք է կիրառի վերլուծական ընթացակարգերը աուդիտի պլանավորման փուլում՝ կազմակերպության գործունեության մասին պատկերացում կազմելու և հնարավոր ռիսկի միջավայրերը հայտնաբերելու նպատակով: Վերլուծական ընթացակարգերի կիրառումը հնարավորություն կտա հայտնաբերել (հայտանշել) կազմակերպության գործունեության այն ոլորտները, որոնց վերաբերյալ աուդիտորը անտեղյակ է եղել, ինչպես նաև կօգնի աուդիտորին՝ աուդիտորական այլ ընթացակարգերի բնույթը, իրականացման ժամկետը և ծավալը որոշելիս:

9. Աուդիտի պլանավորման ժամանակ վերլուծական ընթացակարգերը կիրառելիս օգտագործվում է թե´ ֆինանսական և թե´ ոչ ֆինանսական տեղեկատվություն, օրինակ՝ վաճառքի համար հատկացված տարածքի կամ իրացված ապրանքների ծավալի և հասույթի միջև գոյություն ունեցող փոխկապվածությունը:

4. Վերլուծական ընթացակարգերը որպես անկախ ընթացակարգեր

10. Ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկատվության հետ կապված չհայտնաբերման ռիսկի նվազեցման նպատակով իրականացվող անկախ ընթացակարգերի հուսալիության վերաբերյալ համոզվելու համար աուդիտորը կարող է կիրառել մանրամասն տեղեկատվության թեստավորում, վերլուծական ընթացակարգեր կամ այդ երկուսի համակցությունը: Որոշումն այն մասին, թե աուդիտի որոշակի նպատակներին հասնելու համար ինչ ընթացակարգեր են անհրաժեշտ` ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված կոնկրետ տեղեկատվության հետ կապված չհայտնաբերման ռիսկի նվազեցման նպատակով օգտագործվող հնարավոր ընթացակարգերի արդյունավետության վերաբերյալ, պետք է կայացվի աուդիտորի դատողության հիման վրա:

11. Աուդիտորը, որպես կանոն, պետք է հարցումներ կատարի կազմակերպության ղեկավարությանը՝ վերլուծական ընթացակարգերի կիրառման համար անհրաժեշտ տեղեկատվության առկայության և հուսալիության, ինչպես նաև կազմակերպության կողմից համանման ընթացակարգերի իրականացման արդյունքների վերաբերյալ: Կազմակերպության կողմից պատրաստված վերլուծական տվյալների օգտագործումը կարող է արդյունավետ լինել այն դեպքերում, երբ աուդիտորը համոզված է, որ այդ տվյալները պատշաճորեն են պատրաստված:

12. Երբ աուդիտորը պատրաստվում է իրականացնել վերլուծական ընթացակարգերը՝ որպես անկախ ընթացակարգեր, ապա նա պետք է հաշվի առնի մի շարք այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են՝

- վերլուծական ընթացակարգերի իրականացման նպատակները և դրանց արդյունքներին հիմնվելու աստիճանը (14-16-րդ կետեր),

- կազմակերպության բնույթը և դրան վերաբերող տեղեկատվության հնարավոր տարանջատման աստիճանը, օրինակ, վերլուծական ընթացակարգերը կարող են ավելի արդյունավետ լինել, երբ դրանք կիրառվում են կազմակերպության գործունեության առանձին հատվածին վերաբերող ֆինանսական տեղեկատվության կամ բազմապրոֆիլ կազմակերպության առանձնացված ստորաբաժանումների ֆինանսական հաշվետվությունների նկատմամբ, քան եթե դրանք կիրառվեին կազմակերպության ամբողջությամբ վերցրած ֆինանսական հաշվետվությունների նկատմամբ,

- համապատասխան այնպիսի ֆինանսական և ոչ ֆինանսական տեղեկատվության առկայությունը, ինչպիսիք են համապատասխանաբար՝ նախահաշիվներ և կանխատեսումներ կամ այլ կանխատեսումները և արտադրված կամ իրացված արտադրանքի միավորների քանակը,

- առկա տեղեկատվության հուսալիությունը, օրինակ, արդյոք նախահաշիվները պատրաստվել են պատշաճորեն,

- առկա տեղեկատվության համապատասխանությունը, օրինակ, թե արդյոք նախահաշիվները պատրաստվել են որպես սպասվող արդյունքներ և ոչ թե նպատակներ, որոնց պետք է հասնել,

- առկա տեղեկատվության աղբյուրները, օրինակ, կազմակերպությունից անկախ աղբյուրներն ավելի հուսալի են, քան ներքին աղբյուրները,

- առկա տեղեկատվության համադրելիությունը, օրինակ, տնտեսության ոլորտի վերաբերյալ ընդհանուր տվյալները կարելի է համեմատել այն կազմակերպության համապատասխան տվյալների հետ, որը զբաղվում է յուրահատուկ ապրանքների արտադրությամբ ու վաճառքով,

- նախորդ աուդիտորական աշխատանքների ընթացքում ձեռք բերված գիտելիքները, ինչպես նաև աուդիտորի պատկերացումները կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման, ներքին վերահսկողության համակարգերի գործունեության արդյունավետության և նախորդ ժամանակաշրջաններում առաջացած այնպիսի խնդիրների վերաբերյալ, որոնք նախորդ ժամանակաշրջաններում հաշվապահական հաշվառման համակարգում ճշգրտումների կատարման անհրաժեշտություն են առաջացրել:

5. Վերլուծական ընթացակարգերը աուդիտի վերջին փուլում իրականացվող ընդհանուր վերանայման գործընթացում

13. Աուդիտորը պետք է կիրառի վերլուծական ընթացակարգերը աուդիտի ավարտին կամ դրան մոտ ընկած ժամանակահատվածում, եթե նա գալիս է ընդհանուր եզրահանգման այն մասին, թե արդյոք ամբողջությամբ վերցրած ֆինանսական հաշվետվությունները համընկնում են կազմակերպության գործունեության վերաբերյալ աուդիտորի գիտելիքներին: Նման ընթացակարգերի իրականացման արդյունքում կատարված եզրահանգումները նախատեսված են հաստատելու առանձնացված ստորաբաժանումների կամ ֆինանսական հաշվետվությունների առանձին տարրերի աուդիտի ընթացքում կատարված եզրահանգումները, ինչպես նաև օգնելու ֆինանսական հաշվետվությունները հիմնավորված լինելու վերաբերյալ ընդհանուր եզրահանգումներ կատարելիս: Այնուամենայնիվ, վերոհիշյալ եզրահանգումների կատարման արդյունքում կարող են պարզ դառնալ նաև այն շրջանակները, որոնցում պահանջվում է հետագա ընթացակարգերի իրականացում:

6. Վերլուծական ընթացակարգերի հուսալիության աստիճանը

14. Վերլուծական ընթացակարգերի կիրառումը հիմնված է այն ակնկալիքի վրա, որ փոխկապվածությունը տվյալների միջև առկա է և միշտ գոյություն կունենա՝ հակառակը վկայող պայմանների բացակայության դեպքում: Նման փոխկապվածության առկայությունն ապահովում է աուդիտորական ապացույցներ հաշվապահական հաշվառման համակարգի կողմից տրամադրված տվյալների ամբողջականության, ճշգրտության և հիմնավորվածության վերաբերյալ: Այնուամենայնիվ, վերլուծական ընթացակարգերի արդյունքներին հիմնվելու աստիճանը կախված կլինի այն ռիսկի վերաբերյալ աուդիտորի գնահատումներից, որ վերլուծական ընթացակարգերը կսահմանեն փոխկապվածությունը որպես կանխատեսվող՝ այն դեպքում, երբ էական խեղաթյուրումներն իրականում գոյություն ունեն:

15. Աուդիտորի համար վերլուծական ընթացակարգերի արդյունքներին վստահելու աստիճանը կախված է հետևյալ գործոններից.

ա) ուսումնասիրվող հոդվածների էականությունը, օրինակ, երբ պաշարների մնացորդներն էական են, ապա եզրահանգումների կատարման ժամանակ աուդիտորը չի հիմնվում միայն վերլուծական ընթացակարգերի վրա: Այնուամենայնիվ, աուդիտորը կարող է հիմնվել բացառապես վերլուծական ընթացակարգերի վրա այն դեպքերում, երբ ուսումնասիրվում են եկամուտների և ծախսերի որոշ հոդվածներ, որոնք առանձին վերցրած էական բնույթ չեն կրում,

բ) աուդիտորական այլ ընթացակարգերի կիրառումը, որոնք նախատեսված են աուդիտորական միևնույն նպատակներին հասնելու համար, օրինակ, դեբիտորական պարտքերի հավաքագրման գործընթացի վերանայման ժամանակ աուդիտորի կողմից իրականացվող այլ ընթացակարգերը, օրինակ, հետագա դրամական մուտքերի ուսումնասիրումը, կարող են հաստատել կամ փարատել այն կասկածները, որոնք առաջացել են հաճախորդների պարտքերի մարման ժամկետների դասակարգման նկատմամբ կիրառված վերլուծական ընթացակարգերի հետևանքով,

գ) ճշգրտության այն աստիճանը, ըստ որի վերլուծական ընթացակարգերի ակնկալվող արդյունքները կարող են կանխատեսվել: Օրինակ, աուդիտորը, որպես կանոն, ավելի մեծ համապատասխանություն է ակնկալում որևէ ժամանակաշրջանի համախառն եկամտի գործակիցը այլ ժամանակաշրջանի միևնույն գործակցի հետ համեմատելիս, քան ըստ հայեցողության կատարված այնպիսի ծախսերը համեմատելիս, ինչպիսիք են հետազոտության կամ գովազդի հետ կապված ծախսերը,

դ) բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի գնահատումները, օրինակ, երբ իրացման գործընթացի նկատմամբ ներքին վերահսկողությունը թերի է, հետևաբար նաև վերահսկողության ռիսկը բարձր է, ապա դեբիտորական պարտքերի վերաբերյալ եզրահանգումներ կատարելիս կարող է ավելի շատ անհրաժեշտ լինել իրականացնելու գործարքների և մնացորդների նկատմամբ մանրամասն տեղեկատվության թեստավորում, քան վերլուծական ընթացակարգեր:

16. Աուդիտորի համար անհրաժեշտ կլինի նախատեսել վերլուծական ընթացակարգերի կիրառման ժամանակ օգտագործվող տեղեկատվության պատրաստման նկատմամբ իրականացվող վերահսկողության (եթե այդպիսին առկա է) թեստավորում: Եթե այդպիսի վերահսկողությունն արդյունավետ է, ապա աուդիտորն այդ տեղեկատվության հավաստիության, հետևաբար նաև վերլուծական ընթացակարգերի արդյունքների վերաբերյալ կունենա ավելի մեծ հավաստիացումներ: Ոչ ֆինանսական տեղեկատվության նկատմամբ վերահսկողությունը հաճախ կարող է ստուգվել հաշվապահան հաշվառման համակարգի վերահսկողության ստուգման հետ միասին: Օրինակ, կազմակերպությունը իրացման հաշիվ-ապրանքագրերի հաշվառման նկատմամբ վերահսկողություն սահմանելիս կարող է վերահսկել նաև միավոր արտադրանքի իրացման վերաբերյալ գրանցումները: Այդ դեպքում աուդիտորը միավոր արտադրանքի իրացման հետ կապված գրանցումների նկատմամբ իրականացվող վերահսկողության հարցը կարող է ստուգել՝ իրացման հաշիվ-ապրանքագրերի մշակման նկատմամբ իրականացվող վերահսկողության հետ միասին:

7. Արտասովոր հոդվածների ուսումնասիրումը

17. Երբ վերլուծական ընթացակարգերի կիրառման արդյունքում հայտնաբերվում են նշանակալի փոփոխություններ կամ այնպիսի փոխկապվածություն, որը չի համապատասխանում այլ տեղեկատվությանը կամ շեղվում է կանխատեսված գումարներից, ապա աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի և ձեռք բերի համապատասխան բացատրություններ, ինչպես նաև դրանք հաստատող ապացույցներ:

18. Արտասովոր փոփոխությունների կամ փոխկապվածության ուսումնասիրությունները, որպես կանոն, սկսվում է կազմակերպության ղեկավարությանը հարցումներ կատարելու հետ միասին, որոնց հետևում են.

ա) կազմակերպության ղեկավարության պատասխանների հաստատումը, օրինակ, դրանք համեմատելով կազմակերպության գործունեության վերաբերյալ աուդիտորի գիտելիքների կամ աուդիտի ընթացքում ձեռք բերված այլ ապացույցների հետ,

բ) այդ հարցումների արդյունքների հիման վրա այլ ընթացակարգերի կիրառման անհրաժեշտության որոշումը, եթե կազմակերպության ղեկավարությունը չի կարողանում բացատրություններ տրամադրել կամ այդ բացատրությունները ճշգրիտ չեն համարվում:

8. Հանրային ոլորտում ստանդարտի կիրառելիությունը

19. Սովորաբար առևտրային կազմակերպությունների աուդիտի ժամանակ ուսումնասիրվող ֆինանսական հաշվետվությունների առանձին հոդվածների միջև եղած փոխկապվածությունը միշտ չէ, որ կարող է ընդունելի լինել նաև պետական կառավարման մարմինների կամ հանրային ոլորտի ոչ առևտրային այլ կազմակերպությունների աուդիտի ժամանակ, օրինակ, հանրային ոլորտի բազմաթիվ այդպիսի կազմակերպություններում սովորաբար գոյություն ունի փոքր ուղղակի կապ եկամուտների ու ծախսերի միջև: Քանի որ ակտիվների ձեռքբերման հետ կապված ծախսերը սովորաբար չեն կապիտալացվում, ապա հնարավոր է, որ գոյություն չունենա որևէ փոխկապվածություն ծախսերի, օրինակ պաշարները, հիմնական միջոցները և այդ ակտիվների արժեքները, որոնք արտացոլված են ֆինանսական հաշվետվություններում: Բացի այդ, հանրային ոլորտում արդյունաբերության կամ վիճակագրական տվյալները համեմատման նպատակով կարող են առկա չլինել: Այնուամենայնիվ, այլ փոխկապվածությունները կարող են ընդունելի լինել, ինչպես օրինակ, ճանապարհների յուրաքանչյուր կիլոմետրի կառուցապատման ինքնարժեքի փոփոխությունները կամ ձեռք բերված և դուրս գրված փոխադրամիջոցների քանակների համեմատումը: Հնարավորության դեպքում պետք է հղում կատարել նաև մասնավոր ոլորտում առկա արդյունաբերության և վիճակագրական տվյալներին: Որոշ դեպքերում աուդիտորի համար օգտակար կլինի նաև ներքին տվյալների բազայի ստեղծումը:

ԱՍ 530 «ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԸՆՏՐԱՆՔԸ ԵՎ ԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ ԱՅԼ ԸՆԹԱՑԱԿԱՐԳԵՐԸ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-2

2. Սահմանումներ 3-12

3. Աուդիտորական ապացույցներ 13

3.1 Վերահսկողության թեստեր 14-16

3.2 Անկախ ընթացակարգեր 17

4. Ռիսկի ուսումնասիրությունները աուդիտորական ապացույցների ձեռք բերման ժամանակ 18-20

5. Աուդիտորական ապացույցների ձեռք բերման ընթացակարգեր 21

6. Աուդիտորական ապացույցների ձեռք բերման նպատակով ստուգման համար հոդվածների ընտրությունը 22-23

6.1 Բոլոր հոդվածների ընտրումը 24

6.2 Հատուկ հոդվածների ընտրումը 25-26

6.3 Աուդիտորական ընտրանք 27

7. Վիճակագրական ընտրանքի մոտեցման համեմատումը ոչ վիճակագրական ընտրանքի մոտեցումների հետ 28-30

8. Ընտրանքի նախագծումը 31-34

8.1 Բազմությունը 35

8.2 Շերտավորում 36-38

8.3 Ընտրանքն ըստ արժեքի 39

9. Ընտրանքի մեծությունը (չափը) 40-41

10. Ընտրանքի (նմուշի) ընտրումը 42-43

11. Աուդիտորական ընթացակարգերի իրականացումը 44-46

12. Սխալների բնույթը և առաջացման պատճառները 47-50

13. Սխալների տարածումը 51-53

14. Ընտրանքային արդյունքների գնահատումը 54-56

Հավելված 1

Վերահսկողության թեստերի իրականացման համար նախատեսված ընտրանքի մեծության վրա ազդող գործոնների օրինակներ

Հավելված 2

Անկախ ընթացակարգերի իրականացման համար նախատեսված ընտրանքի մեծության վրա ազդող գործոնների օրինակներ

Հավելված 3

Նմուշների (ընտրանք) ընտրման մեթոդները

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ:

Աուդիտի ստանդարտները պարունակում են աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը, որոնք գրված են թավ տառերով (ստանդարտներ), ինչպես նաև դրանց հետ կապված ուղեցույցներ՝ բացատրական և այլ նյութերի տեսքով: Աուդիտի հիմնական սկզբունքներն ու էական ընթացակարգերը պետք է մեկնաբանվեն բացատրական և այլ նյութերի համատեքստում, որոնցում տրվում են դրանց կիրառման վերաբերյալ ուղեցույցներ:

Աուդիտի հիմնական սկզբունքները, էական ընթացակարգերը և դրանց վերաբերյալ ուղեցույցները ճիշտ ըմբռնելու և կիրառելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն տվյալ աուդիտի ստանդարտի թավ տառերով գրված տեքստը, այլ նաև դրանում պարունակվող բացատրական և այլ նյութերը:

Բացառիկ իրավիճակներում աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել աուդիտի ստանդարտից շեղումը՝ աուդիտի նպատակին ավելի արդյունավետ հասնելու նկատառումով: Նման իրավիճակներում աուդիտորը պետք է հիմնավորի այդ շեղումների անհրաժեշտությունը:

Աուդիտի ստանդարտները կիրառելի են միայն էական հարցերի նկատմամբ:

Աուդիտի որոշ ստանդարտների վերջում բերված են դրույթներ` հանրային ոլորտում տվյալ ստանդարտի կիրառելիության վերաբերյալ: Նման դրույթների բացակայության դեպքում տվյալ ստանդարտը բոլոր էական առումներով կիրառելի է հանրային ոլորտում:

1. Ներածություն

1. Սույն ստանդարտի նպատակն է աուդիտորական ապացույցների ձեռք բերման նպատակով աուդիտորական ընտրանքային ընթացակարգերի և ստուգման համար հոդվածների ընտրության այլ միջոցների օգտագործման վերաբերյալ ստանդարտների սահմանումը և ուղեցույցների տրամադրումը:

2. Աուդիտորական ընթացակարգերի նախագծման ժամանակ ստուգման համար հոդվածների ընտրության նպատակով աուդիտորը պետք է նախագծի համապատասխան մեթոդներ այնպես, որպեսզի աուդիտորական թեստերի նպատակներին հասնելու համար ձեռք բերի աուդիտորական ապացույցներ:

2. Սահմանումներ

3. «Աուդիտորական ընտրանքը» (ընտրանք) ներառում է աուդիտորական այն ընթացակարգերի կիրառումը գործառնությունների դասերի կամ հաշվի մնացորդի միավորների 100%-ից ցածր քանակության նկատմամբ, որ ընտրանքային բոլոր միավորները ունեն ընտրվելու միևնույն հավանականությունը: Դա հնարավորություն կընձեռի աուդիտորին ձեռք բերել ու գնահատել աուդիտորական ապացույցները ընտրված հոդվածների որոշ հատկանիշների վերաբերյալ, որն իր հերթին հնարավորություն է ընձեռում եզրահանգումներ կատարել այն բազմության վերաբերյալ, որտեղից և ընտրվել են այդ հոդվածները: Աուդիտորական ընտրանք իրականացնելիս կարող են օգտագործվել վիճակագրական կամ ոչ վիճակագրական մոտեցումներ:

4. Սույն ստանդարտի իմաստով՝ «սխալներ» հասկացությունը նշանակում է կամ վերահսկողության շեղումներ, երբ իրականացվում են վերահսկողության թեստեր, կամ խեղաթյուրումներ, երբ իրականացվում են անկախ ընթացակարգեր: Նմանապես, ընդհանուր սխալներ օգտագործվում է շեղումների չափի կամ ընդհանուր խեղաթյուրումների իմաստով:

5. «Անսովոր սխալներ» հասկացությունը նշանակում է սխալ, որն առաջանում է մեկուսացված ինչ-որ երևույթի արդյունքում, որը տեղի է ունենում միայն հատուկ դեպքերում, և հետևաբար չի համարվում ընդհանուր բազմությունում հայտնաբերված սխալների մի մաս:

6. «Բազմությունը» տվյալների այն ամբողջությունն է, որտեղից կատարվում է ընտրանքի ընտրությունը և որի վերաբերյալ աուդիտորը ցանկանում է եզրակացություններ կատարել: Օրինակ, հաշվի մնացորդում կամ գործառնությունների դասերում ընդգրկված բոլոր տարրերի ամբողջությունը կազմում է բազմություն: Բազմությունը կարելի է բաժանել շերտերի (ստրատում) կամ ենթաբազմությունների, որոնք ուսումնասիրվում են առանձին: Բազմություն հասկացությունն իր մեջ ընդգրկում է շերտերի (ստրատում) հասկացությունը:

7. «Ընտրանքային ռիսկն» առաջանում է այն հնարավորությունից, որ ընտրանքի վերաբերյալ աուդիտորի եզրահանգումները կարող են տարբեր լինել այն եզրահանգումներից, եթե նույն աուդիտորական ընթացակարգը կիրառվեր ամբողջ բազմություն նկատմամբ: Գոյություն ունեն ընտրանքային ռիսկի երկու տեսակներ.

ա) այն ռիսկը, որ վերահսկողության թեստերի իրականացման դեպքում աուդիտորը կգա այն եզրահանգման, որ վերահսկողության ռիսկն ավելի ցածր է, քան այն իրականում գոյություն ունի, կամ անկախ թեստերի իրականացման դեպքում աուդիտորը կեզրակացնի, որ առկա չեն էական սխալներ, երբ դրանք փաստորեն առկա են: Այս տեսակի ռիսկը ազդեցություն է գործում աուդիտորական աշխատանքների արդյունավետության վրա և հավանաբար կբերի անհամապատասխան աուդիտորական կարծիքի արտահայտմանը.

բ) այն ռիսկը, որ վերահսկողության թեստերի իրականացման դեպքում աուդիտորը կգա այն եզրահանգման, որ վերահսկողության ռիսկն ավելի բարձր է, քան այն իրականում գոյություն ունի, կամ անկախ թեստերի իրականացման դեպքում աուդիտորը կեզրակացնի, որ առկա են էական սխալներ, երբ դրանք փաստորեն առկա չեն: Այս տեսակի ռիսկն ազդեցություն է գործում աուդիտորական աշխատանքների արդյունավետության վրա, քանի որ դա սովորաբար կարող է հանգեցնել լրացուցիչ աշխատանքների իրականացմանը, ընդունելով, որ նախնական եզրահանգումները սխալ են կատարվել:

Այս ռիսկերի մաթեմատիկական ամբողջությունն անվանվում է հուսալիության մակարդակ:

8. «Ոչ ընտրանքային ռիսկն» առաջանում է այնպիսի գործոններից, որոնք ստիպում են աուդիտորին կատարելու սխալ եզրահանգումներ այնպիսի պատճառներով, որոնք կապված չեն ընտրված ընտրանքի չափերից: Օրինակ, քանի որ աուդիտորական ապացույցների մեծ մասը կրում է համոզիչ, քան որոշիչ բնույթ աուդիտորը կարող է օգտագործել անհամապատասխան ընթացակարգեր կամ կարող է սխալ վերլուծել ապացույցը և հետևաբար կձախողվի սխալի ճանաչումը:

9. «Ընտրանքային միավոր» հասկացությունը դա առանձին տարրեր են, որոնք կազմում են բազմություն, օրինակ, ավանդների ներդրման բլանկում նշված չեկերը, բանկային քաղվածքում կրեդիտագրված գումարները, վաճառքի հաշիվ-ապրանքագրերը, դեբիտորների հաշիվների մնացորդները կամ դրամական միավորները:

10. «Վիճակագրական ընտրանքը» ընտրանքի նկատմամբ այն մոտեցումն է, որն ունի հետևյալ հատկությունները.

ա) ընտրանքի պատահական ընտրությունը,

բ) հավանականությունների տեսության օգտագործումը ընտրանքային արդյունքները գնահատելու համար, ներառյալ ընտրանքային ռիսկի չափումը:

Ընտրանքային մոտեցումը, որը չունի ա) և բ) կետերում նկարագրված հատկանիշները համարվում է «ոչ վիճակագրական ընտրանք»:

11. «Շերտավորումը» բազմությունը ենթաբազմությունների բաժանելու գործընթացն է: Ենթաբազմություններից յուրաքանչյուրը համարվում է ընտրանքային միավորների խումբ, որոնք ունեն միևնույն հատկանիշները (հաճախ դրամական արժեք):

12. «Թույլատրելի սխալը» բազմության մեջ առկա առավելագույն այն սխալն է, որը աուդիտորը պատրաստ է ընդունել:

3. Աուդիտորական ապացույցներ

13. Համաձայն «Աուդիտորական ապացույցներ» աուդիտի ստանդարտ 500-ի, աուդիտորական ապացույցները ձեռք են բերվում վերահսկողության թեստերի և անկախ ընթացակարգերի համատեղ իրականացման միջոցով: Իրականացվող թեստի տեսակը կարևոր է աուդիտորական ապացույցների ձեռք բերման ժամանակ կիրառվող աուդիտորական ընթացակարգերն ըմբռնելու համար:

3.1 Վերահսկողության թեստեր

14. Համաձայն «Ռիսկի գնահատումներն ու ներքին վերահսկողությունը» աուդիտի ստանդարտ 400-ի, վերահսկողության թեստերն իրականացվում են այն դեպքերում, երբ աուդիտորը պլանավորում է որևէ որոշակի տեղեկատվության նկատմամբ գնահատել վերահսկողության ռիսկը ոչ բարձր մակարդակում:

15. Հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ աուդիտորի պատկերացումների հիման վրա նա որոշակիացնում է այն հատկությունները կամ հատկանիշները, որոնք ցույց են տալիս վերահսկողության իրականացումը (արդյունքները), ինչպես նաև այն շեղումները, որոնք ցույց են տալիս համապատասխան իրականացման (արդյունքների) շեղումները: Այդ հատկանիշների առկայությունը կամ բացակայությունը կարող են ստուգվել աուդիտորի կողմից:

16. Վերահսկողության թեստերի համար աուդիտորական ընտրանքը հիմնականում նախատեսված է այն դեպքերում, երբ վերահսկողության կիրառումը ապացույցներ է թողնում դրանց իրականացման վերաբերյալ (օրինակ, վարկերի գծով պատասխանատու անձի տվյալները հաշիվ-ապրանքագրի վրա, որը նշանակում է վարկի տրամադրման վավերացումը կամ վկայությունները միկրոհամակարգչային տվյալների մշակման համակարգ տվյալները մուտքագրելու համար անհրաժեշտ լիազորությունների վերաբերյալ):

3.2 Անկախ ընթացակարգեր

17. Անկախ ընթացակարգերը հիմնականում վերաբերում են գումարներին ու լինում են երկու տեսակի. վերլուծական ընթացակարգեր և գործառնությունների ու հաշիվների մնացորդների մանրամասների ստուգումներ: Անկախ ընթացակարգերի նպատակն է ֆինանսական հաշվետվություններում էական խեղաթյուրումները հայտնաբերելու համար ձեռք բերել աուդիտորական ապացույցներ: Մանրամասների անկախ ստուգումների ժամանակ աուդիտորական ընտրանքը և աուդիտորական ապացույցների ձեռք բերման ու ստուգման համար անհրաժեշտ տարրերի ընտրման այլ մեթոդները կարող են օգտագործվել ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված մեկ կամ մի քանի գումարների հաստատման համար (օրինակ, դեբիտորական պարտքերի առկայությունը) կամ կատարել որոշ արժեքների (օրինակ, մաշված գույքի արժեքի) անկախ գնահատում:

4. Ռիսկի ուսումնասիրությունները աուդիտորական ապացույցների ձեռքբերման ժամանակ

18. Աուդիտորական ապացույցների ձեռքբերման ժամանակ աուդիտորը պետք է կիրառի մասնագիտական դատողությունը աուդիտորական ռիսկը գնահատելու համար, ինչպես նաև նախագծի աուդիտորական ընթացակարգեր՝ ռիսկն ընդունելի ցածր մակարդակին նվազեցնելու համար:

19. Աուդիտորական ռիսկն այն ռիսկն է, որ ֆինանսական հաշվետվությունները էական խեղաթյուրումներ պարունակելու դեպքերում աուդիտորը անհամապատասխան կարծիք է տալիս: Աուդիտորական ռիսկը բաղկացած է բնորոշ ռիսկից (դա հաշիվների մնացորդների զգայունակությունն է էական խեղաթյուրումների նկատմամբ, ենթադրելով, որ բացակայում է դրա հետ կապված ներքին վերահսկողությունը), վերահսկողության ռիսկից (դա այն ռիսկն է, որ էական խեղաթյուրումները կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման ու ներքին վերահսկողության համակարգերի կողմից չեն հայտնաբերվի կամ կանխարգելվի և ժամանակին չեն ուղղվի) և չհայտնաբերման ռիսկից (դա այն ռիսկն է, որ էական խեղաթյուրումները չեն հայտնաբերվի աուդիտորական անկախ ընթացակարգերի իրականացման միջոցով): Աուդիտորական ռիսկի այս երեք բաղկացուցիչները հաշվի են առնվում պլանավորման գործընթացում աուդիտորական ընթացակարգերը նախագծելիս, աուդիտորական ռիսկն ընդունելի ցածր մակարդակին հասցնելու նպատակով:

20. Ընտրանքային և ոչ ընտրանքային ռիսկերը կարող են ազդեցություն գործել աուդիտորական ռիսկի բաղկացուցիչների վրա: Օրինակ, վերահսկողության թեստերի իրականացման ժամանակ, աուդիտորը կարող է ընտրանքում սխալներ չգտնել և եզրակացնել, որ վերահսկողության ռիսկը ցածր է, այն դեպքում, երբ սխալը բազմության մեջ իրականում գտնվում է անընդունելի բարձր մակարդակի վրա (ընտրանքային ռիսկ): Սխալներ կարող են լինել նաև ընտրանքում, որ աուդիտորը չի կարողանում ճանաչել (ոչ ընտրանքային ռիսկ): Անկախ ընթացակարգերի առումով, աուդիտորը կարող է օգտագործել բազմաթիվ մեթոդներ չհայտնաբերման ռիսկը ընդունելի ցածր մակարդակին հասցնելու համար: Ելնելով դրանց բնույթից, այդ մեթոդները կարող են ենթարկվել ընտրանքային և (կամ) ոչ ընտրանքային ռիսկերի: Օրինակ, աուդիտորը կարող է ընտրել անհամապատասխան վերլուծական ընթացակարգեր (ոչ ընտրանքային ռիսկ) կամ մանրամասների ստուգման ժամանակ կարող է հայտնաբերել միայն ոչ էական խեղաթյուրումներ, երբ խեղաթյուրումների չափերը իրականում ավելի մեծ են, քան թույլատրելի չափերը (ընտրանքային ռիսկ): Վերահսկողության թեստերի և անկախ ընթացակարգերի դեպքում, ընտրանքային ռիսկը կարելի է նվազեցնել՝ մեծացնելով ընտրանքի չափը, մինչդեռ ոչ ընտրանքային ռիսկը կարելի է նվազեցնել աշխատանքների ճշգրիտ պլանավորման, հսկողության և ուսումնասիրման միջոցով:

5. Աուդիտորական ապացույցների ձեռքբերման ընթացակարգեր

21. Աուդիտորական ապացույցների ձեռքբերման համար ընթացակարգերը ներառում են ստուգումներ, ուսումնասիրություններ, հարցումներ ու հաստատումներ, հաշվարկումներ և վերլուծական ընթացակարգեր: Տվյալ հանգամանքներում համապատասխան ընթացակարգի ընտրության կատարումը հանդիսանում է մասնագիտական դատողության առարկա: Այս ընթացակարգերի կիրառումը հաճախ կներառի բազմությունից ընտրված հոդվածների ստուգումներ:

6. Աուդիտորական ապացույցների ձեռքբերման նպատակով ստուգման համար հոդվածների ընտրությունը

22. Աուդիտորական ընթացակարգերի նախագծման ժամանակ աուդիտորը պետք է մշակի ստուգման համար հոդվածների ընտրության համապատասխան մեթոդներ: Աուդիտորի համար առկա են հետևյալ միջոցները.

ա) բոլոր հոդվածների ընտրումը (100% ստուգում),

բ) հատուկ հոդվածների ընտրումը,

գ) աուդիտորական ընտրանքը:

23. Այն որոշումը, թե որ մոտեցումը պետք է ընտրվի կախված է տվյալ հանգամանքներից, ինչպես նաև վերը նշված միջոցներից որևէ մեկի կամ դրանց համակցության կիրառումը կարող է համապատասխանել որոշակի հանգամանքներում: Չնայած որ միջոցի կամ դրանց համակցության օգտագործման վերաբերյալ որոշումը կայացվում է աուդիտորական ռիսկի և աուդիտի արդյունավետության հիման վրա, աուդիտորին անհրաժեշտ է համոզվել, որ օգտագործված մեթոդներն արդյունավետ են բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելիս ստուգման նպատակներին հասնելու համար:

6.1 Բոլոր հոդվածների ընտրումը

24. Աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել ստուգելու հոդվածների ամբողջ բազմությունը, որը կազմում են հաշիվների մնացորդներն ու գործառնությունների դասերը (կամ այդ բազմության մեջ գտնվող շերտը): Վերահսկողության թեստերի դեպքում 100%-անոց ստուգումներն անհավանական են: Այնուամենայնիվ, դրանք ավելի տարածված են անկախ ընթացակարգերի իրականացման դեպքում: Օրինակ, 100%-անոց ստուգումները կարող են համապատասխան լինել այն դեպքերում, երբ բազմությունը կազմված է փոքր քանակությամբ խոշոր գումարներից, ինչպես նաև, երբ բնորոշ ու վերահսկողության ռիսկերը բարձր են և այլ միջոցները չեն ապահովում բավականաչափ ու համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ կամ, երբ համակարգչային տեղեկատվական համակարգի կողմից իրականացվող հաշվարկումների կամ այլ գործընթացների կրկնվող բնույթի շնորհիվ 100%-անոց ստուգումները դարձնում են ծախսերի տեսանկյունից ավելի արդյունավետ:

6.2 Հատուկ հոդվածների ընտրումը

25. Աուդիտորը կարող է որոշել բազմությունից ընտրելու հատուկ հոդվածներ, հիմնվելով այնպիսի գործոնների վրա, ինչպիսիք են պատվիրատուի գործունեության վերաբերյալ աուդիտորի գիտելիքները, բնորոշ և վերահսկողության ռիսկերի նախնական գնահատումները, ինչպես նաև ստուգման ենթակա բազմության բնութագրերը: Հատուկ հոդվածների դատողական ընտրությունը ենթակա է ոչ ընտրանքային ռիսկի ազդեցությանը: Ընտրվող հատուկ հոդվածները կարող են ներառել.

- Բարձր արժեք ունեցող կամ կարևոր հոդվածներ. Աուդիտորը կարող է որոշել ընտրելու բազմության մեջ հատուկ այնպիսի հոդվածներ, որոնք ունեն բարձր արժեք կամ մեկ այլ բնութագիր, օրինակ, այն հոդվածները, որոնք կասկածելի, արտասովոր, մասնավորապես, ռիսկ պարունակող, կամ նախկինում սխալներ են պարունակել:

- Որոշակի գումարից բարձր բոլոր հոդվածները. Աուդիտորը կարող է որոշել ստուգելու այն հոդվածները, որոնց արժեքները գերազանցում են որոշակի գումարները (սահմանները) այնպես, որ հնարավոր լինի որոշել հաշվի մնացորդի կամ գործառնությունների դասի ընդհանուր գումարի մեծ համամասնությունները:

- Հոդվածներ, որոնց միջոցով կարելի է ձեռք բերել տեղեկատվություն. Աուդիտորը կարող է ուսումնասիրել հոդվածներ այնպիսի հարցերի վերաբերյալ տեղեկատվություն ձեռք բերելու համար, ինչպիսիք են պատվիրատուի գործունեությունը, գործարքների բնույթը, հաշվապահական հաշվառման ու ներքին վերահսկողության համակարգերը:

- Ընթացակարգերը ստուգելու համար ընտրվող հոդվածներ. Աուդիտորը կարող է իր դատողության շնորհիվ ընտրել և ուսումնասիրել հատուկ հոդվածներ՝ որոշելու համար, թե արդյոք որոշակի ընթացակարգեր իրականացվում են:

26. Այն դեպքերում, երբ հաշիվների մնացորդներից կամ գործառնությունների դասերից հատուկ հոդվածների ընտրումը կարող է հաճախ աուդիտորական ապացույցների ձեռքբերման արդյունավետ միջոց լինել, այն չի հանդիսանում աուդիտորական ընտրանք: Այսպիսի ճանապարհով ընտրված հոդվածների նկատմամբ կիրառված ընթացակարգերը չեն կարող տարածվել ամբողջ բազմության վրա: Աուդիտորը պետք է հաշվի առնի բազմության մնացած մասի վերաբերյալ համապատասխան ապացույցներ ձեռք բերելու անհրաժեշտությունն այն դեպքերում, երբ այդ մնացած մասը էական բնույթ է կրում:

6.3 Աուդիտորական ընտրանք

27. Աուդիտորը կարող է որոշել կիրառելու աուդիտորական ընտրանքի մեթոդը հաշիվների մնացորդների և գործառնությունների դասերի նկատմամբ: Աուդիտորական ընտրանքի մեթոդը կարող է կիրառվել կամ վիճակագրական կամ ոչ վիճակագրական ընտրանքի մեթոդների օգտագործմամբ: Աուդիտորական ընտրանքի մեթոդը մանրամասնորեն քննարկված է սույն ստանդարտի 31- 56-րդ կետերում:

7. Վիճակագրական ընտրանքի մոտեցման համեմատումը ոչ վիճակագրական ընտրանքի մոտեցումների հետ

28. Վիճակագրական կամ ոչ վիճակագրական ընտրանքի մոտեցումը կիրառելու վերաբերյալ որոշման կայացումը համարվում է աուդիտորի դատողության հարց, որը կապված է տվյալ հանգամանքներում առավել արդյունավետ մեթոդով աուդիտորական ապացույցների ձեռքբերման հետ: Օրինակ, վերահսկողության թեստերի դեպքում, սխալների բնույթի ու պատճառների վերաբերյալ աուդիտորի վերլուծությունները հաճախ կարող են ավելի կարևոր լինել, քան սխալների պարզապես առկայության կամ բացակայության (այսինքն, հաշվառման) վերաբերյալ վիճակագրական վերլուծությունները: Նման իրավիճակում ոչ վիճակագրական ընտրանքի մոտեցումը կարող է համարվել ամենահամապատասխանը:

29. Վիճակագրական ընտրանքի կիրառման դեպքում ընտրանքի չափը կարող է որոշվել՝ օգտագործելով կամ հավանականությունների տեսությունը կամ մասնագիտական դատողությունը: Ավելին, ընտրանքի մեծությունը կարևոր չափանիշ չի համարվում վիճակագրական և ոչ վիճակագրական ընտրանքի մոտեցումները տարբերելու համար: Ընտրանքի մեծությունը համարվում է այնպիսի գործոնների գործառույթ, որոնք բերված են սույն ստանդարտին կից հավելվածներ 1 և 2-ում: Երբ հանգամանքները միանման են, հավելվածներ 1 և 2-ում բերված գործոնների ազդեցությունները ընտրանքի մեծության վրա նման կլինեն միմյանց՝ անկախ նրանից վիճակագրական թե ոչ վիճակագրական մոտեցումներն են ընտրվել:

30. Այն դեպքերում, երբ ընդունված մոտեցումը չի բավարարում վիճակագրական ընտրանքի սահմանմանը, ապա հաճախ օգտագործվում են վիճակագրական մոտեցման տարրեր, օրինակ, պատահական ընտրության կատարումը՝ օգտագործելով համակարգչի կողմից պատահականորեն ընտրվող թվերը: Այնուամենայնիվ, միայն այն դեպքերում, երբ ընդունված մոտեցումն ունի վիճակագրական ընտրանքի հատկանիշներ, ընտրանքային ռիսկի վիճակագրական չափումներն ընդունելի են:

8. Ընտրանքի նախագծումը

31. Աուդիտորական ընտրանքը նախագծելիս, աուդիտորը պետք է հաշվի առնի ստուգումների նպատակները և այն բազմության հատկանիշները, որտեղից և կընտրվի ընտրանքը:

32. Սկզբում աուդիտորը հաշվի է առնում այն որոշակի նպատակները, որոնք պետք է իրականացվեն, ինչպես նաև աուդիտորական ընթացակարգերի այն համակցությունը, որոնց միջոցով հավանաբար առավելագույն չափով կիրականացվեն այդ նպատակները: Որոնվող աուդիտորական ապացույցների բնույթի, ինչպես նաև հնարավոր սխալների պայմանների կամ աուդիտորական ապացույցներին վերաբերող այլ հատկանիշների ուսումնասիրումը կօժանդակի աուդիտորին որոշել, թե ինչն է պարունակում սխալ և որ բազմությունից կատարվեն ընտրություններ:

33. Այն, թե ինչպիսի պայմաններում է ստեղծվում սխալը, աուդիտորն ուսումնասիրում է՝ հաշվի առնելով ստուգումների նպատակները: Պարզ պատկերացումներն այն մասին, թե ինչն է պարունակում սխալներ, կարևոր են համոզվելու համար այն բանում, որ սխալներ կազմող գործոնների մեջ ընդգրկված են բոլոր այն իրավիճակները (և միայն դրանք), որոնք կարևոր են ստուգումների նպատակների իրականացման համար: Օրինակ, դեբիտորական պարտքերի առկայության վերաբերյալ անկախ ընթացակարգերի (ինչպիսին է հաստատումը) իրականացման դեպքում հաճախորդի կողմից կատարված վճարումները, որոնք իրականացվել են մինչև պարտքի հաստատման ամսաթիվը, սակայն ստացվել են այդ ամսաթվից կարճ ժամանակահատվածից հետո, որպես սխալ չի համարվում: Հաճախորդների հաշիվների շփոթումը ազդեցություն չի գործում դեբիտորական պարտքի ընդհանուր մնացորդի վրա: Հետևաբար ճիշտ չի լինի դա համարել որպես սխալ՝ իրականացված այս ընթացակարգի ընտրանքի արդյունքները գնահատելիս, չնայած որ դա կարող է նշանակալի ազդեցություններ գործել աուդիտի այլ բնագավառների վրա, ինչպիսիք են խարդախության գոյության հավանականության գնահատումը կամ կասկածելի հաշիվների պահուստի ձևավորման ճշգրտությունը:

34. Վերահսկողության թեստեր իրականացնելիս աուդիտորը սովորաբար կատարում է սխալների այն չափի նախնական գնահատումներ, որոնք նա ակնկալում է հայտնաբերել թեստավորմանը ենթակա բազմության մեջ, ինչպես նաև վերահսկողության ռիսկի մակարդակի նախնական գնահատումներ: Այդ գնահատումները հիմնված են աուդիտորի սկզբնական գիտելիքների կամ բազմությունից ընտրված թվով փոքր հոդվածների ուսումնասիրման վրա: Անկախ ստուգումների դեպքում համանման կերպով աուդիտորը սովորաբար կատարում է բազմությունում սխալների գումարի նախնական գնահատումներ: Այդ նախնական գնահատումներն օգտակար են աուդիտորական ընտրանքը նախագծելու և ընտրանքի մեծությունը (չափը) որոշելու համար: Օրինակ, եթե սխալների ակնկալվող մակարդակը բարձր է ընդունելի մակարդակից, ապա սովորաբար վերահսկողության թեստերը չեն իրականացվի: Այնուամենայնիվ, անկախ ընթացակարգերի իրականացման դեպքում, եթե սխալների ակնկալվող մակարդակը բարձր է, ապա կարող է անհրաժեշտ լինել անցկացնելու լիակատար (100% - անոց) ստուգում կամ ընտրանքի մեծ չափի ստուգման օգտագործումը:

8.1 Բազմությունը

35. Աուդիտորի համար կարևոր է համոզվել այն բանում, որ բազմությունը.

ա) համապատասխանում է ընտրանքային ընթացակարգերի նպատակներին, որոնք կներառեն թեստավորման ուղղությունների ուսումնասիրումը: Օրինակ, եթե աուդիտորը նպատակ ունի թեստավորելու կրեդիտորական պարտքի գերագնահատումը, ապա նա որպես բազմություն պետք է ընդունի կրեդիտորական պարտքերի ցուցակը: Մյուս կողմից, երբ աուդիտորը նպատակ ունի ստուգելու կրեդիտորական պարտքերի թերագնահատումը, ապա նա կրեդիտորական պարտքերի ցուցակի փոխարեն որպես բազմություն պետք է ընդունի հետագա ծախքերը, չվճարված ապրանքագրերը, մատակարարների քաղվածքները, ստացվող անհամապատասխան հաշվետվությունները կամ այլ բազմությունները, որոնք աուդիտորական ապացույցներ են տրամադրում կրեդիտորական պարտքերի թերի ներկայացման վերաբերյալ:

բ) ամբողջական է: Օրինակ, եթե աուդիտորը նպատակ ունի ընտրելու վճարման փաստաթղթերը դրանց փաթեթից, ապա նա չի կարող եզրահանգումներ կատարել տվյալ ժամանակաշրջանի համար բոլոր սերտիֆիկատների վերաբերյալ, քանի դեռ չի համոզվում այն բանում, որ բոլոր վճարման փաստաթղթերը փաստորեն լրացված են: Նմանապես, եթե աուդիտորը նպատակ ունի հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում օգտագործել ընտրանքը կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի գործունեության վերաբերյալ եզրահանգումների կատարման նպատակով, ապա նա այդ բազմության մեջ պետք է ներառի բոլոր համապատասխան հոդվածները` ամբողջ ժամանակաշրջանի ընթացքում: Մեկ այլ մոտեցման համաձայն, աուդիտորը կարող է շերտավորել (դասակարգել) ամբողջ բազմությունը և կիրառել ընտրանքային մեթոդը վերահսկողության վերաբերյալ եզրահանգումներ կատարելու նպատակով միայն, ենթադրենք, առաջին տասը ամիսների համար և այլընտրանքային ընթացակարգեր կամ առանձին ընտրանքներ կիրառել մնացած երկու ամիսների համար:

8.2 Շերտավորում

36. Աուդիտի արդյունավետությունը կարող է բարձրանալ, եթե աուդիտորը բազմությունը շերտավորի առանձին միևնույն հատկանիշներ ունեցող ենթաբազմությունների: Շերտավորման նպատակն է յուրաքանչյուր շերտում (ստրատումում) փոքրացնել հոդվածների տարբերությունները և, հետևաբար, հնարավորություն ընձեռել փոքրացնելու ընտրանքի չափն առանց ընտրանքային ռիսկի համամասնական բարձրացման: Ենթաբազմություններն անհրաժեշտ է զգուշորեն կազմել այնպես, որ ընտրանքային ամեն մի միավոր պատկանի մեկ շերտի (ստրատումի):

37. Անկախ ընթացակարգերի իրականացման ժամանակ հաշիվների մնացորդները կամ գործառնությունների դասերը հաճախ շերտավորվում են ըստ դրամական արժեքների: Սա հնարավորություն է տալիս ավելի մեծ ուշադրություն դարձնելու առավել մեծ արժեք ունեցող հոդվածների վրա, որոնք կարող են պարունակել ամենամեծ հնարավոր դրամական սխալները՝ դրանց արժեքի գերագնահատման պատճառով: Նմանապես, բազմությունը կարելի է շերտավորել ըստ յուրահատուկ հատկանիշների, որոնք ցույց են տալիս սխալների առաջացման ռիսկի առավել բարձր մակարդակը, օրինակ, դեբիտորական պարտքի գնահատումները թեստավորելիս մնացորդները կարող են շերտավորվել ըստ դրանց վաղեմության:

38. Շերտերում հոդվածների ընտրանքի նկատմամբ կիրառված ընթացակարգերի արդյունքները կարող են տարածվել միայն այդ շերտերը կազմող հոդվածների վրա: Ամբողջ բազմության վերաբերյալ եզրահանգումներ կատարելու համար աուդիտորին կարող է անհրաժեշտ լինել ուսումնասիրելու ռիսկն ու էականությունը ամբողջ բազմությունը կազմող ցանկացած այլ շերտի նկատմամբ: Օրինակ, բազմությունը կազմող հոդվածների 20%-ը կարող է կազմել հաշիվների մնացորդների ընդհանուր արժեքի 90%-ը: Աուդիտորը կարող է որոշել ստուգելու այդ հոդվածներից կատարված ընտրանքը: Աուդիտորը գնահատում է այդ ընտրանքի արդյունքները և կատարում է եզրահանգումներ արժեքի այդ 90%-ի վերաբերյալ՝ մնացած 10%-ից առանձին (որի համար պետք է օգտագործվեն լրացուցիչ ընտրանքներ կամ աուդիտորական ապացույցների ձեռք բերման այլ միջոցներ, կամ որոնք կարող են համարվել ոչ էական):

8.3 Ընտրանքն ըստ արժեքի

39. Անկախ ընթացակարգերի իրականցման, մասնավորապես՝ գերագնահատումների թեստավորման, ժամանակ հաճախ արդյունավետ է լինում որպես ընտրանքային միավորներ դիտել հաշիվների մնացորդը կամ գործառնությունների դասը կազմող առանձին դրամական միավորները (օրինակ, դոլարը): Ամբողջ բազմությունից, օրինակ, դեբիտորական պարտքերի մնացորդից, ընտրելով կոնկրետ դրամական միավորները՝ աուդիտորը ստուգում է այդ դրամական միավորները պարունակող որոշակի հոդվածներ, օրինակ, այդ դրամական միավորներով արտահայտված առանձին մնացորդներ: Ընտրանքային միավորների ընտրման այս մեթոդը հավաստիացնում է, որ աուդիտորի ուշադրությունն ուղղված է առավել խոշոր հոդվածների վրա, քանի որ դրանք ունեն ընտրվելու ավելի մեծ հնարավորություն և կարող են փոքրացնել ընտրանքի մեծության չափը: Այս մեթոդը սովորաբար օգտագործվում է պարբերական սկուզբունքով կատարվող ընտրանքային մեթոդի (որը նկարագրված է սույն ստանդարտին կից հավելված 3-ում) հետ միասին և առավել արդյունավետ է այն դեպքերում, երբ ընտրությունը կատարվում է համակարգչային տվյալների բազայից:

9. Ընտրանքի մեծությունը (չափը)

40. Ընտրանքի մեծությունը որոշելիս աուդիտորը պետք է հաշվի առնի, թե արդյոք ընտրանքային ռիսկն իջեցված է մինչև ընդունելի ցածր մակարդակը: Ընտրանքի մեծությունը կախված է ընտրանքային ռիսկի այն մակարդակից, որը աուդիտորը կարող է ընդունել: Որքան փոքր է ընտրանքային ռիսկի մակարդակը, որը աուդիտորը կարող է ընդունելի համարել, այնքան ընտրանքի չափը պետք է մեծ լինի:

41. Ընտրանքի մեծությունը հնարավոր է որոշել վիճակագրական բանաձևերի կիրառման կամ տվյալ հանգամանքներում օբյեկտիվորեն կիրառված աուդիտորի մասնագիտական դատողության միջոցով: Սույն ստանդարտի հավելվածներ 1-ը և 2-ը ցույց են տալիս տարբեր գործոնների ազդեցությունները ընտրանքի մեծության, և հետևաբար՝ ընտրանքային ռիսկի մակարդակի վրա:

10. Ընտրանքի (նմուշի) ընտրումը

42. Աուդիտորը ընտրանքի (նմուշի) համար հոդվածների ընտրումը պետք է կատարի այնպես, որ ամբողջ բազմության մեջ ընտրանքային բոլոր միավորներն ունենան ընտրվելու նույն հնարավորությունը: Վիճակագրական ընտրանքի մեթոդը պահանջում է, որպեսզի կատարվեն հոդվածների պատահական ընտրումներ, այնպես, որ ընտրանքի յուրաքանչյուր միավոր ունենա ընտրվելու որոշված հնարավորությունը: Ընտրանքային միավորները կարող են լինել ինչպես ֆիզիկական հոդվածներ (ինչպիսիք են ապրանքագրերը), այնպես էլ դրամական միավորներ: Ոչ վիճակագրական ընտրանքի մեթոդի դեպքում աուդիտորն օգտագործում է իր մասնագիտական դատողությունը՝ նմուշի համար հոդվածներ ընտրելու նպատակով: Քանի որ ընտրանքային մեթոդների նպատակն է հնարավորություն ընձեռել աուդիտորին եզրակացություն կազմելու ամբողջ բազմության մասին, ապա աուդիտորը պետք է ձգտի ընտրել այսպես կոչված ներկայացուցչական նմուշներ, ընտրելով այնպիսի հոդվածներ, որոնք ունեն ամբողջ բազմությանը բնորոշ հատկանիշներ, և նմուշը պետք է այնպես ընտրվի, որ հնարավոր լինի խուսափել շեղումներից:

43. Նմուշների ընտրման հիմնական մեթոդների կիրառման դեպքում օգտագործվում են պատահական թվերի աղյուսակներ կամ համակարգչային ծրագրեր, պարբերականորեն կատարված և պատահական ընտրության մեթոդներ: Այս մեթոդներից յուրաքանչյուրը քննարկվում է սույն ստանդարտին կից հավելված 3-ում:

11. Աուդիտորական ընթացակարգերի իրականացումը

44. Աուդիտորը պետք է իրականացնի աուդիտորական այնպիսի ընթացակարգեր, որոնք համապատասխանում են ընտրված յուրաքանչյուր հոդվածի նկատմամբ կիրառվող թեստավորման կոնկրետ նպատակներին:

45. Եթե ընթացակարգերի կիրառման համար ընտրված հոդվածը համապատասխան չէ, ապա այդ ընթացակարգերն իրականանում են տվյալ հոդվածին փոխարինող այլ հոդվածի նկատմամբ: Օրինակ, վճարման թույլտվության վկայությունը ստուգելիս կարող են ընտրվել չեղյալ համարված չեկերը: Եթե աուդիտորը բավարարված է նրանում, որ այդ չեկերի անվավեր ճանաչման գործընթացը ճշգրտորեն է իրականացվել, այնպես, որ այն սխալ չի կարելի համարել, ապա թեստավորման է ենթարկվում համապատասխանորեն փոխարինված հոդվածը:

46. Այնուամենայնիվ, երբեմն աուդիտորն ի վիճակի չի լինում ընտրված հոդվածների նկատմամբ կիրառել պլանավորված աուդիտորական ընթացակարգերը, օրինակ, այդ հոդվածին վերաբերող փաստաթղթերը կորած լինելու դեպքում: Եթե այդ հոդվածների նկատմամբ հնարավոր չէ կիրառել համապատասխան այլընտրանքային ընթացակարգեր, ապա աուդիտորը տվյալ հոդվածը սխալ է համարում: Այլընտրանքային ընթացակարգերի օրինակ կարող է ծառայել հաջորդող փաստաթղթերի ստուգումը, եթե դրականորեն հաստատելու պահանջով կատարված հարցումներին պատասխաններ չեն ստացվել:

12. Սխալների բնույթը և առաջացման պատճառները

47. Աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի ընտրանքի արդյունքները, հայտնաբերված յուրաքանչյուր սխալի բնույթն ու առաջացման պատճառները, ինչպես նաև դրանց հնարավոր ազդեցությունը կոնկրետ թեստերի նպատակների և աուդիտի այլ ոլորտների վրա:

48. Վերահսկողության թեստերի իրականացման ժամանակ աուդիտորը հիմնականում առնչվում է այդ վերահսկողության նախագծման և իրականացման, ինչպես նաև վերահսկողության ռիսկի գնահատման հետ: Այնուամենայնիվ, սխալների հայտնաբերման դեպքում աուդիտորին անհրաժեշտ է հաշվի առնել այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են.

ա) հայտնաբերված սխալների անմիջական ազդեցությունը ֆինանսական հաշվետվությունների վրա,

բ) կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի արդյունավետությունը և դրանց ազդեցությունը աուդիտորական մոտեցումներին, եթե օրինակ, սխալները կազմակերպության ղեկավարության կողմից ներքին վերահսկողությունը անուշադրության մատնելու արդյունք են հանդիսանում:

49. Հայտնաբերված սխալները վերլուծելիս աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի, թե դրանցից որոնք ունեն ընդհանուր հատկանիշներ, օրինակ, գործարքների տեսակը, իրականացման վայրը, ապրանքատեսակը կամ ժամանակահատվածը: Նման դեպքերում աուդիտորը ամբողջ բազմության մեջ պետք է տարբերակի այն հոդվածները, որոնք ունեն ընդհանուր հատկանիշներ, և աուդիտորական ընթացակարգերն այդ շերտերում կիրառի համատարածորեն: Պետք է հաշվի առնվի նաև այն, որ տվյալ սխալները կարող են լինել նաև դիտավորյալ կատարված, որը կարող է խարդախության առկայության նշան հանդիսանալ:

50. Երբեմն աուդիտորը կարող է ի վիճակի լինել հաստատելու, որ սխալները առաջանում են մեկուսացված (առանձին) որևէ երևույթից, որը կրկնվում է միայն հատուկ հանգամանքների առկայության դեպքում և, հետևաբար, չի համարվում ամբողջ բազմության մեջ նման սխալների մի մաս (անսովոր սխալ): Անսովոր սխալը հաշվի առնելու համար աուդիտորը պետք է բավականին մեծ համոզվածություն ունենա այն մասին, որ նման սխալները չեն համարվում ամբողջ բազմության մի մաս: Աուդիտորն այս համոզվածությունը ձեռք է բերում լրացուցիչ աշխատանքների իրականացման միջոցով: Լրացուցիչ աշխատանքների իրականացումը կախված է իրավիճակից, սակայն աուդիտորին բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու համար դրանք բավարար են համոզվելու համար, որ այդ սխալներն ազդեցություն չեն գործում ամբողջ բազմության մնացած մասի վրա: Որպես նման երևույթի օրինակ կարող է ծառայել համակարգչի աշխատանքների խափանումից առաջացած սխալը, որը տեղի է ունեցել միայն այդ օրը՝ ողջ ժամանակաշրջանի ընթացքում: Այդ դեպքում աուդիտորը գնահատում է խափանման ազդեցությունը, օրինակ, ստուգելով այդ օրը կատարված յուրահատուկ գործարքները և ուսումնասիրելով խափանման ազդեցությունը աուդիտորական ընթացակարգերի և եզրահանգումների վրա: Մեկ այլ օրինակ կարող է ծառայել այն սխալը, որն առաջացել է կոնկրետ մասնաճյուղում պաշարների արժեքի հաշվարկման ժամանակ կիրառված սխալ բանաձևի պատճառով: Որպեսզի աուդիտորը համոզվի, որ դա իրենից անսովոր սխալ է ներկայացնում, նա պետք է համոզվի, որ մյուս մասնաճյուղերում նմանատիպ հաշվարկների կատարման ժամանակ կիրառվել է ճշգրիտ բանաձևը:

13. Սխալների տարածումը

51. Անկախ ընթացակարգերի իրականացման դեպքում աուդիտորը պետք է տվյալ ընտրանքի մեջ հայտնաբերված, դրամական միավորների հետ կապված, սխալները տարածի ամբողջ բազմության վրա և պետք է հաշվի առնի այդ սխալի ազդեցությունը ստուգման կոնկրետ նպատակների և աուդիտի այլ կողմերի վրա: Աուդիտորը հայտնաբերված ընդհանուր սխալը տարածում է ամբողջ բազմության վրա, որպեսզի ձեռք բերի սխալների ծավալի դիտարկման մեծ մասշտաբ և համեմատի դրանք սխալների թույլատրելի մակարդակի հետ: Անկախ ընթացակարգերի իրականացման դեպքում թույլատրելի սխալը դա թույլատրելի խեղաթյուրումն է և հավասար կլինի այն գումարին, որը փոքր է կամ հավասար աուդիտի ենթակա առանձին հաշիվների մնացորդների համար կիրառելի էականության մակարդակի վերաբերյալ աուդիտորի նախնական գնահատումներին:

52. Եթե տվյալ սխալը սահմանվում է որպես անսովոր սխալ, ապա այն պետք է բացառել ընտրանքային սխալները ամբողջ բազմության վրա տարածելու ժամանակ: Նման սխալների ազդեցությունը, երբ դրանք մնում են չուղղված, դեռևս ուսումնասիրման կարիք ունի՝ ոչ անսովոր սխալների տարածման ուսումնասիրման հետ միասին: Եթե հաշիվների մնացորդները կամ գործառնությունների դասերը բաժանված են շերտերի, ապա սխալը տարածվում է յուրաքանչյուր շերտի համար առանձին-առանձին: Ընդհանուր հաշիվների մնացորդների կամ գործառնությունների դասի վրա հնարավոր ազդեցությունը որոշելիս ուսումնասիրվում է տարածված և անսովոր սխալի գումարային մեծությունը:

53. Վերահսկողության թեստերի իրականացման դեպքում սխալի համապատասխանորեն տարածումը անհրաժեշտ չէ, քանի որ ամբողջ բազմության համար ընտրանքային սխալի չափը համարվում է նաև սխալի տարածման չափ:

14. Ընտրանքային արդյունքների գնահատումը

54. Աուդիտորը պետք է գնահատի ընտրանքային արդյունքները որոշելու համար, թե արդյոք բազմության կարևոր հատկանիշների նախնական գնահատումները հաստատվել են, և թե արդյոք դրանք վերանայման կարիք ունեն: Վերահսկողության թեստերի իրականացման ժամանակ սխալների անսպասելի բարձր չափը կարող է հանգեցնել վերահսկողության ռիսկի գնահատված մակարդակի աճի, եթե ձեռք չեն բերվում հիմնավորող ապացույցներ նախնական գնահատումների վերաբերյալ: Անկախ ընթացակարգերի իրականացման ժամանակ ընտրանքում սխալների անսպասելի բարձր չափը կարող է ստիպել աուդիտորին մտածելու, որ հաշիվների մնացորդները կամ գործառնությունների դասերը պարունակում են էական խեղաթյուրումներ՝ հակառակն ապացուցող հետագա ապացույցների բացակայության դեպքում:

55. Եթե տարածված և անսովոր սխալի ընդհանուր արժեքը փոքր, սակայն մոտ է աուդիտորի կողմից թույլատրելի համարվող սխալի մակարդակին, ապա աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի ընտրանքային արդյունքների համոզիչ լինելը՝ աուդիտորական այլ ընթացակարգերի միջոցով, ինչպես նաև նա կարող է անհրաժեշտ համարել ձեռք բերելու աուդիտորական լրացուցիչ ապացույցներ: Տարածված և անսովոր սխալի գումարը համարվում է սխալի վերաբերյալ աուդիտորի լավագույն գնահատականը ամբողջ բազմության մեջ: Հետևաբար ընտրանքային արդյունքների վրա ազդեցություն է գործում ընտրանքային ռիսկը: Այսպիսով, եթե սխալների լավագույն գնահատականը մոտ է սխալների թույլատրելի մակարդակին, ապա աուդիտորը պետք է հաշվի առնի այն ռիսկը, որ մեկ այլ ընտրանքը կարող է նման այլ գնահատման արդյունք հանդիսանալ, որը կարող է գերազանցել սխալների թույլատրելի մակարդակը: Աուդիտորական այլ ընթացակարգերի արդյունքների ուսումնասիրումը հնարավորություն է տալիս աուդիտորին գնահատելու տվյալ ռիսկը, մինչդեռ ռիսկը նվազում է, երբ ձեռք են բերվում լրացուցիչ աուդիտորական ապացույցներ:

56. Եթե ընտրանքային արդյունքները ցույց են տալիս, որ ամբողջ բազմության համապատասխան հատկանիշների նախնական գնահատումները վերանայման կարիք են զգում, ապա աուդիտորը կարող է.

ա) պահանջել կազմակերպության ղեկավարությանը հետազոտելու հայտնաբերված սխալներն ու հետագայում այլ սխալների առաջացման հնարավորությունը, ինչպես նաև կատարել անհրաժեշտ ուղղումներ, և (կամ)

բ) փոփոխել պլանավորված աուդիտորական ընթացակարգերը: Օրինակ, վերահսկողության թեստերի իրականացման ժամանակ աուդիտորը կարող է մեծացնել ընտրանքի չափը, ստուգել այլընտրանքային վերահսկողությունը կամ փոփոխել կապակցված անկախ ընթացակարգերը, և (կամ)

գ) ուսումնասիրել ազդեցությունը աուդիտորական եզրակացության վրա:

57. Սույն ստանդարտը կարող է կիրառվել նաև այն ուժի մեջ մտնելու տարվան նախորդող տարիների ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի համար:

Հավելված 1

Վերահսկողության թեստերի իրականացման համար նախատեսված ընտրանքի մեծության վրա ազդող գործոնների օրինակներ

Ստորև բերված են այն գործոնները, որոնք աուդիտորը հաշվի է առնում վերահսկողության թեստերի իրականացման համար նախատեսված ընտրանքի մեծությունը որոշելիս: Այս գործոններն անհրաժեշտ է ուսումնասիրել միասին:

Գործոնը Ազդեցությունը ընտրանքի մեծության վրա

Աուդիտորի կողմից հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի նկատմամբ վստահության նախատեսված աստիճանի բարձրացում

Մեծանում է

Վերահսկողության նախատեսված ընթացակարգերից շեղվելու, աուդիտորի համար ընդունելի աստիճանի բարձրացում

Փոքրանում է

Վերահսկողության նախատեսված ընթացակարգերից շեղվելու աստիճանի այն բարձրացումը, որն աուդիտորը նախատեսում է հայտնաբերել ամբողջ բազմության մեջ

Մեծանում է

Աուդիտորի համար պահանջվող վստահության աստիճանի աճը (կամ հակառակը, այն ռիսկի նվազումը, երբ աուդիտորը կեզրակացնի, որ վերահսկողության ռիսկն ավելի ցածր է, քան բազմությունում առկա իրական վերահսկողության ռիսկը)

Մեծանում է

Ամբողջ բազմության մեջ ընտրանքային միավորների քանակի աճը Աննշան ազդեցություն

1. Աուդիտորի կողմից կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի նկատմամբ վստահության նախատեսված աստիճանը: Որքան մեծ համոզվածություն է աուդիտորը նպատակադրվում ձեռք բերել կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերից, այնքան ավելի ցածր է ստացվում վերահսկողության ռիսկի վերաբերյալ նրա կողմից կատարված գնահատումները, և այնքան մեծ պետք է լինի ընտրանքի չափը: Օրինակ, նախապես ցածր գնահատված վերահսկողության ռիսկի մակարդակը ցույց է տալիս, որ աուդիտորը պլանավորում է մեծապես հիմնվել ներքին վերահսկողության կոնկրետ համակարգի արդյունավետ գործունեության վրա: Հետևաբար, աուդիտորին անհրաժեշտ է լինում ձեռք բերել ավելի շատ աուդիտորական ապացույցներ, քան այն ժամանակ, երբ վերահսկողության ռիսկը բարձր է գնահատվում (այսինքն, եթե պլանավորված է վստահության ավելի ցածր մակարդակ):

2. Վերահսկողության նախատեսված ընթացակարգերից շեղվելու, աուդիտորի համար ընդունելի, աստիճանը (թույլատրելի սխալ): Որքան ցածր է աուդիտորի համար ընդունելի շեղման աստիճանը, այնքան ընտրանքի չափն ավելի մեծ պետք է լինի:

3. Վերահսկողության նախատեսված ընթացակարգերից շեղվելու այն աստիճանը, որն աուդիտորը նախատեսում է հայտնաբերել ամբողջ բազմության մեջ (ակնկալվող սխալ): Որքան մեծ է աուդիտորի կողմից նախատեսվող շեղման աստիճանը, այնքան ընտրանքի չափն ավելի մեծ պետք է լինի՝ այնպես, որ նա ի վիճակի լինի կատարելու շեղման փաստացի աստիճանի ճշգրիտ գնահատում: Այն գործոնները, որոնք կարևոր են սխալների սպասվող աստիճանի վերաբերյալ աուդիտորի ուսումնասիրությունների համար, ընդգրկում են գործի վերաբերյալ աուդիտորի ունեցած գիտելիքները (մասնավորապես այն ընթացակարգերը, որոնք իրականացվում են կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերի վերաբերյալ պատկերացումներ կազմելու նպատակով), փոփոխությունները կազմակերպության անձնակազմում կամ հաշվապահական հաշվառման և ներքին վերահսկողության համակարգերում, նախորդ ժամանակաշրջաններում իրականացված աուդիտորական աշխատանքների արդյունքները, ինչպես նաև աուդիտորական այլ ընթացակարգերի արդյունքները: Ակնկալվող սխալների բարձր աստիճանը սովորաբար երաշխավորում է վերահսկողության ռիսկի փոքր նվազում (եթե այդպիսին առկա է) և հետևաբար նման հանգամանքներում վերահսկողության թեստերը սովորաբար բաց են թողնվում:

4. Աուդիտորի պահանջվող վստահության աստիճանը: Որքան մեծ է վստահության աստիճանը, որը պահանջում է աուդիտորի կողմից առ այն, որ ընտրանքի արդյունքները փաստորեն հատկանշական են ամբողջ բազմությունում սխալների փաստացի առկայությանը, այնքան ընտրանքի չափն ավելի մեծ պետք է լինի:

5. Ամբողջ բազմության մեջ ընտրանքային միավորների քանակը: Մեծ բազմությունների համար բազմության իրական չափը քիչ ազդեցություն է գործում (եթե այդպիսին առկա է) ընտրանքի չափի վրա: Փոքր բազմությունների համար, այնուամենայնիվ, աուդիտորական ընտրանքն այնքան արդյունավետ չէ, որքան այլ ընտրանքային միջոցները, որոնք անհրաժեշտ են բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու համար:

Հավելված 2

Անկախ ընթացակարգերի իրականացման համար նախատեսված ընտրանքի մեծության վրա ազդող գործոնների օրինակներ

Ստորև բերված են այն գործոնները, որոնք աուդիտորը հաշվի է առնում անկախ ընթացակարգերի իրականացման համար նախատեսված ընտրանքի մեծությունը որոշելիս: Այս գործոններն անհրաժեշտ է ուսումնասիրել միասին:

Գործոնը Ազդեցությունը ընտրանքի մեծության վրա

Բնորոշ ռիսկի աճը աուդիտորի գնահատումներում

Մեծանում է

Վերահսկողության ռիսկի աճը աուդիտորի գնահատումներում

Մեծանում է

Ֆինանսական հաշվետվություններում արտահայտված միևնույն տեղեկատվության ուսումնասիրման նպատակով այլ ընթացակարգերի կիրառման աճը

Փոքրանում է

Աուդիտորի համար պահանջվող վստահության աստիճանի աճը (կամ հակառակը, այն ռիսկի նվազումը, երբ աուդիտորը կեզրակացնի, որ էական խեղաթյուրում գոյություն չունի, մինչդեռ իրականում այն առկա է)

Մեծանում է

Աուդիտորի կողմից ընդունելի ընդհանուր սխալների (թույլատրելի սխալ) աճը

Փոքրանում է

Սխալի այն մեծության աճը, որն աուդիտորը ակնկալում է հայտնաբերել բազմությունում

Մեծանում է

Բազմության շերտավորումը` կիրառելի լինելու դեպքում

Փոքրանում է

Բազմությունում ընտրանքային միավորների քանակը

Աննշան ազդեցություն

1. Աուդիտորի կողմից բնորոշ ռիսկի գնահատումը: Որքան բարձր են բնորոշ ռիսկի վերաբերյալ աուդիտորի կատարած գնահատումները, այնքան ընտրանքի չափը պետք է մեծ լինի: Բնորոշ ռիսկը բարձր լինելու դեպքում ենթադրվում է, որ աուդիտորական ռիսկն ընդունելի ցածր մակարդակի հասցնելու համար անհրաժեշտ է նվազեցնել չհայտնաբերման ռիսկը, ինչը հնարավոր է իրականացնել մեծացնելով ընտրանքի չափը:

2. Աուդիտորի կողմից վերահսկողության ռիսկի գնահատումը: Որքան բարձր են վերահսկողության ռիսկի վերաբերյալ աուդիտորի գնահատումները, այնքան ընտրանքի չափը պետք է մեծ լինի: Օրինակ, վերահսկողության ռիսկի մակարդակի բարձր գնահատականը ցույց է տալիս, որ աուդիտորը չի կարող շատ վստահել ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված կոնկրետ տեղեկատվության նկատմամբ կիրառվող ներքին վերահսկողության արդյունավետ գործունեությանը: Հետևաբար, աուդիտորական ռիսկն ընդունելի ցածր մակարդակի իջեցնելու համար աուդիտորին անհրաժեշտ է նվազեցնել չհայտնաբերման ռիսկը, և աուդիտորն ավելի շատ կհիմնվի անկախ թեստերի կիրառման վրա: Որքան շատ է աուդիտորը հիմնվում անկախ թեստերի կիրառման վրա (այսինքն, որքան ցածր է չհայտնաբերման ռիսկը), այնքան ընտրանքի չափը պետք է մեծ լինի:

3. Ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված միևնույն տեղեկատվության ուսումնասիրման նպատակով կիրառված այլ ընթացակարգերի օգտագործումը: Որքան շատ է աուդիտորը վստահում անկախ ընթացակարգերին (մանրամասների թեստավորմանը կամ վերլուծական ընթացակարգերին)՝ յուրահատուկ հաշիվների մնացորդներին կամ գործառնությունների դասին վերաբերող չհայտնաբերման ռիսկը ընդունելի ցածր մակարդակի իջեցնելու համար, այնքան քիչ հավաստիացում աուդիտորը կպահանջի ընտրանքից, և հետևաբար, այնքան ընտրանքի չափը պետք է փոքր լինի:

4. Աուդիտորի պահանջվող վստահության մակարդակը: Որքան բարձր է աուդիտորի պահանջվող վստահության մակարդակն առ այն, որ ընտրանքի արդյունքները փաստացի հատկանշական են ամբողջ բազմությունում սխալների իրական գումարին, այնքան ընտրանքի չափը պետք է մեծ լինի:

5. Աուդիտորի կողմից ընդունելի ընդհանուր սխալը (թույլատրելի սխալ): Որքան ցածր է ընդհանուր սխալը, որն աուդիտորը պատրաստ է ընդունել, այնքան ընտրանքի չափը պետք է մեծ լինի:

6. Սխալների այն մեծությունը, որն աուդիտորը սպասում է հայտնաբերել ամբողջ բազմությունում (ակնկալվող սխալ): Որքան մեծ է այն սխալի մեծությունը, որն աուդիտորը սպասում է հայտնաբերել ամբողջ բազմությունում, այնքան ընտրանքի չափը պետք է մեծ լինի՝ ամբողջ բազմությունում սխալների իրական գումարի ճշգրիտ գնահատումը կատարելու համար: Ակնկալվող սխալների գումարի վերաբերյալ աուդիտորի ուսումնասիրությունների համար կարևոր գործոնները ներառում են սուբյեկտիվության այն աստիճանը, որով այդ գումարները որոշվում են, վերահսկողության թեստերի արդյունքները, նախորդ ժամանակաշրջաններում կիրառված աուդիտորական ընթացակարգերի և այլ անկախ ընթացակարգերի արդյունքները:

7. Շերտավորում: Շերտավորումը կատարվում է այն դեպքերում, երբ ամբողջ բազմությունում առկա հոդվածների դրամական արժեքների միջև գոյություն ունի մեծ փոփոխականություն: Օգտակար կարող է լինել խմբավորելու միևնույն մեծություն ունեցող հոդվածները առանձին ենթաբազմությունների կամ շերտերի (ստրատա) մեջ: Այս գործողությունը կոչվում է շերտավորում: Եթե հնարավոր է լինում ամբողջ բազմությունը ճշգրտորեն շերտավորել, շերտերից վերցված ընտրանքի չափերի գումարը հիմնականում կլինի ավելի փոքր, քան ընտրանքի այն չափը, որն անհրաժեշտ կլիներ ընտրանքային ռիսկի տվյալ մակարդակին հասնելու համար, եթե ամբողջ բազմությունից ընտրվեր միայն մեկ նմուշ:

8. Ամբողջ բազմության մեջ ընտրանքային միավորների քանակը: Մեծ բազմությունների համար, բազմության իրական չափը փոքր ազդեցություն է գործում (եթե այդպիսին առկա է) ընտրանքի մեծության վրա: Այսպիսով, փոքր բազմությունների համար, աուդիտորական ընտրանքի մեթոդը հաճախ այնքան արդյունավետ չէ, որքան բավականաչափ և համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ ձեռք բերելու համար անհրաժեշտ այլ ընտրանքային մեթոդները: (Այնուամենայնիվ, եթե կիրառվում է դրամական միավորների ընտրանքի մեթոդը, ամբողջ բազմության դրամական արժեքի աճը մեծացնում է ընտրանքի չափը, եթե այն չի փոխհատուցվում էականության համամասնական աճով):

Հավելված 3

Նմուշների (ընտրանք) ընտրման մեթոդները

Նմուշների ընտրման հիմնական մեթոդները հետևյալներն են:

ա) Պատահական թվերի ստեղծման համակարգչային մեթոդի կամ պատահական թվերի աղյուսակի կիրառումը:

բ) Պարբերական սկզբունքով կատարվող ընտրությունը, որտեղ ամբողջ բազմությունում ընտրանքային միավորների թիվը բաժանվում է ընտրանքի չափի վրա, որի արդյունքում ստացվում է ընտրանքային ինտերվալ (ընդմիջում)՝ ենթադրենք 50, և որոշելով սկզբնական կետը այդ 50 թվի սահմաններում, կատարվում է ընտրում և ընտրվում է որոշված սկզբնական կետից հաշվված յուրաքանչյուր 50-րդ միավորը: Չնայած սկզբնական կետը կարող է որոշվել պատահականորեն, ընտրանքը պատահական լինելու հավանականությունը ավելի մեծ է, եթե այն կատարվում է պատահական թվերի ստեղծման համակարգչային մեթոդի կամ պատահական թվերի աղյուսակի օգնությամբ: Պարբերական սկզբունքով կատարվող ընտրության մեթոդի կիրառման ժամանակ աուդիտորը պետք է համոզվի նրանում, որ ընտրանքային միավորներն ամբողջ բազմության մեջ այնպես են դասավորված, որ ընտրանքային ինտերվալը չի համընկնում բազմության առանձնահատուկ նմուշների հետ:

գ) Պատահական սկզբունքով կատարվող ընտրությունը, որտեղ աուդիտորի կողմից նմուշի ընտրման գործընթացը կատարվում է առանց որևէ մեթոդի կիրառման: Չնայած, որ աուդիտորը չի օգտագործում որևէ մեթոդ, նա պետք է ձգտի խուսափել շեղումներից կամ կանխագուշակումներից (օրինակ, խուսափելով դժվար հայտնաբերվող հոդվածների ընտրումից կամ միշտ ընտրելով էջի վրա առաջին կամ վերջին տվյալները) և դրանով փորձի համոզվել այն բանում, որ ամբողջ բազմությունը կազմող բոլոր հոդվածներն ունեն ընտրվելու միևնույն հնարավորությունը: Պատահական սկզբունքով կատարվող ընտրությունը ճշգրիտ չի կարող լինել այն դեպքերում, երբ կիրառվում է վիճակագրական ընտրանքի մեթոդը:

Խմբային ընտրության ժամանակ ընտրվում են ամբողջ բազմության մեջ միմյանց հաջորդող հոդվածների խմբերը: Խմբային ընտրության մեթոդը սովորաբար չի կարող օգտագործվել աուդիտորական ընտրանքի ժամանակ, քանի որ բազմությունների մեծ մասն այնպես են կառուցված, որ այնտեղ առկա որևէ հատվածը կազմող հոդվածները ունեն միևնույն հատկանիշները, սակայն բազմության մեջ այլ հատվածները կազմող հոդվածների հետ համեմատած ունեն տարբեր հատկանիշներ: Չնայած, որ որոշ հանգամանքներում հոդվածների խումբը ստուգելու համար այս մեթոդը կարող է լինել ճշգրիտ աուդիտորական ընթացակարգ, այն հազվադեպ կարող է կիրառվել որպես նմուշների ընտրման ճշգրիտ մեթոդ, եթե աուդիտորը նպատակադրվել է ընտրանքի հիման վրա հավաստի եզրահանգումներ կատարել ամբողջ բազմության վերաբերյալ կարծիք կազմելու նպատակով:

ԱՍ 540 «ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄՆԵՐԻ ԱՈՒԴԻՏ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխներ Կետեր

1. Ներածություն 1-4

2. Հաշվապահական գնահատումների բնույթը 5-7

3. Աուդիտորական ընթացակարգերը 8-10

4. Կազմակերպության ղեկավարության կողմից իրականացված գործընթացի վերանայումը և թեստավորումը 11-21

5. Անկախ գնահատումների օգտագործումը 22

6. Հետագա դեպքերի վերանայումը 23

7. Աուդիտորական ընթացակարգերի արդյունքների գնահատումը 24-27

Աուդիտի ստանդարտները պետք է կիրառվեն ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ իրականացնելիս: Դրանք պետք է կիրառվեն նաև այլ տեղեկատվության աուդիտ և հարակից ծառայություններ իրականացնելիս՝ անհրաժեշտության դեպքում կատարելով համապատասխան փոփոխություններ: