Հոդված 18. – Ապաստան ստանալու իրավունքը

Հոդված 18 – Ապաստան ստանալու իրավունքը

«Ապաստան ստանալու իրավունքը երաշխավորվում է` հիմք ընդունելով 1951թ. հուլիսի 28-ի Ժնևի կոնվենցիայում և 1967թ. հունվարի 31-ի Արձանագրությունում փախստականի կարգավիճակին վերաբերող դրույթները և Եվրոպական համայնքի հիմնադրման պայմանագրին համապատասխան»:

4. «Դուբլինի» ապաստանի տրամադրման համակարգը

62. 1999թ. Տամպերեում կայացած Եվրախորհրդի հանդիպումից հետո Եվրոպական Միությունը կազմակերպեց միասնական եվրոպական ապաստանի համակարգի իրականացումը:

63. Առաջին փուլում (1999-2004թթ.) հաստատվեցին մի շարք իրավական փաստաթղթեր, որոնք սահմանում էին նվազագույն չափանիշներն ապաստան հայցողներին, ապաստանի տրամադրման ընթացակարգերին և միջազգային պաշտպանության կարիք ունեցող անձ ճանաչվելու համար պայմաններին վերաբերող հարցերում, ինչպես նաև կանոնները որոշելու համար, թե որ պետությունն է պատասխանատու ապաստանի հայցը քննելու համար (Դուբլինի համակարգ):

64. Ներկայումս ընթացքի մեջ է երկրորդ փուլը: Նրա նպատակն է 2012թ. միասնական եվրոպական ապաստանի համակարգը 2012թ. գործարկելուն միտված պաշտպանության չափորոշիչների հետագա ներդաշնակեցումը և բարելավումը: 2008թ. հունիսի 17-ի ապաստանի տրամադրման քաղաքականության ծրագրում COM(2008) 360) Հանձնաժողովը ներկայացրել էր մի շարք առաջարկներ:

(a) Դուբլինի կանոնակարգը և Եվրոդակի կանոնակարգը

65. Մասնակից պետություններից որևէ մեկում երրորդ երկրի քաղաքացու կողմից ներկայացված ապաստանի հայցը քննելու համար պատասխանատու Մասնակից պետությանը որոշելու չափանիշներն ու մեխանիզմները սահմանող Եվրախորհրդի 2003թ. փետրվարի 18-ի թիվ 343/2003 Կանոնակարգը (այսուհետ՝ Դուբլինի կանոնակարգ) տարածվում է Եվրոպական Միության Մասնակից պետությունների, ինչպես նաև Նորվեգիայի, Իսլանդիայի և Շվեյցարիայի վրա:

66. Այդ Կանոնակարգը փոխարինում է 1990թ. հունիսի 15-ի Դուբլինի կոնվենցիայով սահմանված Եվրոպական Համայնքների որևէ Մասնակից պետությունում ներկայացված ապաստանի հայցը քննելու համար պատասխանատու Մասնակից պետությանը որոշելու պայմանները:

67. 2003թ. սեպտեմբերի 3-ի թիվ 1560/2003 սուբսիդիար պաշտպանության մասին Կանոնակարգը սահմանում է Դուբլինի կանոնակարգի կիրառման դրույթները:

68. Դուբլինի կանոնակարգի առաջին ներածական մասում նշվում է, որ այն կազմում է ապաստանի տրամադրման ոլորտում միասնական քաղաքականության մասը, որը միտված է ազատության, անվտանգության և արդարության տարածքի հետևողական սահմանմանը, որը բաց է նրանց համար, ովքեր հանգամանքներից դրդված օրինական ձևով պաշտպանություն են հայցում Համայնքում:

69. Երկրորդ ներածական մասում հաստատվում է, որ Կանոնակարգը հիմնված է այն համոզմունքի վրա, որ մասնակից պետությունները հարգում են Ժնևի կոնվենցիայով ամրագրված non-refoulement սկզբունքը և համարվում են ապահով երկրներ:

70. Համաձայն Կանոնակարգի` Մասնակից պետություններն օբյեկտիվ չափանիշների սանդղակի հիման վրա (5-14 հոդվածներ) որոշում են, թե որ Մասնակից պետությունն է պատասխանատվություն կրում իրենց տարածքում ներկայացված ապաստանի հայցը քննելու համար: Դա հետապնդում է բազմակի հայցերից խուսափելու և յուրաքանչյուր ապաստան հայցողի գործը մեկ Մասնակից պետության կողմից քննելու երաշխավորելու նպատակը:

71. Այն դեպքերում, երբ պարզվում է, որ երրորդ երկրից ժամանած ապաստան հայցողն անօրինական ճանապարհով է հատել Մասնակից պետության սահմանը, ապաստանի հայցի քննելու պատասխանատվությունը դրվում է այն Մասնակից պետության վրա, որտեղ մուտք է գործել ապաստան հայցողը (հոդված 10, կետ 1): Այդ պատասխանատվությունն ուժը կորցնում է սահմանահատումից 12 ամիս անց:

72. Այն դեպքում, երբ Կանոնակարգի չափանիշներից հետևում է, որ պատասխանատվությունն այլ Մասնակից պետության վրա է, այդ պետությունը պարտավոր է պատասխանատվություն ստանձնել ապաստան հայցողի նկատմամբ և քննության առնել նրա հայցը: Հայցը ստանալուց երկու ամսվա ընթացքում հայցվող պետությունը պարտավոր է պատասխան տալ նրան: Երկու ամսվա ընթացքում չպատասխանելու դեպքում համարվում է, որ ապաստանի հայցը բավարարվել է (հոդվածներ 17 և 18, կետեր 1 և 7):

73. Եթե Մասնակից պետությունը ստանձնում է դիմողի նկատմամբ պատասխանատվությունը, ապա Մասնակից պետությունը, որին ներկայացվել է հայցը, հայցատուին ծանուցում է վերջինիս տեղափոխման որոշման մասին` նշելով պատճառները: Տեղափոխումն իրականացվում է պատասխանատվությունը ստանձնելու հայցը ստանալուց առավելագույնը վեց ամիս հետո: Այն դեպքում, եթե նշված ժամկետում տեղափոխում տեղի չի ունենում, հայցը քննության առնելու պատասխանատվությունը դրվում է այն պետության վրա, որտեղ ներկայացվել էր ապաստանի հայցը (հոդված 19):

74. Յուրաքանչյուր Մասնակից պետություն, շեղվելով ընդհանուր կանոնից, կարող է քննության առնել իրեն ներկայացրած երրորդ երկրի քաղաքացու ապաստանի հայցը, նույնիսկ եթե Կանոնակարգում սահմանված չափանիշների համաձայն նման քննությունն իր պարտականությունը չի հանդիսանում (հոդված 3, կետ 2): Դա կոչվում է «երկրի հայեցողության իրավունքի» սկզբունք: Նման դեպքերում այդ պետությունը հանդես է գալիս պատասխանատվություն կրող Մասնակից պետության դերում և ստանձնում է այդ պատասխանատվությունից բխող պարտավորությունները:

75. Բացի այդ, ցանկացած Մասնակից պետություն, եթե նույնիսկ Կանոնակարգով սահմանված չափանիշների համաձայն նա պատասխանատվություն չի կրում, ելնելով մասնավորապես ընտանեկան կամ մշակութային նկատառումներից, կարող է մարդասիրության սկզբունքի հիման վրա միավորել ընտանիքի անդամներին, ինչպես նաև խնամակալվող այլ հարազատներին (հոդված 15, կետ 1): Դա հայտնի է որպես «մարդասիրության» սկզբունք: Նման դեպքերում Մասնակից պետությունը այլ Մասնակից պետության խնդրանքով քննության է առնում համապատասխան անձի ապաստան ստանալու հայցը վերջինիս համաձայնությամբ:

76. Եվրախորհրդի 2000 դեկտեմբերի 11-ի մեկ այլ` թիվ 2725/2000 Կանոնակարգը սահմանում է Եվրոդակ համակարգի ստեղծումը մատնահետքերի համեմատման համար (այսուհետ՝ Եվրոդակ Կանոնակարգ): Այն պահանջում է, որպեսզի պետությունները գրանցեն ապաստան հայցողների մատնահետքերը: Գրանցված տվյալները փոխանցվում են Եվրոպական Հանձնաժողովի Եվրոդակի կենտրոնական ստորաբաժանում, որտեղ դրանք մուտքագրվում են կենտրոնական տվյալների շտեմարանում և համեմատվում այնտեղ արդեն առկա տվյալների հետ:

77. 2007թ. հունիսի 6-ին Եվրոպական հանձնաժողովը Եվրոպական խորհրդարանին և Խորհրդին ներկայացրեց Դուբլինի համակարգի գնահատման մասին հաշվետվությունը (COM(2007)299 վերջնական): 2008թ. դեկտեմբերի 3-ին այն հրապարակեց Դուբլինի կանոնակարգի վերաձևավորման մասին իր առաջարկը (COM(2008) 820 վերջնական l/2): Այդ բարեփոխման նպատակն էր բարելավել համակարգի արդյունավետությունը և ապահովել, որպեսզի միջազգային պաշտպանություն հայցող բոլոր անձանց կարիքներն ամբողջությամբ հաշվի առնվեն պատասխանատվությունը որոշող ընթացակարգում:

78. Առաջարկը միտված է Դուբլինի համակարգի ներքո տեղափոխումների կասեցման մեխանիզմի ստեղծմանը, որպեսզի, մի կողմից, Մասնակից պետությունները, որոնց ապաստանի տրամադրման համակարգերն արդեն իսկ մեծ ճնշման տակ են գտնվում, կարողանան խուսափել նոր տեղափոխումների արդյունքում ճնշման հետագա աճից, իսկ մյուս կողմից, որպեսզի ապաստան հայցողները չտեղափոխվեն Մասնակից պետություններ, որոնք չեն կարող տրամադրել բավարար աստիճանի պաշտպանություն, մասնավորապես ընդունման պայմանների և ապաստանի տրամադրման ընթացակարգերից օգտվելու հնարավորության ընձեռնման տեսանկյունից (առաջարկի 31-րդ հոդված): Ներգրավված պետությունը պետք է դիմի Եվրոպական հանձնաժողով՝ որոշում կայացնելու համար: Տեղափոխումները կարող են կասեցվել մինչև վեց ամիս ժամկետով: Հանձնաժողովը կարող է դրանք հետաձգել ևս վեց ամսով սեփական նախաձեռնությամբ կամ համապատասխան պետության խնդրանքով:

79. Այն բանից հետո, երբ առաջարկությունը քննության առնվեց որոշումների համատեղ ընդունման ընթացակարգով և ընդունվեց Եվրախորհրդարանի կողմից առաջին ընթերցմամբ, 2009թ. մայիսի 7-ին այն ներկայացվեց Հանձնաժողովին և Խորհրդին:

80. 2010թ. հուլիսի 15-ին և 16-ին Բրյուսելում կայացած Արդարադատության և ներքին գործերի խորհրդի ոչ պաշտոնական հանդիպման ժամանակ Եվրոպական Միության Խորհրդի Բելգիայի նախագահությունն օրակարգում ընդգրկեց մինչև 2012թ. ապաստանի տրամադրման միասնական համակարգի մշակման և միջազգային պաշտպանության միասնական չափորոշիչի ստեղծման մասին կարծիքների փոխանակման կետը: Քննարկումը մասնավորապես ծավալվեց այն հարցի շուրջ, թե ինչպիսի կարևորություն պետք է Խորհրդի կողմից տրվի Դուբլինի կանոնակարգի վերաձևավորման շուրջ բանակցություններին և թե արդյոք նախարարները կհամաձայնվեն այնտեղ ներառել ժամանակավոր կասեցման սկզբունքը:

81. Եվրոպական Համայնքների Դատարանը (ԵՀԴ), որը Լիսաբոնի պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո վերանվանվեց Եվրոպական Միության Դատարան (ԵՄԴ), իր վճիռներից մեկում անդրադարձել էր Դուբլինի կանոնակարգին: Պետրոսյանի գործում [Petrosian] (C-19/08, 29 հունվարի 2009թ. վճիռ) նրանից պահանջվում էր պարզաբանել հոդված 20 կետեր 1 և 2-ի մեկնաբանությունն ապաստանի տրամադրման հայցի և տեղափոխման ժամկետի հաշվարկման համար պատասխանատվություն ստանձնելու հարցի վերաբերյալ, այն դեպքի համար, երբ միջնորդող պետության օրենսդրությամբ նախատեսված էր բողոք ներկայացնելու դեպքում չկիրառել վճիռը: ԵՀԴ-ն գտավ, որ այդ ժամկետը սկսվում էր այն պահից, երբ միջնորդության ըստ էության մասին որոշում էր կայացվել:

82. ԵՀԴ-ն վերջերս միջնորդություն ստացավ Վճռաբեկ դատարանից (Միացյալ Թագավորության)՝ Դուբլինի կանոնակարգում սահմանված երկրի հայեցողության սկզբունքին տրված մեկնաբանության վերաբերյալ նախնական որոշում կայացնելու վերաբերյալ (N.S.-ի գործը, C-411/10):

(b) ապաստանի տրամադրման հետ կապված հարցերի վերաբերյալ Եվրոպական Միության հանձնարարականները

83. Դուբլինի կանոնակարգը լրացնում են ևս երեք ԵՄ-ի փաստաթղթեր.

84. 2003թ. հունվարի 27-ի թիվ 2003/9 հանձնարարականը Մասնակից պետություններում ապաստան հայցողներին ընդունելու նվազագույն չափորոշիչների սահմանման մասին (այսուհետ՝ Ընդունման հանձնարարական), որն ուժի մեջ է մտել պաշտոնական տեղեկագրում հրապարակման օրը (OJ L 31. 6.2.2003թ.): Այն նախատեսում է, որպեսզի պետություններն ապաստան հայցողների համար ապահովեն.

- ընդունման որոշ առաջնային պայմաններ, այդ թվում, կացարանի, սննդի և հագուստի տրամադրումը՝ բնեղեն կամ գումարի տեսքով, ընդ որում` տրվող գումարը պետք է բավարար լինի ապաստան հայցողներին չքավորությունից պաշտպանելու համար,

- ընտանիքի միասնությունը պաշտպանելուն ուղղված պայմանավորվածությունները,

- բժշկական և հոգեբանական օգնություն,

- անչափահասների համար կրթություն ստանալու հնարավորություն և անհրաժեշտության դեպքում լեզվի դասընթացներ՝ հետագա ուսման հավասարությունն ապահովելու համար:

2007թ. Եվրոպական հանձնաժողովը դիմեց ԵՀԴ-ին (ներկայումս՝ ԵՄԴ) խնդրանքով ուսումնասիրելու, թե արդյոք Հունաստանը կատարում է փախստականների ընդունման հարցում իր պարտավորությունները: 2007թ. ապրիլի 19-ին կայացրած վճռում (գործ C-72/06), ԵՀԴ-ն գտավ, որ Հունաստանը չի կատարում Ընդունման հանձնարարականով նախատեսված պարտավորությունները: Հունաստանի իշխանություններն այնուհետև փոխատեղեցին Ընդունման հանձնարարականը ներպետական օրենսդրություն:

2009թ. նոյեմբերի 3-ին Եվրոպական հանձնաժողովը նամակ հղեց Հունաստան, հայտարարելով, որ նոր վարույթ է նախաձեռնում երկրի դեմ:

85. 2005թ. դեկտեմբերի 1-ի թիվ 2005/85 հանձնարարականը Մասնակից պետություններում փախստականի կարգավիճակի շնորհման և չեղյալ հայտարարման ընթացակարգերի նվազագույն չափորոշիչների մասին (այսուհետ՝ Ընթացակարգերի հանձնարարական), որն ուժի մեջ մտավ պաշտոնական տեղեկագրում հրապարակման օրը (OJ L 326/13, 13.12.2005թ.), երաշխավորում է հետևյալ իրավունքները.

- ապաստան ստանալու հայցը չի կարող մերժվել սոսկ այն պատճառով, որ այն չի ներկայացվել հնարավորինս արագ: Բացի այդ, հայցը պետք է քննվի անհատական կարգով, օբյեկտիվորեն և անաչառորեն,

- ապաստան հայցողներն իրավունք ունեն գտնվելու Մասնակից պետությունում այնքան ժամանակ քանի դեռ իրենց հայցով որոշում չի կայացվել,

- Մասնակից պետությունները պարտավոր են ապահովելու, որպեսզի ապաստանի հայցերը ներկայացվեն գրավոր տեսքով և, հայցը մերժելու դեպքում, գրավոր որոշման մեջ ներկայացվեն հայցի մերժման հիմքերը և տեղեկատվություն տրամադրվի թե ինչպես կարելի է բողոքարկել բացասական որոշումը,

- ապաստան հայցողներին պետք է ծանոթացնել այն ընթացակարգին, որին նրանք պետք է հետևեն, իրենց իրավունքներին և պարտականություններին և որոշում ընդունող մարմնի կողմից կայացրած որոշմանը,

- անհրաժեշտության դեպքում ապաստան հայցողները կարող են օգտվել թարգմանչի ծառայություններից՝ իրենց գործը իրավասու իշխանություններին ներկայացնելու համար,

- ապաստան հայցողներին չի կարելի զրկել ՄԱԿ ՓԳՀ-ի հետ կապ հաստատելու հնարավորությունից: Միևնույն ժամանակ Մասնակից պետությունները պետք է հնարավորություն ընձեռեն ՄԱԿ ՓԳՀ-ին հանդիպելու ապաստան հայցողներին, այդ թվում՝ կալանքի տակ գտնվողներին, ինչպես նաև տեղեկատվություն տրամադրեն նրան ապաստան ստանալու համար ներկայացված հայցերի և համապատասխան ընթացակարգերի մասին և կարծիքների փոխանակման համար հանդիպումներ կազմակերպել նրա և իրավասու մարմինների միջև,

- ապաստան հայցողներին հնարավորություն պետք է ընձեռել սեփական հաշվին արդյունավետ ձևով խորհրդակցելու իրավաբանի հետ: Իրավասու մարմնի կողմից բացասական որոշում ընդունելու դեպքում Մասնակից պետությունները պարտավոր են ապահովելու, որպեսզի ապաստան հայցողի խնդրանքով նրան տրամադրվի անվճար իրավաբանական օգնություն: Այդ իրավունքը կարող է սահմանափակումների ենթակա լինել (փաստաբանի ընտրությունը կարող է սահմանափակվել ներպետական օրենքի համաձայն հատուկ նշանակված իրավական խորհրդատուներով, բողոքները սահմանափակվեն միայն այնպիսիներով, որոնց շահելու հնարավորությունը մեծ է, իսկ անվճար իրավական օգնությունը տրվի միայն բավարար միջոցներ չունեցող դիմողներին):

2006թ. փետրվարին Եվրոպական հանձնաժողովը դատական վարույթ հարուցեց Հունաստանի դեմ իր պարտավորությունները չկատարելու համար, Հունաստանի ապաստանի տրամադրման համակարգի ընթացակարգային թերությունների պատճառով և գործը ներկայացրեց ԵՀԴ-ին (ներկա ԵՄԴ-ին): Այն բանից հետո, երբ 2008թ. հուլիսին Հունաստանը փոխատեղեց Ընդունման հանձնարարականը ներպետական օրենսդրություն, գործը ցուցակից դուրս բերվեց:

2010թ. հունիսի 24-ին Եվրոպական դատական ԵՄԴ-ում վարույթ հարուցեց Բելգիայի դեմ այն հիմքերով, որ Բելգիայի իշխանություններն ամբողջությամբ չէին փոխատեղել Ընդունման հանձնարարականը ներպետական օրենսդրություն, մասնավորապես դա վերաբերում էր անհատական հարցազրույցների անցկացման հարցում նվազագույն պարտավորություններին:

2009թ. հոկտեմբերի 21-ին Ընդունման հանձնարարականը վերաձևավորելու մասին ներկայացրած իր առաջարկում (COM(2009) 554 վերջնական), Հանձնաժողովը ուսումնասիրել էր հայցատուին տեղեկացնելու պարտավորության խստացման նպատակահարմարությունը: Այն նաև սահմանել էր առաջին ատյանի դատարանի կամ զինվորական դատարանի կողմից այսուհետ ընդունված որոշումների համապարփակ քննությունը և նշել էր, որ արդյունավետ իրավական պաշտպանություն հասկացությունը պահանջում է այդ որոշումները քննության առնել ինչպես փաստացի, այնպես էլ իրավական ճշգրտության տեսանկյունից: Բացի այդ սահմանվել էին դրույթներ` համաձայն որոնց բողոքարկումներն ինքնըստինքյան կանգնեցնում էին կայացրած որոշման կատարումը մինչ բողոքի վերաբերյալ վճիռ կայացնելը: Առաջարկվող փոփոխությունները նպատակ էին հետապնդում համապատասխանեցնելու հանձնարարականը զարգացող նախադեպային իրավունքին այնպիսի հարցերում, ինչպիսիք էին պաշտպանության իրավունքը, կողմերի հավասարությունը և արդյունավետ դատական պաշտպանության իրավունքը:

86.2004թ. ապրիլի 29-ի թիվ 2004/83 հանձնարարականը վերաբերում էր երրորդ երկրների քաղաքացիների կամ քաղաքացիություն չունեցող անձանց փախստականի կարգավիճակի կամ միջազգային պաշտպանության որևէ այլ որակավորման և տրամադրվող պաշտպանության նվազագույն չափորոշիչներին (այսուհետ՝ Որակավորման հանձնարարական): Այն ուժի մեջ մտավ պաշտոնական տեղեկագրում հրապարակման օրը (OJ L 304, 30.09.2004թ.):

Այդ Հանձնարարականում սահմանված են փախստականի կամ սուբսիդիար պաշտպանության կարիք ունեցող անձի կարգավիճակ շնորհելու համար չափանիշները և դրանցից յուրաքանչյուրից բխող իրավունքները: Այն սահմանում է Ժնևի կոնվենցիայում չներառված, սակայն այդուհանդերձ միջազգային պաշտպանության կարիք ունեցող անձանց, օրինակ՝ համատարած բռնության կամ քաղաքացիական պատերազմի զոհ հանդիսացողների ժամանակավոր պաշտպանության ներդաշնակ համակարգ:

ԵՀԴ-ն (ներկայումս ԵՄԴ) երկու վճիռներ է կայացրել Որակավորման հանձնարարականի հարցերով՝ 2009թ. փետրվարի 17-ի Elgafaji (C-465/07) և 2010թ. մարտի 2-ի Salahadin Abdulla and Others (C-175, 176, 178 և 179/08 միաժամանակ քննված գործերով) վճիռները:

C. Եվրախորհրդի Մարդու իրավունքների հանձնակատարի համապատասխան փաստաթղթերը

87. Հունաստան կատարված այցերից հետո հրապարակված հաշվետվություններից բացի (տե՛ս սույն վճռի 160-րդ կետը), 2001թ. սեպտեմբերի 19-ին Հանձնակատարը հրապարակել էր բանաձև «Եվրախորհրդի Մասնակից պետություն մուտք գործել ցանկացող օտարերկրացիների իրավունքների և արտաքսման որոշումների կիրառման մասին, որտեղ, inter alia, նշում էր.

«1. Յուրաքանչյուր անձ Մասնակից պետության սահմանը ժամանելիս իրավունք ունի արժանանալու մարդկային արժանապատվությանը հարիր հարգալից վերաբերմունքի, այլ որ թե նախապես համարվել հանցագործ կամ խաբեբայության մեջ մեղավոր:

2. Յուրաքանչյուր ժամանած անձի, ում մուտք գործելու իրավունքը վիճարկվում է, հնարավորություն է ընձեռվում ներկայացնելու իր հանգամանքները` անհրաժեշտության դեպքում թարգմանչի օգնությամբ, որի վարձավճարը հոգում է ժամանման երկիրը, որպեսզի, անհրաժեշտության դեպքում, նա կարողանա ապաստան հայցել: Դա նաև հանգեցնում է անձնական գործ բացելու իրավունքի այն բանից հետո, երբ անձն իր համար ըմբռնելի լեզվով պատշաճ կերպով տեղեկացվում է այն ընթացակարգի մասին, որին պետք է հետևի: Ուստի, «ժամանման վայրում» refoulement-ի գործելակերպն անընդունելի է:

3. Որպես կանոն բացառվում է տեղաշարժի ազատության որևէ սահմանափակումը: Բոլոր հնարավոր դեպքերում կալանքը փոխարինվում է վերահսկման այլ միջոցներով, ինչպիսիք են երաշխիքի կամ գրավի կամ այլ համանման միջոցների տրամադրումը: Այն դեպքում, երբ կալանքը օտարերկրացու ֆիզիկական ներկայությունն ապահովելու միակ միջոցն է, այն չի կարող պարբերաբար տեղի ունենալ ոստիկանության բաժանմունքում կամ բանտում, բացառությամբ որևէ այլ գործնական այլընտրանքի բացակայության պարագայում, և նման դեպքում խստորեն սահմանափակվում է այնքան ժամանակ, որքան անհրաժեշտ է մասնագիտացված կենտրոն տեղափոխելը կազմակերպելու համար:

...

9. Արգելվում է բանտային պայմաններով կենտրոններ ստեղծելը:

...

11. Կարևոր է, որպեսզի իրավական պաշտպանության միջոցները ՄԻԵԿ-ի 13-րդ հոդվածի իմաստով ոչ միայն երաշխավորվեն օրենքով, այլ նաև տրամադրվեն գործնականում, երբ անձը պնդում է, որ իրավասու իշխանությունները խախտել են կամ պատրաստվում են խախտել ՄԻԵԿ-ով երաշխավորված իրավունքը: Արդյունավետ իրավական պաշտպանության իրավունքը պետք է երաշխավորվի յուրաքանչյուրի համար, ով ցանկանում է վիճարկել refoulement-ը կամ արտաքսման հրահանգը: Այն պետք է արտաքսման հրահանգի կատարումը կասեցնելու հնարավորություն նախատեսի, առնվազն այն դեպքում, երբ վիճարկվում է ՄԻԵԿ-ի 2-րդ կամ 3-րդ հոդվածների խախտումը»:

III. ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՊՐԱԿՏԻԿԱՆ ՀՈՒՆԱՍՏԱՆՈՒՄ

A. Ապաստան հայցողների ընդունման պայմանները

1. Կացություն

88. Ապաստան հայցողների ընդունման պայմանները Հունաստանում հիմնականում կարգավորվում են թիվ 220/2007 նախագահական որոշմամբ (այսուհետ՝ ՆՈ), որն իրենից ներկայացնում է փոխատեղված Ընդունման հանձնարարականը: Սույն դատավճռին կիրառելի դրույթներն այդ փաստաթղթում կարելի է ամփոփել հետևյալ ձևով:

89. Ապաստանի հայցը ստանալու և քննելու համար պատասխանատու մարմինը հայցատուին ապաստան հայցողի անվճար քարտ է տալիս անմիջապես այն բանից հետո, երբ հայտնի են դառնում նրա մատնահետքերի ստուգման արդյունքները, բայց ոչ ու քան ապաստան տրամադրելու հայցը ստանալուց երեք օր հետո: «Վարդագույն քարտ» անվանվող այդ քարտը հայցատուին թույլ է տալիս Հունաստանում գտնվել հայցը քննելու ողջ ընթացքում: Քարտն ուժի մեջ է վեց ամսվա ընթացքում և այնուհետև կարող է երկարացվել այնքան ժամանակ, քանի դեռ վերջնական որոշումը չի կայացվել (հոդված 5, կետ 1):

90. Համաձայն 12-րդ հոդվածի 1-ին և 3-րդ կետերի` իրավասու մարմինները պարտավոր են դիմելու համապատասխան քայլերի, որպեսզի ապահովեն ապաստան հայցողների ընդունման առաջնային կենցաղային պայմանները: Նրանց համար երաշխավորվում են այնպիսի կենցաղային պայմաններ, որոնք թույլ են տալիս պահպանելու առողջական վիճակը և գոյատևությունը, ինչպես նաև հիմնարար իրավունքները: Նման միջոցները կարող են սահմանափակվել և տրվել միայն կարիքավորներին:

91. Ապաստան հայցողները, որոնք չունեն որևէ կացարան կամ այն վճարելու համար անհրաժեշտ գումար, տեղավորվում են ընդունման կենտրոնում կամ այդ նպատակին ծառայող որևէ այլ կառույցում՝ այդ մասին դիմելով իրավասու մարմնին (հոդված 6 կետ 2): Համաձայն Հունաստանի առողջապահության և սոցիալական համերաշխության նախարարության` 2009թ. երկրի տարբեր մասերում ապաստան հայցողների համար գործում էին տասնչորս ընդունման կենտրոններ, որտեղ միաժամանակ կարող էին սպասարկվել 935 մարդ: Դրանցից վեցը նախատեսված էին խնամազուրկ անչափահասների համար:

92. Աշխատել ցանկացող ապաստան հայցողներին տրվում էր ժամանակավոր աշխատանքի թույլտվություն թիվ 189/1998 ՆՈ-ում [նախագահի որոշում] սահմանված պայմաններին համապատասխան (թիվ 220/2007 ՆՈ, հոդված 10, կետ 1): Համաձայն թիվ 189/1998 ՆՈ հոդված 4 «գ»-ի` իրավասու մարմինները պարտավոր են հայցատուին տրամադրել աշխատանքի թույլտվությունն այն բանից հետո, երբ կհամոզվեն, որ հայցվող աշխատատեղով հետաքրքրված չէ որևէ «Հունաստանի քաղաքացի, Եվրոպական Միության քաղաքացի, փախստականի կարգավիճակ ունեցող քաղաքացի, հունական արմատներ ունեցող քաղաքացի և այլն»:

93. Ապաստան հայցողները կարող են մասնակցել մասնագիտական վերապատրաստման ծրագրերին նույն պայմաններով, ինչպես որ Հունաստանի քաղաքացիները (հոդված 11):

94. Ֆինանսական միջոցներ չունենալու և ապահովագրված չլինելու դեպքում ապաստան հայցողներին տրամադրվում է անվճար բժշկական և հիվանդանոցային օգնություն: Շտապ օգնությունը նույնպես անվճար է (թիվ 220/2007 ՆՈ հոդված 14):

2. Կալանավորում

95. Այն դեպքում, երբ օտարերկրացի անձի վարչական արտաքսումը թիվ 3386/2005 օրենքի 76(1) կետին համապատասխան թույլ է տրվում (տե՛ս սույն վճռի 119-րդ կետը), և այդ օտարերկրացի անձը կասկածվում է փախուստ կատարելու մտադրության մեջ, որը կարող է սպառնալ հասարակական կարգին կամ խոչընդոտել նրա մեկնելուն կամ արտաքսման գործընթացի կազմակերպմանը, նրան կարելի է ժամանակավոր կալանքի տակ վերցնել երեք օր ժամկետով, մինչև արտաքսման մասին որոշման ուժի մեջ մտնելը (բաժին 76(2)): Քանի դեռ թիվ 3772/2009 օրենքը ուժի մեջ չէր մտել, վարչական կալանքը կարող էր տևել մինչև երեք ամիս: Ներկայումս այն կազմում է վեց ամիս և կարող է երկարաձգվել ևս տասներկու ամսով:

96. Արտաքսման հրահանգի դեմ Գերագույն վարչական դատարան հղած գանգատը կալանքի կիրառումը չի կասեցնում (թիվ 3386/2005 օրենքի 77-րդ բաժին):

97. 76(1) բաժնով նախատեսված դեպքերում Աթենքի միջազգային օդանավակայան ժամանելիս համապատասխան անձը տեղավորվում է օդանավակայանի հարևանությամբ գտնվող կալանատանը: Երկրի այլ մասում նման անձինք պահվում են ապաստան հայցողների կալանավորման կենտրոններում կամ ոստիկանության բաժանմունքներում:

98. Համաձայն թիվ 90/2008 ՆՈ-ի 13-րդ հոդվածի 1-ին կետի` ապաստան ստանալու հայց ներկայացնելը քրեական հանցագործություն չի համարվում և, այդ հիմքով հայցատուի կալանավորումն արդարացվել չի կարող, եթե նույնիսկ նա երկիր ապօրինի մուտք է գործել:

B. Ապաստան տրամադրելու ընթացակարգը

1. Կիրառելի դրույթները

99. Ապաստանի ընթացակարգի նկատմամբ կիրառելի դրույթներն առկա են հետևյալ նախագահական որոշումներում՝ փախստականի կարգավիճակի տրամադրման, չեղյալ հայտարարման, օտարերկրացու արտաքսման, ընտանիքի անդամների կացության թույլատրության և ՄԱԿ ՓԳՀ-ի հետ համագործակցության միջոցների մասին թիվ 61/1999 և թիվ 2005/85 ՆՈ, ինչպես նաև Ընթացակարգերի հանձնարարականը փոխատեղող թիվ 90/2008 ՆՈ, թիվ 81/2009 ՆՈ-ի խմբագրությամբ:

(a) Ընթացակարգից օգտվելու հնարավորությունը

100. Բոլոր երրորդ երկրների քաղաքացիներն ու քաղաքացիություն չունեցող անձինք ապաստան հայցելու իրավունք ունեն: Հայցերը ստանալու և քննության առնելու համար պատասխանատու իրավասու մարմիններն ապահովում են, որպեսզի բոլոր չափահաս անձինք հնարավորություն ունենան օգտվելու հայց հղելու իրավունքից, եթե նրանք անձամբ ներկայանում են երկրի իշխանություններին (թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդված 4, կետ 1):

101. Երկրի իշխանություններն անմիջապես ծանոթացնում են ապաստան հայցողներին իրենց իրավունքների և պարտականությունների մասին՝ վերջիններիս տրամադրելով իրենց համար հասկանալի լեզվով կազմված գրքույկ, որտեղ նկարագրվում է ապաստան ստանալու հայցերի քննության ընթացակարգը և ապաստան հայցողի իրավունքներն ու պարտականությունները: Եթե ապաստան հայցողը չի հասկանում գրքույկի լեզուն կամ կարդալ չգիտի, նրան թարգմանչի միջոցով բանավոր ծանոթացնում են գրքույկի բովանդակությանը (թիվ 61/1999 ՆՈ, հոդված 1, կետ 6 և թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդված 8, կետ 1):

102. Տեղեկատվական գրքույկը կազմվել է ՄԱԿ ՓԳՀ-ի օժանդակությամբ և հրատարակվել վեց լեզուներով (արաբերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, հունարեն, պարսկերեն և թուրքերեն):

103. Երբ ապաստան հայցողները ժամանում են Աթենքի միջազգային օդանավակայան, այդ տեղեկատվությունը տրամադրելու պատասխանատվությունը դրված է օդանավակայանում աշխատող անվտանգության ծառայության աշխատակիցների վրա: Թարգմանչական ծառայություններ տրամադրում են Աթենքի ոստիկանության բաժանմունքի, հասարակական կազմակերպությունների կամ օդանավակայանի թարգմանիչները:

104. Ապաստան հայցողները պարտավոր են համագործակցել իրավասու մարմինների հետ (թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդված 9, կետ 1 ): Մասնավորապես, նրանք պետք է տեղյակ պահեն իրենց բնակության վայրի որևէ փոփոխության մասին (թիվ 220/2007 ՆՈ, հոդված 6, կետ 1):

105. Եթե օտարերկրացին օդանավակայանում ապաստան չի հայցել, ապա նա պետք է մոտակա շաբաթ օրը ներկայանա Ատիկայի ոստիկանության բաժանմունքի Օտարերկրացիների հարցերով տնօրինություն և այնտեղ հանձնի ապաստան ստանալու հայցը: Թիվ 81/2009 ՆՈ-ի (1-ին հոդվածի) ուժի մեջ մտնելուց հետո ապաստանի հայցերի ներկայացման գործընթացն ապակենտրոնացվել է և ներկայումս դրանք կարող են ներկայացվել երկրի տարբեր մասերում գործող հիսուն երկու ոստիկանության բաժանմունքներում:

106. Օդանավակայանում ապաստանի հայց ներկայացրած անձինք երեք օրվա ընթացքում պարտավոր են ներկայանալ Ատիկայի ոստիկանության բաժանմունք, որպեսզի գրանցեն իրենց բնակության վայրը:

107. Նրանց այնուհետև հրավիրում են ոստիկանության բաժանմունք անհատական հարցազրույցի համար, որի ընթացքում նրանց կարող է ներկայացնել փաստաբանը: Հարցազրույցն անց է կացվում թարգմանչի օգնությամբ, և ապաստան հայցողը պետք է հաստատի հայցի մեջ նշված ամբողջ տեղեկատվությունը և մանրամասն տեղեկություններ հաղորդի իր անձի, Հունաստան ժամանելու ճանապարհի և սեփական երկրից հեռանալու պատճառների մասին (ՆՈ թիվ 90/2008, հոդված 10, կետ 1):

(b) Ապաստանի հայցի քննությունն առաջին ատյանում

108. Մինչև 2009թ. հարցազրույցն անցկացնելուց հետո ոստիկանության ծառայողն ապաստան ստանալու հայցը ներկայացնում էր հասարակական կարգի պահպանման նախարարությանն (ներկա քաղաքացիական պաշտպանության նախարարության) առընթեր փախստականների խորհրդատվական երեք հանձնաժողովներից որևէ մեկին՝ կարծիք ստանալու համար: Այդ հանձնաժողովների կազմում ներգրավված էին ոստիկանության աշխատակիցներ, տեղական մարմինների ներկայացուցիչներ և որոշ դեպքում նաև ՄԱԿ ՓԳՀ-ն՝ դիտորդի դերում: Հանձնաժողովը, որին ներկայացվում էր հայցը, կազմում էր կարծիք՝ Ատիկայի ոստիկանության բաժանմունք ներկայացվող ծառայողական զեկույցի տեսքով, որն էլ կայացնում էր վերջնական որոշումը:

109. Թիվ 81/2009 ՆՈ-ն նախատեսում է առաջին ատյանում ապաստանի հայցի քննության գործընթացի ապակենտրոնացում և երկրի բոլոր շրջանների հիսուներկու ոստիկանության բաժանմունքներում փախստականների հարցերով խորհրդատվական հանձնաժողովների կազմավորում (հոդված 3): Թեև քննության ընթացակարգը փոփոխություններ չի կրել, սակայն ներկայումս այն իրականացվում է երկրի տարբեր շրջանների հիսուներկու ոստիկանության բաժանմունքներում:

110. Որոշումները կայացվում են անհատական հիմքերով՝ մանրակրկիտ, օբյեկտիվ և անաչառ ուսումնասիրության արդյունքում: Իշխանությունները հավաքում և վերլուծում են ճշգրիտ, մանրամասն տեղեկատվություն վստահելի աղբյուրներից, օրինակ՝ ՄԱԿ ՓԳՀ-ի կողմից տրամադրվող նյութերն ապաստան հայցողի երկրում ընդհանուր իրավիճակի մասին (թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդված 6, կետ 2): Ինչպես և ընթացակարգի բոլոր փուլերում հայցատուներին տրվում են թարգմանչական ծառայություններ պետության հաշվին (թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդված 8, կետ 1(բ)):

111. Ապաստան հայցողը կարող է սեփական հաշվին օգտվել իրավաբանի կամ այլ խորհրդատուի ծառայություններից (թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդված 11, կետ 1):

112. Որոշումը տրամադրվում է հայցատուին իր իրավաբանի կամ փաստաբանի ներկայությամբ (թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդված 8 կետ, 1 (դ)): Այդ կետի վերաբերյալ գրքույկի 10-րդ կետում նշված է հետևյալը.

,... [Վարդագույն] քարտում նշվում է հայցողի կողմից հայտնած բնակության հասցեն կամ հայցողի կացության համար նշանակված ընդունման կենտրոնը: Որոշումը կայացնելուց հետո այն ուղարկվում է հայցողի կողմից հայտնած բնակության հասցեով, հետևաբար կարևոր է ոստիկանությանն անհապաղ տեղեկացնել բնակության հասցեի որևէ փոփոխության մասին»:

113. Եթե հասցեն հայտնի չէ, որոշումն ուղարկվում է քաղաքապետարանի ծառայության գլխամասային գրասենյակ, որտեղ ներկայացվել է ապաստան ստանալու հայցը, և այն փակցվում է քաղաքապետարանի հայտարարությունների ցուցանակի վրա, ինչպես նաև ուղարկվում է ՄԱԿ ՓԳՀ (թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդված 7, կետ 2):

114. Տեղեկությունը հայցողին հաղորդվում է հայցատուի համար ողջամտորեն հասկանալի լեզվով, եթե նրա շահերն այլ անձ չի ներկայացնում և նրան իրավական օժանդակություն չի տրամադրվում (թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդված 8, կետ 1 (ե)):

(c) Բացասական որոշումների բողոքարկումը

115. Մինչև 2009թ. ապաստանի հայցը մերժելու դեպքում փախստականների հարցերով հանձնաժողովն այն քննության էր առնում երկրորդ ատյանում (թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդված 25): ՄԱԿ ՓԳՀ-ն ներկա էր գտնվում հանձնաժողովի այդ նիստերին (թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդված 26): Այնուհետև, հնարավոր էր դիմել Գերագույն վարչական դատարան` որոշումը բեկանելու համար: Թիվ 81/2009 ՆՈ-ի 5-րդ հոդվածի համաձայն` փախստականների հարցերով հանձնաժողովներն երկրորդ ատյանի գործառույթ այլևս չէին իրականացնելու: 2009թ. սկսած առաջին ատյանի որոշումների դեմ բողոքներն անմիջապես ներկայացվում են Գերագույն վարչական դատարան: 2009թ. հուլիսին ՄԱԿ ՓԳՀ-ն որոշեց, որ նա այլևս չի մասնակցելու այդ ընթացակարգին:

116. Բացառությամբ այն դեպքերի, երբ հայցատուին արդեն իսկ գրավոր տեսքով ներկայացվել է համապատասխան տեղեկատվությունը, հայցը մերժելու մասին որոշման մեջ պետք է նշվի բողոք ներկայացնելու հնարավորությունը, վերջնաժամկետը և նշված ժամկետում բողոք չներկայացնելու հետևանքները (թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդվածներ 7, կետ 3 և 8, կետ 1(ե)):

117. Գերագույն վարչական դատարան ներկայացրած բողոքը չի կանգնեցնում հայցը մերժելու որոշում կայացնելուց հետո տրված արտաքսման հրահանգի կատարումը: Սակայն օտարերկրացի անձն իրավունք ունի բողոքարկելու արտաքսման մասին հրահանգը՝ այդ մասին ծանուցում ստանալուց հետո հինգ օրվա ընթացքում: Այդ դեպքում որոշումը կայացվում է բողոքը ներկայացնելու օրվանից հետո երեք աշխատանքային օրվա ընթացքում: Նման բողոքն արդեն կասեցնում է արտաքսման որոշման կատարումը: Այն դեպքում, երբ կալանքի տակ վերցնելու որոշումն արվում է արտաքսման մասին հրահանգի հետ միաժամանակ, բողոքը կասեցնում է արտաքսումը, սակայն ոչ կալանքի մասին որոշումը (թիվ 386/2005 օրենքի 77-րդ բաժին):

118. Գերագույն վարչական դատարան բողոք ներկայացնելու դեպքում ապաստան հայցողներին կարող է տրամադրվել իրավաբանական օժանդակություն այն դեպքում, եթե բողոքն ակնհայտորեն անընդունելի կամ անհիմն չէ (թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդված 11, կետ 2):

(d) Պաշտպանությունը refoulement-ից

119. Թիվ 3772/2009 օրենքի (բաժին 76(1) «գե) խմբագրությամբ թիվ 3386/2005 օրենքով նախատեսվում է օտարերկրացու վարչական արտաքսում, երբ վերջինիս Հունաստանում գտնվելը սպառնում է երկրի հասարակական կարգին կամ ազգային անվտանգությանը: Օտարերկրացին կարող է նման վտանգ ներկայացնել այն դեպքում, եթե նրա դեմ հարուցված ընթացքի մեջ գտնվող քրեական վարույթով նախատեսվում է ավելի քան երեք ամիս ազատազրկում: Կեղծ անձնագրով կամ անձը հաստատող այլ ճանապարհորդային փաստաթղթերով երկիրը լքելը համարվում է քրեական հանցագործություն, որը նախատեսված է թիվ 3386/200583 օրենքի 83(1) և 87(7) բաժիններով:

120. Սակայն օրենքի այդ դրույթը չի տարածվում ապաստան հայցողների և փախստականների վրա (բաժիններ 1 (գ) և 79 (դ))): Ապաստան հայցողները կարող են մնալ երկրում մինչև իրենց հայցի քննության վարչական ընթացակարգի ավարտը և որևէ կարգով երկրից հեռացվել չեն կարող (թիվ 61/1999 ՆՈ, հոդված 1, կետ 1 և թիվ 90/2008 ՆՈ, հոդված 5, կետ 1):

(e) Մարդասիրական հիմքերով և սուբսիդիար պաշտպանության համար երկրում ժամանակավոր կացության թույլտվություն

121. Բացառիկ դեպքերում, մասնավորապես մարդասիրական նկատառումներից ելնելով, հասարակական կարգի պահպանման նախարարը (ներկայումս քաղաքացիական պաշտպանության նախարար) կարող է թույլ տալ երկրում օտարերկրացու ժամանակավոր կացությունը, որի ապաստան ստանալու հայցը մերժվել է, այնքան ժամանակ մինչև վերջինս հնարավորություն կունենա մեկնելու երկրից (թիվ 1975/1991 օրենքի բաժին 25(6)): Երբ նման թույլտվությունը տրվում է մարդասիրական հիմքերով, հաշվի են առնվում այնպիսի չափանիշներ, ինչպիսիք են օբյեկտիվ պատճառներով հեռանալու կամ քաղաքացիության երկիր վերադառնալու հնարավորության բացակայությունը անհաղթահարելի ուժի՝ force majeure-ի պատճառով, ինչպիսիք են լուրջ առողջապահական պատճառները, քաղաքացիության երկրի միջազգային բոյկոտումը, մարդու իրավունքների զանգվածային ոտնահարմամբ ուղեկցվող քաղաքացիական ընդվզումները կամ քաղաքացիության երկրում անձին սպառնացող Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածին հակասող վերաբերմունքը (ՆՈ թիվ 61/1999 հոդված 8, կետ 2): Վերջին դեպքում Գերագույն վարչական դատարանը գտնում է, որ Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի հիմքերով վտանգը հաշվի առնելը վարչական մարմինների համար ոչ թե կամընտիր, այլ պարտադիր է (տե՛ս օրինակ` թիվ 4055/2008 և 434/2009 վճիռները):

122. Սուբսիդիար պաշտպանություն կարող է նաև շնորհվել թիվ 2004/83/EC հանձնարարականը փոխատեղած թիվ 96/2008 ՆՈ-ով, որտեղ սահմանված են երրորդ երկրների քաղաքացիների կամ քաղաքացիություն չունեցող անձանց փախստականի կարգավիճակի կամ միջազգային պաշտպանության որևէ այլ որակավորման նվազագույն չափորոշիչները և տրամադրվող պաշտպանության էությունը:

(f) Ապաստանի ընթացակարգի շարունակական բարեփոխումը

123. 2009թ. հոկտեմբերին Հունաստանում կայացած խորհրդարանական ընտրություններից հետո նորընտիր կառավարությունը ստեղծեց փորձագետների հանձնաժողով, որը առաջարկություններ պետք է ներկայացներ Հունաստանում ապաստանի տրամադրման համակարգի բարեփոխման վերաբերյալ: Հանձնաժողովին, որի կազմում ընդգրկված էին քաղաքացիական պաշտպանության նախարարության, ներքին գործերի և առողջապահության նախարարության, ՄԱԿ ՓԳՀ-ի, Հունաստանի փախստականների հարցերով խորհրդի, մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի ներկայացուցիչները, ինչպես նաև մի շարք գիտնականներ, առաջադրանք է տրվել ուսումնասիրել ներկա օրենսդրությունում և պրակտիկայում փոփոխություններ կատարելու հնարավորությունները և առաջարկություններ ներկայացնել ապաստանի հայցերի հարցերով նոր քաղաքացիական մարմնի կազմի ու գործառույթների վերաբերյալ, որում ընդգրկվելու են ոչ թե ոստիկանության ծառայողներ, ինչպես դա նախկինում էր, այլ պետական ծառայողներ: Նախատեսվում է նաև վերականգնել փախստականների հարցերով խորհրդատվական հանձնաժողովի բողոքարկման մարմնի դերը:

124. 2009թ. դեկտեմբերի 22-ին փորձագետների հանձնաժողովը Հունաստանի կառավարությանը ներկայացրեց իր առաջարկությունները, որոնց հիման վրա պատրաստվում է նոր օրենքի նախագիծը: 2010թ. հունվարի 20-ին ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատար Անտոնիո Գուտյերեսի մասնակցությամբ անցկացված մամլո ասուլիսի ժամանակ Հունաստանի վարչապետ Գեորգիոս Պապանդրեուսն ասաց, որ բարեփոխման նպատակն է օրենսդրական դաշտի արդիականացումը` այն «համահունչ դարձնելով Փախստականների մասին 1951թ. Կոնվենցիայի և եվրոպական օրենսդրության հետ»:

2. Հունաստանում ապաստանի մասին վիճակագրական տվյալները

125. ՄԱԿ ՓԳՀ-ի կողմից հրապարակվող վիճակագրության համաձայն` 2008թ. Հունաստանը 19,880 ընդունած ապաստան հայցողների թվով գրավում էր Եվրոպական Միության Մասնակից պետություններում յոթերորդ տեղը (2009թ. 15930-ի դիմաց): (Asylum Levels and Trends in Industrialized Countries, 2009թ.): 2009թ. Եվրոպական Միություն այցելած օտարերկրացի միգրանտների 88%-ը Եվրոպական Միություն մուտք էին գործել Հունաստանով:

126. 2008թ. համար ՄԱԿ ՓԳՀ-ն հաղորդում է առաջին ատյանում քննության առնված գործերով Ժնևի կոնվենցիային համապատասխան փախստականի կարգավիճակի շնորհման 0.04% (տասնմեկ մարդ), և մարդասիրական ու սուբսիդիար պաշտպանության նկատառումներով փախստականի կարգավիճակի շնորհման 0.06% (տասնութ մարդ) ցուցանիշների մասին (կայացված բոլոր որոշումներում դրական որոշումների մասնաբաժինը) (ՄԱԿ ՓԳՀ. Observation on Greece as a country of asylum, 2009թ.): Բացասական որոշումների գծով ներկայացվել էր 12.095 բողոք: Դրանց դիտարկման արդյունքում Ժնևի կոնվենցիային համապատասխան փախստականի կարգավիճակ էր շնորհվել 25 մարդու, իսկ մարդասիրական ու սուբսիդիար պաշտպանության նկատառումներով` 11 մարդու: Բողոքարկումների քննության արդյունքում ընդունված դրական որոշումները կազմել էին 2,87% և 1,26% համապատասխանաբար: Համեմատության համար Հունաստանի հետ մեկտեղ ամենաշատ հայցատուներ ընդունող հինգ-վեց երկրներում 2008թ. առաջին ատյանում ընդունված դրական որոշումների միջին ցուցանիշը կազմել էր 36,2% (Ֆրանսիա, Միացյալ Թագավորություն, Իտալիա, Շվեդիա և Գերմանիա) (ՄԱԿ ՓԳՀ, Global Trends 2008, Refugees, Asylum-seekers, Returnees, Internally Displaced and Stateless Persons).

127. Մինչև 2009թ. ապաստան ստանալու հայցերի 95% տոկոսը ներկայացվել էր Ատիկայի ոստիկանության բաժանմունքի միջոցով. Այն բանից հետո, երբ ապաստան ստանալու հայցերի քննության գործընթացն ապակենտրոնացվել և սկսել էր իրականացվել երկրի բոլոր շրջաններում, Ատիկայի ոստիկանության բաժանմունքը քննել էր հայցերի մոտ 79%-ը:

IV. ԲԵԼԳԻԱՅԻ ԿԻՐԱՌԵԼԻ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՊՐԱԿՏԻԿԱՆ

128. Օտարերկրացիների մասին օրենքը կարգավորում է ապաստանի ընթացակարգի տարբեր փուլերը: «Դուբլինի» կանոնակարգով ապաստան հայցողների հարցերը կարգավորող դրույթներն ամփոփ ներկայացված են ստորև.

A. Օտարերկրացիների հարցերով վարչությունը

129. Օտարերկրացիների հարցերով վարչությունը Եվրոդակ տվյալների շտեմարանում ստուգման արդյունքում ապաստանի հայցերի գրանցման համար պատասխանատու վարչական մարմինն է: Այն նաև պատասխանատու է ապաստան հայցողների հետ հարցազրույցների անցկացման համար, որոնց արդյունքում որոշում է Դուբլինի կանոնակարգի համաձայն ապաստանի հայցերը քննելու Բելգիայի պարտականությունը: Ընթացակարգային այդ խնդիրները կարգավորվում են Օտարերկրացիների մասին օրենքի 51/5 բաժնում:

130. Հարցազրույցից հետո Օտարերկրացիների հարցերով վարչությունը լրացնում է «Դուբլինի» հարցաթերթիկը: Հարցաթերթիկը բաղկացած է բաժիններից, որտեղ ներկայացվում են ապաստան հայցողի մասին ընդհանուր տվյալները և ավելի մանրամասն տեղեկություն այն մասին, թե ինչպես է նա հայտնվել Բելգիայում, ապաստան հայցողի առողջական վիճակը և Բելգիա ժամանելու պատճառները: Հարցազրույցի ժամանակ ապաստան հայցողներին թարգմանչի տրամադրման մասին որևէ դրույթ չկա:

131. Այն դեպքերում, երբ Օտարերկրացիների հարցերով վարչությունը եզրակացնում է, որ Դուբլինի չափանիշներին համապատասխան կամ հատուկ պայմանների կիրառման արդյունքում կամ ապաստան հայցողին արտահանձնելու վերջնաժամկետի սպառման պատճառով Բելգիան պատասխանատու է հայցը քննելու համար (դրական որոշում), ապա հայցը փոխանցվում է Բելգիայում ապաստանի հայցերի քննության իրավասու մարմնին՝ Փախստականների և քաղաքացիություն չունեցող անձանց հարցերով գերագույն հանձնակատարին (ՓՔԱԳՀ):

132. Այն դեպքերում, երբ Օտարերկրացիների հարցերով վարչությունը գտնում է, որ հայցի քննությունը Բելգիայի պատասխանատվությունը չէ (բացասական որոշում), այն դիմում է հայցը քննելու համար պատասխանատու պետությանը: Եթե այդ պետությունը գրավոր հայտնում է հայցը քննելու իր պատրաստակամության մասին կամ պատասխան չի տալիս, Օտարերկրացիների հարցերով վարչությունը մերժում է դիմումը և կայացնում է կացությունն արգելող որոշում, ինչպես նաև հրահանգում է հայցատուին հեռացնել երկրից:

133. Դիմողին երկրից հեռացնելու մասին որոշմանը պետք է տրվի հիմնավորում: Այն դեպքում, երբ հայցատուն տեղափոխվում է Հունաստան, երկիրը լքելու հրահանգի հիմնավորումը հիմնված է այն կանխավարկածի վրա, որ Հունաստանը կատարում է Համայնքի և միջազգային հանրության առջև ապաստանի հարցերում իր կողմից ստանձնած պարտավորությունները և, որ Դուբլինի կանոնակարգի համաձայն երկրի հայեցողության իրավունքի սկզբունքի կիրառելը պարտադիր չէ: Որոշ դեպքերում նշվում է, որ երկրի ընդհանուր իրավիճակից ելնելով անձամբ իրեն սպառնացող վտանգների մասին հայցատուն որևէ հիմնավորումներ չի ներկայացրել:

134. Բացակայում են ճշգրիտ վիճակագրական տվյալներ, որոնք թույլ կտային կարծիք կազմելու այն մասին, թե որքան հաճախ է Օտարերկրացիների հարցերով վարչությունը կիրառում երկրի հայեցողության իրավունքի սկզբունքը: Կայացված դրական որոշումներում այդ մասին չի նշվում: Օտարերկրացիների հարցերով վարչության 2009թ. տարեկան հաշվետվությունում պարունակվող տվյալներից կարելի է միայն եզրակացնել, որ 2009թ. Բելգիան 1,116 դեպքերում դիմել էր այլ Մասնակից պետություններին, որպեսզի վերջիններս քննության առնեին ապաստանի հայցերը, որոնցից 420-ի դեպքում դրանք վերաբերել են Հունաստանին, և հայցերից 166-ը հղվել էր ՓՔԱԳՀ-ին:

135. Այն ընթացքում, երբ որոշվում էր, թե որ պետությունն է պատասխանատու հայցը քննելու համար, օտարերկրացին կարող է կալանքի տակ պահվել այնքան ժամանակ, որքան անհրաժեշտ է, սակայն մեկ ամսից ոչ ավել:

B. Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդը

136. Օտարերկրացիների հարցերով վարչության կողմից կացության հարցով կայացված որոշումները կարող են բողոքարկվել Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհրդում: Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդը վարչական դատարան է, որը հիմնադրվել է Conseil d’Etat-ի վերակառուցման և Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդ ստեղծման մասին 2006թ. սեպտեմբերի 15-ի օրենքի համաձայն: Օտարերկրացի քաղաքացիներին վերաբերող վեճերում Խորհուրդը ստանձնել է Conseil d’Etat-ի, ինչպես նաև Փախստականների բողոքարկման մշտական խորհրդի գործառույթները:

137. Երկրից հեռանալու հրահանգների դեմ բողոքները դրանք չկիրառելու հնարավորություն չեն նախատեսում: Այդ իսկ պատճառով օրենքով նախատեսվում է նման որոշումների կատարումը կասեցնելու մասին միջնորդություն ներկայացնելու հնարավորություն: Կատարումը կասեցնելու մասին միջնորդությունը ներկայացվում է մինչ հրահանգի դեմ բողոք հղելը կամ դրա հետ միաժամանակ:

1. Հրահանգի կատարումը հրատապ ընթացակարգով կասեցնելու մասին միջնորդությունը

138. Օտարերկրացիների մասին օրենքի 39/82 բաժնի համաձայն, երբ վտանգն անդարձելի բնույթ է կրում, դիմողը կարող է միջնորդություն ներկայացնել հրահանգի կատարումը հրատապ ընթացակարգով կասեցնելու մասին: Այն դեպքում, երբ Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդը գտնում է, որ միջնորդության մեջ ներկայացված հիմնավորումները բավական հիմնավորված են վիճարկվող որոշումը չկիրառելու համար և եթե մեծ է հավանականությունը, որ որոշման անմիջապես կատարումը կարող է լուրջ և գործնականում անշտկելի վնաս պատճառել համապատասխան անձին, այն բավարարվում է: Հրահանգի կատարումը կասեցնելու մասին միջնորդությունը ներկայացվում է երկիրը լքելու մասին ծանուցումը ստանալուց հետո ոչ ուշ, քան հինգ, սակայն ոչ շուտ, քան երեք աշխատանքային օրվա ընթացքում: Մինչ 2009թ. մայիսի 25-ին 2009թ. մայիսի 6-ի օրենքի ուժի մեջ մտնելը` միջնորդություն ներկայացնելու վերջնաժամկետը կազմում էր քսանչորս ժամ: Հրահանգի կատարումը հրատապ ընթացակարգով չկիրառելու միջնորդությունը կասեցնում է արտաքսման հրահանգի կատարումը:

139. Օրենքի 39/82(4) բաժնի համաձայն` Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդը քննում է հրահանգի կատարումը հրատապ ընթացակարգով կասեցնելու մասին միջնորդությունը` այն ստանալուց հետո քառասունութ ժամվա ընթացքում: Եթե Խորհրդի համապատասխան բաժանմունքի ղեկավարը կամ գործը քննող դատավորն այդ ընթացքում որոշում չեն կայացնում, ապա նրանք պարտավոր են այդ մասին ծանուցել Խորհրդի գերագույն նախագահին, որն ապահովում է, որպեսզի ստացված միջնորդության վերաբերյալ որոշումը կայացվի այն ստանալուց հետո յոթանասուներկու ժամվա ընթացքում: Այդ դեպքում նա նաև կարող է ինքնուրույն քննել գործը և որոշում կայացնել:

140. Conseil d’Etat-ի կողմից սահմանված նախադեպային իրավունքով, որն այնուհետև որդեգրվեց նաև Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհրդի կողմից, ազատությունից զրկվելու մասին փաստարկը վտանգի անդարձելիության մասին վկայող բավարար հիմք է հանդիսանում երկրից վտարումը կասեցնելու համար:

2. Ըստ էության քննությունը

141. Այնուհետև Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդն անցնում է Օտարերկրացիների մասին օրենքի 39/2(2) բաժնին համապատասխան վիճարկվող որոշման իրավաչափության գնահատմանը` ստուգելով, թե արդյոք վարչական մարմնի որոշումը հիմնված է եղել վարչական գործում առկա փաստերի վրա, արդյոք որոշման նյութական և ձևական հիմնավորումներում փաստերի մեկնաբանությունը ակնհայտորեն չի գերազանցել հայեցողության շրջանակը և չեն խախտվել անաչառության վերաբերյալ ընթացակարգային պահանջներն ու իրավական նորմերը և թե արդյոք չի չարաշահվել կամ գերազանցվել որոշում ընդունող մարմնի իրավասությունը (տե՛ս օրինակ` Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդ,վճիռ թիվ 14.175, 2008թ. հուլիսի 31):

142. Այն դեպքում, երբ հրահանգի կատարումը կասեցնելու միջնորդությունը մերժվում է և հայցատուն արտաքսվում է երկրից, գործի ըստ էության վարույթը չի կասեցվում: Միևնույն ժամանակ Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդը կարող է մերժել երկիրը լքելու հրահանգի դեմ ներկայացված միջնորդությունը` համարելով, որ հայցատուն երկրում չգտնվելով այլևս որևէ շահագրգռվածություն չունի բողոքարկելու այդ հրահանգը (տե՛ս 2009թ. մայիսի 29-ի թիվ 28.233 վճիռը և 2009թ. նոյեմբերի 16-ի թիվ 34.177 վճիռը):

3. Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհրդի «Դուբլինի» գործերով նախադեպային պրակտիկան

143. Հունաստանում ապաստանի ընթացակարգից օգտվելու հարցում ապաստան հայցողների մոտ առաջացած դժվարությունների պատճառով հարուցված առաջին գործերը թվագրված են դեռևս 2008թ. ապրիլ ամսով: 2008թ. ապրիլի 10 թիվ 9.796 որոշման մեջ Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդը հրատապ ընթացակարգով կասեցրել էր հայցատուին «Դուբլինի» կանոնակարգով Հունաստանին արտահանձնելու հրահանգի կատարումը, որովհետև Հունաստանի իշխանությունները չէին արձագանքել ապաստանի հայցը քննության առնելու նրա միջնորդությանը, իսկ Օտարերկրացիների հարցերով վարչությունն անհատական երաշխիքներ ստանալու համար չէր դիմել: Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդը գտել էր, որ լուռ համաձայնությունն այս դեպքում բավարար երաշխիք չեր հանդիսանում առ այն, որ Հունաստանի իշխանությունները արդյունավետ կքննեին ապաստանի հայցը: Սակայն, 2009թ. մարտ ամսվանից սկսած, Օտարերկրացիների հարցերով վարչությունն այլևս նման երաշխիքներ ստանալու համար չի միջնորդում և որոշումներ կայացնելիս առաջնորդվում է լուռ համաձայնության սկզբունքով: Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդն այլևս հաշվի չի առնում այդ հանգամանքը` գտնելով որ Հունաստանը փոխատեղել է Որակավորման և Ընթացակարգային հանձնարարականները ներպետական օրենսդրությունում:

144. Գնահատելով երկրից հեռանալու հրահանգի հիմնավորված լինելու հարցը` Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդն առաջին հերթին ուշադրությունը սևեռում է Օտարերկրացիների հարցերով վարչության կողմից Դուբլինի կանոնակարգով անցկացված հարցազրույցի ժամանակ կորզված և հայցատուի վարչական գործում գրանցված փաստերի և հանգամանքների վրա: Այն դեպքում, երբ Դուբլինյան կանոնակարգով գործի հետաքննության ժամանակ Օտարերկրացիների հարցերով վարչությանը հղված նամակով կամ երկրից հեռանալու մասին կարգադրության դեմ ներկայացրած բողոքում դիմողը գործի վերաբերյալ ապացույցներ է ներկայացվում, այդ թվում՝ ընդհանուր բնույթի փաստաթղթերի տեսքով, Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդը կարող է դրանք հաշվի չառնել՝ վերջիններս ժամանակին չներկայացնելու պատճառով կամ այն հիմնավորմամբ, որ դրանք վստահելի չեն, քանի որ ապաստան հայցողը դրանց մասին չէր հայտնել Օտարերկրացիների հարցերով վարչությունում անցկացված հարցազրույցում (տե՛ս օրինակ 2010թ. ապրիլի 9-ի թիվ 41.482, վճիռը և 2010թ. ապրիլի 1-ի թիվ 41.351 վճիռը):

145. Այն դեպքերում, երբ Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդը հաշվի էր առնում Դուբլինյան կանոնակարգով ապաստան հայցողների կողմից ներկայացված միջազգային զեկույցները, որոնք վկայում էին Հունաստանի ապաստանի տրամադրման ընթացակարգի և ապաստան հայցողների մեկուսացման ու ընդունման պայմանների թերությունների պատճառով Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի խախտման վտանգի մասին, ապա վերջինիս նախադեպային պրակտիկան ըստ Խորհրդի ներկայացված դիրքորոշումների միանշանակ չէր:

146. Խորհրդի որոշ բաժանմունքներ ընդհանուր առմամբ դրսևորել էին Հունաստանում իրավիճակի հաշվի առնելուն միտված դիրքորոշում: Այդպես, 2008թ. մայիսի 29-ի թիվ 12.004 և 12.005 վճիռներում, Խորհուրդը գտել էր, որ Օտարերկրացիների հարցերով վարչությունը պարտավոր էր հաշվի առնել Հունաստանում ապաստան հայցողների նկատմամբ դաժան վերաբերմունքի մասին վկայող պնդումները:

«Հայցատուն ժամանակին մասամբ տեղեկացրել էր մյուս կողմին, որ նրան Հունաստան տեղափոխելը, իր կարծիքով, կհանգեցնի Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի խախտման, մասնավորապես, այն անմարդկային և նվաստացնող վերաբերմունքի, որն իր պնդմամբ այնտեղ արդեն իսկ դրսևորվել էր իր նկատմամբ և որն անկասկած կրկնվելու էր: ... Խորհուրդը նշում է, որ պնդելով, թե Հունաստան տեղափոխվելու դեպքում նա հայտնվելու է Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածին հակասող անմարդկային և նվաստացնող վերաբերմունքի վտանգի առջև, և հիմնավորելով իր փաստարկները վստահելի փաստաթղթային աղբյուրներով, որոնք նա փոխանցել էր մյուս կողմին` հայցատուն հստակ և մանրամասն առարկություն էր ձևակերպել, որն անհրաժեշտ էր հաշվի առնել նրան Հունաստան արտաքսելու մասին որոշում կայացնելիս: Ուստի որոշումը կայացնելիս մյուս կողմը պարտավոր էր հիմնվել այդ առարկության վրա, որպեսզի կատարեր հիմնավորված որոշում կայացնելու իր պարտականությունը»:

147. Դրսևորելով նույնանման մոտեցում` 2009թ. ապրիլի 10-ի թիվ 25.962 վճռում Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդը կանգնեցրեց Հունաստանին արտահանձնելու որոշման կիրառումը հետևյալ հիմնավորմամբ.

«Խորհուրդը գտնում է, որ Եվրոպայի խորհրդի Մարդու իրավունքների հարցերով հանձնակատարի 2009թ. փետրվարի 4-ի զեկույցում նշված փաստերը (...) և ներկայացված լուսանկարները, որոնք վկայում էին ապաստան հայցողների կալանքի տակ գտնվելու պայմանների մասին, չափազանց կարևոր են: ... Թեև Խորհրդի և Մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանի վճիռները, որոնք նշված են վճռում վերաբերում են ավելի վաղ ժամկետի, այդ հաշվետվության բովանդակությունից հստակ երևում է, որ չնայած ապաստանի տրամադրման և ապաստան հայցողների հիմնարար իրավունքների պաշտպանության հարցերում եվրոպական չափորոշիչները չխախտելու ուղղությամբ վերջին շրջանում ձեռնարկվող ջանքերին, Հունաստանի իշխանություններին դեռևս չի հաջողվում նվազագույն երաշխիքներ տրամադրել ապաստան հայցողներին նրանց ընդունման կամ ընթացակարգային հարցերում»:

148. Այլ ստորաբաժանումներ իրենց որոշումներում հիմնվել են հակառակ մոտեցման վրա, որը հաշվի է առնում Հունաստանում ընդհանուր իրավիճակի և հայցատուի անհատական վիճակի միջև կապի գոյությունը չապացուցված լինելը: Օրինակ` 2009թ. փետրվարի 27-ի թիվ 37.916 վճռում, որով մերժվել էր Հունաստանին արտահանձնելու որոշումը չկիրառելու մասին հայցը, Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդը տվել էր հետևյալ պարզաբանումը.

[Քարտուղարության թարգմանություն]

«Հայցատուի անձնական գործում առկա իր կողմից տրամադրված տեղեկատվությունը վերաբերում է հիմնականում Հունաստանում միջազգային պաշտպանություն հայցող օտարերկրացիների իրավիճակին՝ այն հանգամանքներում, երբ նրանք տեղափոխվում և ընդունվում են Հունաստանում, նրանց նկատմամբ դրսևորվող վերաբերմունքին և Հունաստանում ապաստանի ընթացակարգի գործարկման ու կիրառման ճանապարհին: Գործի նյութերում բացակայում է ուղղակի կապը, որը կարող է ապացուցել, որ նշվող թերությունները հանգեցնելու են Հունաստանի կողմից ստանձնած non-refoulement պարտականության խախտմանն այն օտարերկրացիների նկատմամբ, ովքեր, ինչպես և հայցատուն, տեղափոխվել են Հունաստան ... Հաշվի առնելով վերոնշյալը` հայցատուն չի ապացուցել, որ վիճարկվող որոշման կիրառումը գործնականում անշտկելի վնաս ստանալու վտանգի առջև կկանգնեցնի իրեն»:

149. 2009թ. քննված երեք գործերում նույն բաժանմունքները հակառակ դիրքորոշումներ են դրսևորել և որոշել են կասեցնել հայցատուների տեղափոխումն Աթենք` հաշվի առնելով, որ Օտարերկրացիների հարցերով վարչությունն իր հիմնավորման մեջ պետք է հաշվի առներ Հունաստանում ընդհանուր իրավիճակի մասին տեղեկատվությունը: Այդ վճիռներն են 2009թ. ապրիլի 10-ի թիվ 25.959 և 25.960 որոշումները և 2009թ. հունիսի 17-ի թիվ 28.804 որոշումը):

150. Նախադեպային իրավունքը ներդաշնակեցնելու համար Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհրդի Նախագահը 2010թ. մարտի 26-ին համագումար էր հրավիրել, որի ժամանակ հրապարակվել էին երեք վճիռներ (թիվ 40.963, 40.964 և 10.965), որոնցում բերվող պարզաբանումները կարելի է ամփոփել հետևյալ ձևով.

- Հունաստանն օրենքի գերակայության սկզբունքով առաջնորդվող Եվրոպական Միության անդամ է, ստորագրել է Կոնվենցիան և Ժնևի կոնվենցիան և պարտավոր է ապաստանի հարցերում պահպանել Համայնքի օրենսդրությունը,

- ելնելով միջհամայնքային վստահության սկզբունքից` ենթադրվում է, որ յուրաքանչյուր Մասնակից պետություն պահպանում է իր պարտավորությունները (Խորհուրդը վկայակոչեց Դատարանի նախադեպային պրակտիկային վերաբերող K.R.S. v. the United Kingdom (որոշում), գանգատ թիվ 32733/08, ՄԻԵԴ 2008‑...) գործը,

- այդ կանխավարկածը հերքելու համար հայցատուն պետք է in concreto ապացուցի, որ այն երկրում, որին նրան արտահանձնելու են, գոյություն ունի իր նկատմամբ Կոնվենցիայի 3 հոդվածին հակասող վերաբերմունքի դրսևորման վտանգ,

- ընդունման հետ կապված խնդիրների կամ refoulement կիրառելու մասին վստահելի աղբյուրների ընդհանուր զեկույցների վկայակոչումը կամ սոսկ այն փաստը, որ Եվրոպական Միության Մասնակից պետությունում գործող ապաստանի ընթացակարգն անկատար է, ինքնին բավարար չեն նման վտանգի առկայությունն ապացուցելու համար:

151. Հրահանգի չկիրառման մասին հայցերը քննելիս Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհուրդն ըստ էության առաջնորդվում է նույն մոտեցմամբ: Այդպես, երկրից հեռանալու կարգադրության մասին բողոքն անընդունելի համարելու մասին վերը նշված 2009թ. մայիսի 9-ի թիվ 28.233 որոշման ներքո իրականացվել է հայցատուի Կոնվենցիայի, մասնավորապես 3-րդ հոդվածի հիմքերով գանգատի վերլուծություն, որի արդյունքում այն մերժվել է, քանի որ հայցատուն չի կարողացել ապացուցել Հունաստանում ընդհանուր իրավիճակի և իր անհատական վիճակի միջև կապի գոյությունը:

C. Conseil d’Etat-ը

152. Conseil d’Etat-ին և վերջինիս իրավասություններին վերաբերող դրույթները ներկայացված են Conseil d’Etat-ի մասին 1973թ. հունվարի 12-ին համախմբված օրենքներում:

153. Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհրդի վճռի մասին ծանուցվելուց հետո երեսուն օրվա ընթացքում փաստաբանը կարող է վարչական գանգատ հղել Conseil d’Etat:

154. Որպեսզի գանգատը քննության առնվի Conseil d’Etat-ի կողմից, այն պետք է ընդունելի հայտարարվի: Գանգատն ընդունելի է հայտարարվում, եթե այն ակնհայտորեն անընդունելի կամ աննպատակ չէ, եթե այնտեղ հղում է կատարվում որոշումը բեկանելու համար հիմք հանդիսացող օրենքի, հիմնական ընթացակարգերի կամ իրավական պահանջների ենթադրյալ խախտումների վրա այն պայմանով, որ նման հղումն ակնհայտորեն անհիմն չէ և ենթադրյալ խախտումը կարող է այնպիսի ազդեցություն ունենալ որոշման վրա, որը բավարար է այն չկիրառելու մասին որոշում ընդունելու համար, կամ եթե վերջինիս ուսումնասիրությունն անհրաժեշտ է նախադեպային իրավունքներից շեղումներ թույլ չտալու համար:

155. Այդ ընթացակարգը չի կարող կասեցնել կայացված որոշումը: Conseil d’Etat-ը պարտավոր է ութ օրվա ընթացքում սկզբունքորեն որոշում կայացնել գանգատի ընդունելիության մասին:

156. Այն դեպքում, եթե գանգատն ընդունելի է հայտարարվում, Conseil d’Etat վեց ամսվա ընթացքում վճիռ է կայացնում, որով կարող է բեկանել Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհրդի որոշումները՝ օրենքի, հիմնական ընթացակարգերի կամ իրավական պահանջների խախտման պատճառով, որը որոշումը բեկանելու հիմք է ծառայում:

157. Նախադեպային գործերի վճիռները վկայում են, որ Conseil d’Etat-ը որպես կանոն չի վիճարկում Օտարերկրացիների բողոքարկման խորհրդի վերոնշյալ մոտեցումը և չի գտնում, որ նման դեպքերում առկա են Կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածի հետ կապված որևէ խնդիրներ (տե՛ս օրինակ` 2009թ. դեկտեմբեր 15-ի թիվ 5115 վճիռը):

D. Դատարանները

158. Կալանքի տակ պահելու մասին Օտարերկրացիների հարցերով վարչության որոշումները (հայցատուներին սահմանված վայրում կալանքի տակ պահելու և կրկին կալանքի տակ վերցնելու մասին հրահանգները) կարող են բողոքարկվել դատարաններում: Կալանքից ազատվելու մասին հայցերը քննելիս Բրյուսելի վճռաբեկ դատարանը (Մեղադրական եզրակացությունների պալատը) զարգացրել է նախադեպային իրավունք, որի հիմքում ընկած են Հունաստանին արտահանձնելու դեպքում անձանց սպառնացող վտանգների մասին փաստերը, ինչպես նաև դատարանների եզրակացություններն առ այն, որ Հունաստանը խախտում է 3-րդ հոդվածով ստանձնած պարտավորությունները (տե՛ս՝ S.D. v. Greece, գանգատ թիվ 53541/07, 2009թ.հունիսի 11 և Tabesh v. Greece, գանգատ թիվ 8256/07, 2009թ. նոյեմբերի 26):

V. ՀՈՒՆԱՍՏԱՆՈՒՄ ԱՊԱՍՏԱՆ ՀԱՅՑՈՂՆԵՐԻ ԿԱԼԱՆՔԻ ՏԱԿ ՊԱՀՄԱՆ ԵՎ ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ ԵՎ ԱՊԱՍՏԱՆԻ ԸՆԹԱՑԱԿԱՐԳԸ ՆԿԱՐԱԳՐՈՂ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԸ

A. 2006թ. հետո լույս տեսած զեկույցները

159. 2006թ. սկսած ազգային, միջազգային և հասարակական կազմակերպությունների կողմից պարբերաբար հրապարակվում էին Հունաստանում ապաստան հայցողների ընդունման պայմանները քննադատող զեկույցներ.

160. Ստորև ներկայացվում է հիմնական զեկույցների ցուցակը.

- Խոշտանգումների դեմ եվրոպական հանձնաժողովի 2005թ. օգոստոսի 27-ից սեպտեմբերի 9-ը Հունաստան այցելելու արդյունքում 2006թ. դեկտեմբերի 20-ին հրապարակված զեկույցը,

- LIBE հանձնաժողովի զեկույցը Հունաստան այցելելու մասին (Սամոս և Աթենք), Եվրոպական խորհրդարան, 17 հուլիսի 2007թ.,

- Pro Asyl, "The truth may be bitter but must be told - The Situation of Refugees in the Aegean and the Practices of the Greek Coast Guard”, հոկտեմբեր 2007թ.,

- ՄԱԿ ՓԳՀ, "Asylum in the European Union. A Study of the implementation of the Qualification Directive”, նոյեմբեր 2007թ.,

- Խոշտանգումների դեմ եվրոպական հանձնաժողովի 2007թ. փետրվարի 20-ից 27-ը Հունաստան այցելելու արդյունքում, 2008թ. փետրվարի 8-ին հրապարակված զեկույցը,

- Amnesty International, "Greece: No place for an asylum-seeker”, 27 փետրվարի 2008թ.,

- Փախստականների և վտարանդիների հարցերով Եվրոպական խորհուրդ (ՓՎԵԽ), "Spotlight on Greece – EU asylum lottery under fire”, 3 ապրիլի 2008թ.,

- Ապաստան հայցողների նորվեգիական կազմակերպություն (եNOAS”), "A gamble with the right to asylum in Europe – Greece asylum policy and the Dublin II regulation”, 9 ապրիլի 2008թ.,

- ՄԱԿ ՓԳՀ, "Position on the return of asylum seekers to Հունաստան under the Dublin regulation”, ապրիլ, 2008թ.,

- Human Rights Watch, "Stuck in a revolving door – Iraqis and other asylum seekers and migrants at Greece/Թուրքիայի entrance to the European Union”, նոյեմբեր, 2008թ.,

- Clandestino, "Undocumented migration: counting the uncountable: data and trends across Europe”, դեկտեմբեր 2008թ.,

- Human Rights Watch, "Left to survive”, դեկտեմբեր 2008թ.,

- Cimade, "Droit d’asile: les gens de Dublin II, parcours juridique de demandeurs d’asile soumis Ո une rռadmission selon le rՌglement Dublin II”, դեկտեմբեր 2008թ.,

- 2008թ. դեկտեմբերի 8-ից 10-ին և 2009թ. փետրվարի 4-ին Հունաստան այցելելու արդյունքում Եվրախորհրդի Մարդու իրավունքների հանձնակատար պրն Տ. Համարբերգի զեկույցը,

- Հունաստանի փախստականների հարցերով խորհուրդ, "The Dublin Dilemma – եBurden shifting and putting asylum seekers at risk”, 23 փետրվարի 2009թ.,

- Խոշտանգումների դեմ եվրոպական հանձնաժողովի 2008թ. սեպտեմբերի 23-ից 28-ը Հունաստան այցելելու արդյունքում 2009թ. հունիսի 30-ին հրապարակված զեկույցը,

- Ավստրիայի Կարմիր խաչ և Կարիտաս, "The Situation of Persons Returned by Austria to Greece under the Dublin regulation. Report on a Joint Fact-Finding Mission to Greece (May 23rd - 28th 2009)”, օգոստոս, 2009թ.,

- Նորվեգիայի հելսինկյան հանձնաժողով ("NHC”), NOAS and Aitima, "Out the back door: the Dublin II regulation and illegal deportations from Greece”, հոկտեմբեր, 2009թ.,

- Human Rights Watch, "Greece: Unsafe and Unwelcoming Shores”, հոկտեմբեր, 2009թ.,

- ՄԱԿ ՓԳՀ, Observations on Greece as a country of asylum, դեկտեմբեր, 2009թ.,

- Amnesty International, "The Dublin II Trap: transfers of Dublin Asylum Seekers to Greece”, մարտ, 2010թ.,

- Մարդու իրավունքների ազգային հանձնաժողով (Հունաստան), "Detention conditions in police stations and detention areas of aliens”, ապրիլ, 2010թ.,

- Amnesty International, "Irregular migrants and asylum-seekers routinely detained in substandard conditions”, հուլիս 2010թ.:

B. Կալանքի տակ գտնվելու պայմանները

161. Վերը նշված զեկույցները վկայակոչում են Հունաստան ժամանելու պահին ապաստան հայցողներին կալանքի տակ վերցնելու կանոնավոր գործելակերպը, ընդ որում` կալանքը կարող է տևել մի քանի օրից մինչև մի քանի ամիս: Այդ գործելակերպը կիրառվում է ինչպես Հունաստան առաջին անգամ ժամանած ապաստան հայցողների, այնպես էլ այլ անձանց նկատմամբ, ովքեր Հունաստան են տեղափոխվում Եվրոպական Միության Մասնակից պետություններից Դուբլինի կանոնակարգին համապատասխան: Վկաները նշում են, որ կալանքի տակ վերցնելու պատճառների վերաբերյալ որևէ տեղեկատվություն չի տրամադրվում:

162. Վերը նշված զեկույցները պատրաստած բոլոր կազմակերպություններն ու մարմիններն իրենց կողմից այցելած կենտրոններում ականատես են եղել նույնանման պայմանների, որոնք անընդունելիության տեսանկյունից միմյանցից շատ չէին տարբերվում՝ բազմամարդություն, հակասանիտարիա, տարածքի նեղվածք, օդափոխության բացակայություն, զբոսանքի հնարավորության սահմանափակում կամ բացակայություն, հանգստանալու հնարավորության բացակայություն, ներքնակների պակաս և առկա ներքնակների կեղտոտություն, զուգարան ազատ գնալու արգելք, սանիտարահիգիենիկ հարմարությունների անբավարար վիճակ, առանձնանալու հնարավորության բացակայություն, բուժօգնություն ստանալու սահմանափակ հնարավորություն: Հարցազրույց անցած շատ մարդիկ նաև բողոքում էին այդ կենտրոնների աշխատակիցների կողմից իրենց վիրավորելու` հատկապես ռասայական հողի վրա, և հսկիչների կողմից ֆիզիկական բռնություն գործադրելու մասին:

163. Մասնավորապես, Խոշտանգումների դեմ եվրոպական հանձնաժողովի (ԽԵՀ) 2005թ. օգոստոսի 27-ից սեպտեմբերի 9-ը Հունաստան այցելելու արդյունքում կազմված զեկույցում նշվում էր.

«Օտարերկրացիների կացության համար նոր հատուկ շենքի կառուցումը (...) Հունաստանին հնարավորություն էր ընձեռում որդեգրելու եվրոպական նորմերին և չափորոշիչներին ավելի համապատասխանող մոտեցում: Ցավոք իշխանությունները պահպանեցին բանտային մեկուսացման մոտեցումը` հաճախ անտանելի պայմաններում և առանց նպատակային գործունեության ու առողջության ապահովման նվազագույն հնարավորություն ընձեռնելու այն անձանց համար, որոնք ոչ պատիժ են կրում, ոչ էլ կասկածվում են քրեական հանցագործություններ կատարելու մեջ և որոնք, ինչպես վկայում են բազմաթիվ հունական աղբյուրները, հաճախ ծանր ճանապարհորդություն են կատարում Հունաստան ժամանելու համար»:

2007թ. փետրվարին ԽԵՀ-ն ստուգումներ անցկացրեց 24 ոստիկանության բաժանմունքներում և հասարակական կարգի պահպանման նախարարության ենթակայության տակ գտնվող միգրանտների պահման կենտրոններում, որի արդյունքում հանգեց այն եզրակացության, որ «Հունաստանի իրավապահ մարմինների կողմից ազատությունից զրկված մարդիկ ենթարկվում են իրենց նկատմամբ դաժան վերաբերմունքի դրսևորման իրական վտանգի,: Նաև նշված էր, որ.

«[2005թ. ԽԵՀ-ի Հունաստան կատարած վերջին այցից հետո] իրավապահ մարմինների կողմից ձերբակալված անձանց նկատմամբ դրսևորվող վերաբերմունքի հարցում որևէ բարելավում տեղի չի ունեցել: ԽԵՀ-ի պատվիրակությունը մեկ անգամ ևս իրազեկվել է իրավապահ մարմինների կողմից կալանավորված մարդկանց նկատմամբ դրսևորվող դաժան վերաբերմունքի բազմաթիվ դեպքերի մասին: Հիմնականում խոսքը գնացել է մարդկանց ձերբակալելու կամ հարցաքննելու ժամանակ ոստիկանության աշխատողների կողմից ապտակներ, ձեռքով, ոտքով կամ մահակով հարվածներ հասցնելու մասին: (...) Մի շարք դեպքերում պատվիրակության բժիշկները եկել էին այն եզրակացության, որ կալանավորված անձանց մոտ առկա վնասվածքները համընկնում էին դաժան վերաբերմունքի այն դրսևորումների հետ, որոնցում մեղադրվում էին իրավապահ մարմինների աշխատակիցները»:

2008թ. նոյեմբերին Human Rights Watch կազմակերպությունը հետևյալ մտահոգությունն էր արտահայտել.

«Թեև Հունաստանի ոստիկանության մարմինները թույլ չէին տվել Human Rights Watch-ին այցելելու կալանքի կենտրոնները և տեղում ծանոթանալու պայմաններին, մեզ հաջողվեց տեղեկություն ստանալ կալանավորված անձանցից, որը վկայում է ոստիկանների դաժան վերաբերմունքի, խցերում բազմամարդության և հակասանիտարիայի մասին` հատկապես այն կենտրոններում, որոնք մեզ արգելել էին այցելել, այդ թվում՝ սահմանակետերի ոստիկանության բաժանմունքներում, օդանավակայանում, Վիեննայում և Միտիլինիում: Սույն զեկույցի նախորդ երեք բաժիններում նկարագրված պահման պայմաններն ու ոստիկանության կողմից կիրառվող բռնությունները անկասկած անմարդկային և նվաստացնող վերաբերմունք են հանդիսանում»:

2008թ. դեկտեմբերյան զեկույցում Cimade կազմակերպությունը նշել էր.

«2003թ. Լեսբոս ժամանածների թիվը կազմել է 1000 հոգի, 2007թ. արդեն 6000, իսկ 2008թ. առաջին ութ ամիսներին` 10000: (...) մեզ սպասում էի ցուցարարների մի խումբ, որոնք վանկարկում էին «ո՜չ սահմանին, ո՜չ քաղաքացիությանը, ո՜չ արտաքսմանը», և նրանցից շուրջ տասը բարձրաձայն պահանջում էին փակել այդ կենտրոնը: Ցանկապատից ձեռքեր էին պարզվում դեմի մեզ` հորդորելով օգնություն: Երեք մեծ վանդակապատ սենյակներ, որոնցից յուրաքանչյուրում պահվում է 85 մարդ Աֆղանստանից, Պաղեստինից, Սոմալիից, որոնք գտնվում են սարսափելի թշվառություն պայմաններում: Հունաստանում ամռան վերջում ցուրտ գիշերներ են, սակայն մարդիկ ստիպված էին քնել դատարկ բետոնե հատակին: Սենյակներում տհաճ հոտ էր, որն ինձ հիշեցնում էր Ռուասիի մեկուսատան սպասասրահները (...): Մարդիկ հիմնականում այստեղ էին գտնվում մի քանի օր, ոմանք նաև մի ամիս: Նրանք չեն հասկանում, թե ինչու են հայտնվել այնտեղ: Տղամարդկանց առանձնացրել են իրենց կանանցից և երեխաներից: Ես բարձրացա երկրորդ հարկ. վարակիչ հիվանդություն ունեցող մեկ շրիլանկացի պահվում էր փոքր մեկուսարանում: Սրահը, որտեղ երեխաներն ու կանայք են պահվում, միակն էր, որ բաց էր: Այնտեղ կային մահճակալներ, որոնց թիվը բավարար չէր և այդ իսկ պատճառով նաև դատարկ բետոնե հատակին գցած ներքնակներ: Ուշ ամառ էր, սակայն բոլորը բողոքում էին, որ իրենք մրսում են և վերմակները չեն հերիքում: Վերջին խուցն անչափահասների համար էր: Այնտեղ քսան հինգ հոգի էր պահվում: (...)»

2009թ. փետրվարյան զեկույցում Եվրախորհրդի Մարդու իրավունքների Հանձնակատարը գրել էր.

«Հանձնակատարի հետ հանդիպման ժամանակ Եվրոսի վարչության ղեկավարությունը տեղեկացրեց, որ 2008թ. դեկտեմբերի 1-ի դրությամբ այդ վարչության տարբեր մեկուսատներում գտնվում էին ոստիկանության կողմից կալանավորված 449 անօրինական միգրանտներ: Առավել մեծ թիվ էին կազմում հինգ երկրներից եկած միգրանտները՝ Իրաքից (215), Աֆղանստանից (62), Վրաստանից (49), Պակիստանից (37) և Պաղեստինից (27): 2008թ. դեկտեմբերի 9-ին` Հանձնակատարի ժամանման օրը, Ֆերեսի սահմանակետի մեկուսատանը, որը գործում է 2000 թվականից սկսած, ապրանքների պահեստներ նմանեցնող երկու առանձին սրահներում պահվում էին 45 երիտասարդ տղամարդիկ, որոնք հիմնականում Իրաքից եկած անօրինական միգրանտներ էին: (...) Նրանց բառացիորեն խցկել էին այդ սենյակներում, որտեղ նրանք ստիպված էին քնել և կանգնել դատարկ բետոնե գետնին` իրար կողք գցած ներքնակների վրա: Զուգարանները ողորմելի վիճակում էին: Կալանավորվածներից ոմանց ձեռքերին ակնհայտ մաշկային բծեր էին երևում, մեկ ոտաբոբիկ տղամարդ բողոքեց, որ կենտրոնի ղեկավարությունն իրեն կոշիկ ու մաքուր հագուստ չէր տվել (...): 2008թ. դեկտեմբերի 9-ին ոստիկանության ղեկավարությունը Հանձնակատարին տեղեկացրել էր, որ Կիպրինոսում (Ֆիլակիո) յոթ մեկուսացման սրահներում կալանքի տակ են գտնվում 320 միգրանտներ, որոնց հիմնական մասն Իրաքի և Աֆղանստանի քաղաքացիներ են»:

164. 2005թ. օգոստոսին և սեպտեմբերին ԽԵՀ-ն այցելել էր Աթենքի միջազգային օդանավակայանի հարևանությամբ գտնվող կալանավորման կենտրոնը: Զեկույցում նշվել էր.

«Մեկուսատան պայմանները ԽԵՀ-ի պատվիրակության մոտ մտահոգություն են առաջացնում: Յուրաքանչյուր խուց (9.5մԱ մակերեսով),ըստ պաշտոնական նախատեսվածի, կարող էր ընդունել հինգ մարդ, որն արդեն իսկ չափից շատ էր: Իրականում գրանցամատյաններից երևում էր, որ շատ դեպքերում, օրինակ` 2005թ. մայիսին և հունիսին մեկ խցում գտնվում էր վեց, իսկ որոշ դեպքերում` մինչև ինը հոգի: Խցերի ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ դրանք նախատեսված էին մեկ հոգու համար, քանի որ յուրաքանչյուր խցում կար միայն մեկ մահճակալի գետնախարիսխ, և բոլոր դեպքերում նման խցերում երկու կամ լավագույնը երեք մարդուց ավել գիշերելն անթույլատրելի է: Սանիտարական հարմարանքները գտնվում էին խցերից դուրս, և պատվիրակությունը բազմաթիվ բողոքներ ստացավ, որ ոստիկանության պահակներն ուշացումով էին արձագանքում զուգարան այցելելու մարդկանց խնդրանքին, բացի այդ ցնցուղից օգտվելու հնարավորությունը չափազանց սահմանափակ էր և նույն խցում պահվող մարդկանցից հինգն էլ բողոքում էին, որ յոթ օր ցնցուղ չէին ընդունել, որի մասին էր վկայում խցում տիրող գարշահոտությունը: Պատվիրակությունը նաև հանդիպեց մի մարդու, որը մեկ ու կես ամիս անց էր կացրել խցում առանց շորերը փոխելու, մաքուր օդ դուրս գալու, ֆիզիկական կամ որևէ այլ համարժեք գործողություն կատարելու հնարավորության»:

2007թ. Հունաստան այցելելուց հետո ԽԵՀ-ն նշել էր, որ Աթենքի միջազգային օդանավակայանի մեկուսատան խցերում ոստիկանության ձեռքերում գտնվող անձանց նկատմամբ դրսևորվող վերաբերմունքը և դաժանությունների մասին հաղորդումները վկայում էին, որ այդ հարցում որևէ դրական տեղաշարժ տեղի չի ունեցել.

«Պետրու Ռալի օտարերկրացիների մեկուսատանը Բանգլադեշի մի քաղաքացի ասաց, որ, երբ Աթենքի միջազգային օդանավակայանում նա հրաժարվել էր հեռանալ երկրից, ուղեկցող ոստիկանության աշխատակիցներն ապտակել և ոտքի հարվածներ էին հասցրել նրան: Իր հաղորդմամբ այնուհետև նրանք սեղմել էին նրա կոկորդը, մատերով սեղմում էին իր ակնախոռոչները, ձեռքերը ոլորել էին մեջքի հետևում և ոտքի հարվածներ էին հասցրել իր ոտքերին, հետույքին և որովայնին, որից հետո նա ուշագնաց էր եղել: Պատվիրակության բժիշկներից մեկն անցկացրեց նրա զննությունը և արձանագրեց հետևյալ վնասվածքները` փոքր քերծվածք (մոտ 0.3 սմ) ստորին շրթի վրա, ձախ աչքի տակ թշին գծաձև կապտուկ (2 սմ) երկու ճանգռվածքներով, ճակատի երկու կողմերից մուգ կարմիր տարածված արյունախեղդեր և կարմրագույն կապտուկ (2 սմ) կրծքավանդակի դիմացի մասում, ուռուցք պարանոցի առջևի մասում վահանագեղձի շրջանում, այտուցներ երկու ուսերին, մուգ կարմիր տարածված արյունախեղդեր աջ ոտքին, ծնկի ստորին և հարևան մասերում, որոնք շրջապատված են կարմրավուն ճմլվածքներով (մոտ 2 սմ x 2 սմ)»:

165. 2009թ. հոկտեմբերին և 2010թ. մայիսին կատարած երկու այցերի ժամանակ Amnesty International-ը հետևյալ ձևով էր նկարագրել օդանավակայանի մոտ գտնվող մեկուսատունը.

«Շենքը բաժանված է երեք բաժինների: Առաջինը բաղկացած է երեք խցերից՝ յուրաքանչյուրը մոտավորապես 7 քառակուսի մետր մակերեսով: Յուրաքանչյուր խուց ունի մեկ պատուհան և բաժնում կա երկու առանձին զուգարան ու ջրցողարան: Երկրորդը բաղկացած է երեք մեծ խցերից՝ յուրաքանչյուրը մոտավորապես 50 քառակուսի մետր մակերեսով: Խցերից դուրս միջանցքում կան առանձին զուգարաններ: Երրորդ բաժինը բաղկացած է ինը շատ փոքր խցերից՝ յուրաքանչյուրը մոտավորապես 10 քառակուսի մետր մակերեսով: Խցերն օղակաձև դասավորված են փոքր միջանցքի շուրջ, որտեղ գտնվում է քարտով գործող հեռախոս: Միջանցքի հակառակ մասում գտնվում են երկու զուգարաններ և երկու ջրցողարաններ:

2009թ. հոկտեմբերի այցի ժամանակ Amnesty International-ի պատվիրակությունը հնարավորություն ունեցավ տեսնելու առաջին երկու բաժինները, որտեղ կալանքի տակ պահվում էին «Դուբլին II» ընթացակարգով վերադարձված և այլ ապաստան հայցողները: Պատվիրակության անդամները ականատես եղան, խցերում թույլատրելի նորմերը գերազանցող մարդկանց քանակին և դրանց անթույլատրելի պայմաններին: Շատ ապաստան հայցողներ հայտնում էին, որ ոստիկանության աշխատակիցները հայհոյանքներով վիրավորում էին նրանց:

2010թ. մայիսի այցի ժամանակ Amnesty International կազմակերպության ներկայացուցիչներին թույլ տվեցին այցելել երեք բաժինները: Ոստիկանության մարմինները պատվիրակությանը հայտնեցին, որ առաջին բաժնում պահվում էին «Դուբլին II» ընթացակարգով արտահանձնված և այլ ապաստան հայցողները, երկրորդում` Հունաստանից կեղծ փաստաթղթերով մեկնելու փորձ կատարելու համար մեղադրվող կին ապօրինի միգրանտները, իսկ երրորդում Հունաստանից կեղծ փաստաթղթերով մեկնելու փորձ կատարելու համար մեղադրվող տղամարդ ապօրինի միգրանտները:

2010թ. մայիսի այցի ժամանակ առաջին բաժնում կային յոթ ապաստան հայցողներ (վեց տղամարդ և մեկ կին), որոնցից, սակայն, ոչ մեկը «Դուբլին II» ընթացակարգով արտահանձնված անձ չէր հանդիսանում: Երկրորդ բաժնում մեկ խցում պահվում էին 15 կանայք, որոնցից երեքը հղի էին: Հղի կանանցից մեկը պատվիրակության այցի ընթացքում մի քանի անգամ բողոքեց, որ չէր կարող շնչել և խնդրում էր, որպեսզի նրան թույլ տային մաքուր օդ դուրս գալ: Մյուս խցում տղամարդկանցից մեկն ուներ ոտքի վնասվածք: Առաջին և երկրորդ բաժիններում պահվող մարդիկ Amnesty International-ի պատվիրակությանն ասացին, որ ոստիկանությունը հազվադեպ էր բացում իրենց բաժինների դռները: Արդյունքում նրանք չէին կարող օգտվել դրսում տեղադրված ջրի սառնացուցիչից և ստիպված էին ջուրը խմել սանհանգույցներում: Այցի ժամանակ երրորդ բաժնում չափազանց մեծ նեղվածքի պայմաններում պահվում էին 145 կալանավորներ: Նրանց թվում պատվիրակությունը հայտնաբերեց «Դուբլին II» ընթացակարգով վերադարձված մեկ անձի: Ընդհանուր առմամբ գործում էին ինը խցեր: Պատվիրակության անդամներին հաջողվեց այցելել միայն երկու խուց, որոնցից յուրաքանչյուրում կար միայն մեկ մահճակալ (բետոնե գետնախարիսխ, որի վրա ներքնակ էր գցած), սակայն բնակվում էին 14-ից 17 անձինք: Ներքնակները չէին բավականացնում և կալանավորները ստիպված էին քնելու գետնին: Մարդկանց մեծ թվի և գետնին գցած ներքնակների պատճառով տեղաշարժվելը հնարավոր չէր: Կալանավորները Amnesty International-ին հայտնեցին, որ նեղվածության պատճառով նրանք բոլորը չէին կարողանում միաժամանակ պառկել և քնել: Թեև այցելած խցերում կային պատուհաններ, դրանց բազմամարդության պատճառով օդափոխությունն անբավարար էր: Խցերում անտանելի շոգ էր:

Երրորդ բաժնում պահվող կալանավորներն ասացին Amnesty International-ին, որ ոստիկանության աշխատակիցները թույլ չէին տալիս իրենց խցերից միջանցք դուրս գալ և, որ զուգարան գնալը մեծ խնդիր էր: Պատվիրակության այցի ժամանակ կալանավորները թակում էին խցերի դռները և հուսահատորեն խնդրում ոստիկաններին թույլ տալու իրենց զուգարան գնալ: Amnesty International-ի պատվիրակության անդամները նկատել էին, որ որոշ մարդկանց ձեռքերում, որոնց թույլ էր տրվել զուգարան դուրս գալ, կային պլաստմասսյա շշեր, որոնք կիսով չափ կամ գրեթե ամբողջությամբ լցված էին մեզով: Ոստիկանության մարմինների ներկայացուցիչները խոստովանեցին, որ բոլոր խցերում կալանավորներն իրենց բնական կարիքների համար օգտագործում էին պլաստմասսյա շշեր, որոնք դատարկում էին, երբ իրենց զուգարան գնալ էր թույլատրվում: Պատվիրակության անդամները նաև նկատեցին, որ սանհանգույցներում հարմարությունները կեղտոտ էին, իսկ երկու ցնցխախցիկները ոչ դռներ ունեին ոչ էլ վարագույրներ և այդպիսով մեկուսանալու որևէ հնարավորություն չկար:

Աթենք օդանավակայանի ոստիկանության մարմինների աշխատակիցները հայտնեցին Amnesty International-ին, որ օդանավակայանում ձերբակալված կեղծ փաստաթղթեր օգտագործող անկանոն միգրանտների կամ ապաստան հայցողների ազատազրկումը, որոնք ի վիճակի չէին վճարել դատավարության ծախսերի համար, էլ ավելի էր խորացնում մեկուսատան խցերում բազմամարդության խնդիրը:

Այցի ժամանակ կազմակերպությունը նկատել էր, որ բոլոր բաժիններում ամբողջովին բացակայում էին հիգիենիկ պարագաները, այդ թվում` չկար օճառ, օճառահեղուկ և զուգարանի թուղթ: Բացի այդ կալանավորներից շատերը պատվիրակությանը տեղեկացրեցին, որ չէին կարող օգտվել իրենց ուղեբեռից և այնտեղից վերցնել անձնական իրերը, այդ թվում՝ սպիտակեղենի և հագուստի փոխնորդը: Ոմանք ասացին, որ այդ պատճառով ստիպված էին շաբաթներով նույն սպիտակեղենը ու հագուստը կրել: Նաև նրանց ընդհանրապես թույլ չէր տրվում դուրս գալ մաքուր օդ: Երկու հոգի բողոքեցին, որ չէին կարող ընդունել իրենց նշանակված դեղերը, քանի որ դրանք մնացել էին ուղեբեռում: Նույնպիսի հաշվետվություններ էին ստացվել 2009թ. հոկտեմբերի այցի ժամանակ: Բացի այդ 2009թ. հոկտեմբերից ի վեր` առկա մտահոգությունը բուժօգնության բացակայության մասին մինչ օրս չի վերացել: Օդանավակայանի ոստիկանությունը հաղորդել էր Amnesty International-ին, որ մեկուսատանը բժիշկի հաստիք չկար և բուժօգնություն տրամադրվում էր միայն կալանավորի խնդրանքով՝ զանգահարելով օդանավակայանի շտապօգնության բժիշկներին»:

166. 2010թ. ապրիլի 30-ի այցից հետո Mռdecins sans FrontiՌres կազմակերպության հունաստանյան ներկայացուցչությունը հրապարակեց մի զեկույց, որտեղ նույնպես նկարագրեց փախստականների կենտրոնի (300 կալանավորներ) անթույլատրելի բազմամարդությունն ու սանիտարահիգիենիկ պայմանները: Առանց օդափոխման և ընդամենը երեք սանհանգույց ունեցող երեք ընտանեկան խցերում, որոնք նախատեսված էին ութից տասներկու հոգու համար, 155 մարդ էր պահվում:

C. Կենսապայմանները

167. 160-րդ կետում թվարկված զեկույցները կազմելիս հարցազրույցներ տրված մարդկանց խոսքերով ապաստան հայցողներին ազատելուց հետո մոտեցումները տարբեր էին: Աթենքի միջազգային օդանավակայանում նրանց անմիջապես վարդագույն քարտ էին տրամադրում կամ կարգադրում էին այն ստանալու համար ներկայանալ Ատիկայի ոստիկանության բաժանմունք: Երբեմն առաջին անգամ Հունաստանում գտնվող անձանց ուղղակիորեն հրահանգ էր տրվում մի քանի օրվա ընթացքում հեռանալ երկրից: Երկրի այլ շրջաններ ժամանած և այնտեղ ձերբակալված անձանց նկատմամբ կիրառվող գործելակերպը ավելի հետևողական էր. նրանց հրահանգում էին լքել երկիրը և ուղարկում երկրի որևէ մեծ քաղաք, օրինակ՝ Աթենք կամ Պատրաս:

168. Բոլոր դեպքերում բնակվելու հնարավորությունների մասին նրանց որևէ տեղեկատվություն չէր տրամադրվում: Մասնավորապես, հարցազրույցներ անցած մարդիկ հայտնում են, որ ոչ ոք նրանց չէր ասել, թե նրանք պետք է հաղորդեին իշխանություններին այն մասին, որ ապրելու որևէ տեղ չունեն, քանի որ այդ դեպքում իշխանությունները ստիպված կլինեին միջոցներ ձեռնարկել նրանց որևէ կացարան տրամադրելու համար:

169. Այն անձինք, ովքեր Հունաստանում չունեն ընտանիք կամ բարեկամներ և չեն կարող տան վարձ վճարել, ստիպված էին գիշերը փողոցում անցկացնել: Արդյունքում շատ տնազուրկ ապաստան հայցողներ, հիմնականում միայնակ տղամարդիկ, ինչպես նաև ընտանիքներ, ապօրինի զբաղեցրել էին հանրային տարածքները, օրինակ՝ Պատրասի ժամանակավոր ճամբարը, որտեղից նրանք հեռացվել էին 2009թ. հուլիսին և այնուհետև այն քանդվել էր, կամ բնակվում էին Աթենքի վճռաբեկ դատարանի հին շենքում ու քաղաքի այգիներում:

170. Հարցազրույցներին մասնակցած մարդկանցից շատերը հայտնում էին, որ իրենք գտնվում էին շարունակական վախի մթնոլորտում, որ կենթարկվեն հարձակման ու կողոպուտի, և անվերջ զրկանքների պայմաններում ապրելու հետևանքով ամբողջությամբ հուսալքված էին (սննդի հայթայթման դժվարություն, սանիտարահիգիենիկ հարմարանքներից զրկվածություն և այլն):

171. Սովորաբար այդ մարդկանց գոյատևման միակ միջոցը հանրության, Կարմիր խաչի և որոշ կրոնական հաստատությունների կողմից տրամադրվող օգնությունն էր:

172. Վարդագույն քարտ ունենալը որևէ դեր չէր խաղում պետությունից օգնություն ստանալու հարցում, իսկ ժամանակավոր աշխատանքի թույլտվություն ստանալուն խոչընդոտում էին բյուրոկրատական քաշքշուկները: Օրինակ, հայցատուն, որպեսզի հարկային հաշվառման համար ստանար, պետք է ապացուցեր, որ ունի մշտական բնակության վայր, որն արդեն իսկ դուրս էր մղում տնազուրկներին զբաղվածության շուկայից: Բացի այդ, առողջապահության հարցերով զբաղվող մարմինների վերաբերմունքը չէր վկայում այն մասին, որ վերջիններս գիտեին ապաստան հայցողներին անվճար բուժօգնություն տրամադրելու իրենց պարտականության կամ այն առողջապահական վտանգների մասին, որոնց առջև կանգնած էին այդ մարդիկ:

2008թ. նոյեմբերին, Human Right Watch կազմակերպությունը հաղորդել էր.

,Տարբեր ազգություն ունեցող ապաստան հայցողները, որոնց հաջողվում է ստանալ և պահպանել կարմիր քարտը, քիչ հույս կարող են փայփայել, որ կառավարությունը կօգնի իրենց այն հաճախ երկարաձգվող ժամանակահատվածում, երբ ուսումնասիրվում են իրենց հայցերը: Նրանց շարքերում տնազուրկ և թշվառության մեջ գտնվող մարդիկ հաճախ չունեն կացության և նվազագույն սոցիալական աջակցության որևէ հնարավորություն՝ Հունաստանում նման մարդկանց համար գործող կացության կենտրոնները կարող են ընդունել միայն 770 առավել կարիքավոր և խոցելի ապաստան հայցողներին: Թեև 10 ընդունման կենտրոններից երեքը նախատեսված են խնամազուրկ երեխաների համար, Human Rights Watch-ը նաև հանդիպել է փողոցներում, այգիներում և լքված շենքերում ապրող խնամազուրկ երեխաների, որոնք ստիպված էին այդտեղ ապրել կացարանից և սոցիալական ծառայություններից օգտվելու հնարավորությունից զրկված լինելու պատճառով: 15 տարեկան նիգերիացի մի տղա հաշվառման էր վերցված ոստիկանությունում, սակայն Human Rights Watch-ին հարցազրույց տալու ժամանակ ապրում էր փողոցում և ոչ մի օգնություն չէր ստանում: «Ես մինչ այժմ չունեմ որևէ մի տեղ, որտեղ կարող եմ ապրել: Իրավաբանները ինձ հասցե էին տվել, որտեղ ես կարող էի ապրել: Հիմա ես փողոցում եմ գիշերում: Ես ոչ մի տեղ չեմ ապրում: Ես անվերջ մրսում և վախենում եմ: Քարշ եմ գալիս մինչև գիշերվա մեկը կամ երկուսը, իսկ այնուհետև գնում եմ այգի, որտեղ քնում եմ» պատմել էր նա: 2008թ. ապրիլին Ապաստան հայցողների Նորվեգիայի ասոցիացիան (ԱՀՆԱ), Նորվեգիայի Հելսինկյան հանձնաժողովը, և Հունաստանի Հելսինկյան մշտադիտարկողը համատեղ հաղորդեցին Հունաստանում «Դուբլին II» կանոնակարգով փախստականներին սպասող անմխիթար կացության և սոցիալական պայմանների մասին` նշելով որ թշվառության մեջ գտնվող անձանց տրամադրվող կացության տեղերը «չնչին» էին, իսկ փոքրաքանակ կացության կենտրոններում պայմանները «սոսկալի»: Զեկույցում նշվում էր. «Ապաստան հայցողների զգալի մասը զրկված է որևէ սոցիալական օժանդակությունից ինչպես կացության, այնպես էլ որևէ այլ սոցիալական օգնության իմաստով: Հունաստանը գործնականում այնպիսի երկիր է, որտեղ ապաստան հայցողներն ու փախստականները գրեթե ամբողջությամբ թողնված են սեփական հույսի վրա»:

D. Ապաստանի ընթացակարգը

1. Ապաստանի ընթացակարգից օգտվելու հնարավորությունը

173. 160-րդ կետում նշված զեկույցում նկարագրված են ապաստան հայցելու ընթացակարգից օգտվելու համար բազմաթիվ խոչընդոտներ, որոնք այն անհնարին կամ չափազանց դժվար են դարձնում ինչպես Հունաստան առաջին անգամ ժամանողների, այնպես էլ Դուբլինի կանոնակարգի համաձայն Աթենք միջազգային օդանավակայանով ժամանած անձանց համար:

174. Միջազգային կազմակերպությունների և հասարակական կազմակերպությունների կողմից ուղղակի ստացված վկայությունները կարող են ամփոփվել հետևյալ ձևով:

175. Ապաստանի հայցերը շատ հազվադեպ են ուղղակիորեն ներկայացվում միջազգային օդանավակայանի անվտանգության ծառայության աշխատակիցներին` այդ ծառայության մասին տեղեկատվության բացակայության պատճառով:

176. Օդանավակայան ժամանելիս ապաստան հայցողները որպես կանոն անմիջապես կալանավորվում են, մինչև որ կպարզվի իրենց կարգավիճակը:

177. Ազատ արձակվելուց հետո նրանք, ովքեր առաջին անգամ են ժամանել Հունաստան, որոշ դեպքերում ստանում են երկրից հեռանալու մասին հունարեն լեզվով գրված կարգադրություն` չիրազեկվելով ապաստան հայցելու կամ այդ նպատակով իրավաբանի հետ հաղորդակցվելու հնարավորության մասին: Հայտնի են դեպքեր, երբ Դուբլինի կանոնակարգով վերադարձված անձինք առաջին անգամ Հունաստան ժամանելիս ստացել էին երկրից հեռանալու մասին կարգադրություն այն հիմնավորմամբ, որ հայց ներկայացնելու համար բոլոր ժամկետները սպառվել են:

178. Մի շարք կազմակերպություններ հաղորդում են, որ Դուբլինի կանոնակարգով վերադարձված անձանց Աթենքի օդանավակայանում ոչ միշտ է տրամադրվում ապաստանի ընթացակարգի մասին տեղեկատվական գրքույկը: Նրանց չի տրվում նաև որևէ տեղեկատվություն ընթացակարգերի և վերջնաժամկետների, ինչպես նաև իրավաբանական խորհրդատվություն ստանալու համար իրավաբանի կամ որևէ հասարակական կազմակերպության հետ կապ հաստատելու հնարավորության մասին:

179. Ավելին, ոստիկանությունը դիմում է տարբեր հնարքների, որպեսզի վերջիններս չօգտվեն այդ ընթացակարգից: Օրինակ, տարբեր վկաների խոսքերով, ոստիկանությունը նրանց համոզում էր, որ ընթացակարգին ընթացք տալու համար բնակության հասցե ունենալը պարտադիր նախապայման է:

180. Ոստիկանության բաժանմունք ներկայանալու և բնակության հասցեն հաղորդելու համար ապաստան հայցողներին տրվող եռօրյա ժամկետը գործնականում չափազանց կարճ է: Նշված գրասենյակները գործնականում անհասանելի են՝ մեծ հերթերի և այն պատճառով, որ ապաստանի հայց կարելի է ներկայացնել միայն շաբաթվա մեկ օր: Բացի այդ, գրասենյակի մուտքի թույլտվությունը թողնված է այն հսկող աշխատակիցների հայեցողությանը և գոյություն չունեն որևէ չափորոշիչներ, որոնցով առաջնահերթությունը կտրվի նրանց, ովքեր ցանկանում են ապաստան հայցել: Լինում են դեպքեր, երբ նշանակված օրը ներկայանում են հազարավոր մարդիկ, մինչդեռ շաբաթվա ընթացքում գրանցվում են ընդամենը 300-350 հայցեր: Ներկայումս օրական գրանցվում է մոտ քսան հայց, այնինչ դրսում իրենց հերթին են սպասում շուրջ 2000 մարդ, որոնք դեռ պետք է տարբեր ձևակերպումներ կատարեն: Արդյունքում առաջին հարցազրույցի ժամկետի մասին ծանուցվելու համար նրանք դեռ շատ երկար պետք է սպասեն:

181. Թարգմանության խիստ անբավարար հնարավորության պատճառով առաջին հարցազրույցը սովորաբար տեղի է ունենում այնպիսի լեզվով, որն ապաստան հայցողը չի հասկանում: Հարցազրույցները ձևական բնույթ են կրում և հիմնականում սահմանափակվում են ապաստան հայցողին հարցնելով, թե ինչու է նա ժամանել Հունաստան, ընդ որում` որևէ հարց չի տրվում նրա քաղաքացիության երկրում տիրող իրավիճակի մասին: Բացի այդ, որևէ իրավաբանական օգնությունից զրկված դիմողները չունեն իրավաբան վարձելու համար անհրաժեշտ գումար և չափազանց հազվադեպ են ուղեկցվում իրավաբանի կողմից:

182. Ինչ վերաբերում է Եվրոպական դատարան դիմելու հնարավորությանը, թեև տեսականում բոլոր ապաստան հայցողները կարող են դիմել Դատարան և միջնորդել Դատարանի կանոնակարգի 39 կանոնը կիրառելու համար, իրականում վերոնշյալ թերություններն այնքան զգալի են, որ ապաստան հայցողների համար Դատարան դիմելու հնարավորությունը գրեթե անհասանելի է: Դրանով է բացատրվում Դատարանում ապաստան հայցողներից ստացվող դիմումների փոքր թիվը և Հունաստանի դեմ հայցի ապահովման միջոցներ կիրառելու միջնորդությունների սակավությունը:

2. Ապաստանի հայցերի քննության ընթացակարգը

183. Վերոնշյալ զեկույցներում նաև քննադատվում են ապաստանի հայցերի քննության ընթացակարգի թերությունները:

184. Գործերի գերակշիռ մեծամասնությունն առաջին ատյանում մերժվում է, քանի որ համարվում է, որ հայցերը ներկայացվել են տնտեսական նկատառումով: ՄԱԿ ՓԳՀ-ի կողմից 2010թ. անցկացված ուսումնասիրությունը վկայում է, որ առաջին ատյանում կայացված 202 որոշումներից 201-ը բացասական էին, ընդ որում` դրանք ձևակերպված էին կարծրատիպ ձևաչափով և հայցատուի քաղաքացիության երկրի, կայացված որոշման պարզաբանման կամ իրավական հիմնավորման վերաբերյալ որևէ տեղեկատվություն չէին պարունակում:

185. Զեկույցներում քննադատվում է ապաստանի հայցերի քննության համար պատասխանատու ոստիկանության աշխատակիցների կրթության, գիտելիքի և իրազեկվածության պակասը: Համաձայն ՄԱԿ ՓԳՀ-ի տվյալների` 2008թ. Ատիկայի ոստիկանության բաժանմունքում ապաստանի հայցերի քննությամբ զբաղվող վաթսուն հինգ աշխատակիցներից միայն տասնմեկն էին մասնագիտանում ապաստանի հարցերում:

186. Համաձայն մի շարք զեկույցների` հաճախ հայցը մերժելու որոշումը և այն բողոքարկելու ժամկետը նշվում էին վարդագույն քարտի տրամադրման կամ երկարացման պահին տրվող փաստաթղթում, որը կազմված էր հունարեն լեզվով: Քանի որ քարտերը երկարացվում էին վեց ամիսը մեկ, հայցատուներն իրականում չէին հասկանում, որ իրենց հայցը մերժվել է և որ իրենք այդ որոշումը բողոքարկելու իրավունք ունեն: Սակայն եթե նրանք բողոքը չէին ներկայացնում սահմանված ժամկետում, ապա գործընթացից դուրս էին մնում, հայտնվում էին անօրինական կարգավիճակում և կանգնում էին ձերբակալվելու և մինչ վտարվելը կալանքի տակ գտնվելու վտանգի առջև:

187. Մարդու իրավունքների հարցերով Եվրախորհրդի հանձնակատարը և ՄԱԿ ՓԳՀ-ն նաև ընդգծում էին, որ «անհայտ հասցեով անձանց» ծանուցման ընթացակարգն իրականում չէր գործում: Արդյունքում շատ ապաստան հայցողներ զրկված էին իրենց հայցի քննության ընթացքին հետևելու հնարավորությունից և ժամկետների մեջ չէին տեղավորվում:

188. Ապաստանի հայցերի և բողոքների քննությունը շատ երկար է տևում: Համաձայն ՄԱԿ ՓԳՀ-ի` 2009թ. հուլիսին առաջին ատյանում 6145 հայցերի և 42700 բողոքների քննությունը ձգձգվել էր: Հունաստանի քաղաքացիական պաշտպանության նախարարի կողմից Հանձնակատարին ներկայացված տեղեկատվության համաձայն` 2010թ. փետրվարի դրությամբ դեռևս քննության չառնված ապաստանի հայցերի ընդհանուր թիվը կազմել էր 44650:

3. Իրավական պաշտպանություն

189. Համամիտ չլինելով, մասնավորապես, 2009 թվականին փախստականների հարցերով հանձնաժողովների երկրորդ ատյանի մարմնի լիազորությունների կասեցման հետ (տե՛ս սույն վճռի 115-րդ կետը), ՄԱԿ ՓԳՀ-ն 2009թ. հուլիսի 17-ի իր մամլո հաղորդագրությունում հաղորդեց, որ այլևս չի մասնակցելու Հունաստանում իրականացվող ապաստանի ընթացակարգին:

190. Ինչ վերաբերում է Գերագույն վարչական դատարան հղվող գանգատներին, 160-րդ կետում նշված զեկույցներում քննադատվում է վարույթի չափազանց երկար ընթացքը: Եվրախորհրդի Մարդու իրավունքների հանձնակատարի համաձայն` ներկա պահի դրությամբ վարույթը միջինում տևում էր հինգ և կես տարի: Զեկույցներում նաև ընդգծվում էր, որ բացասական որոշման բողոքարկումը ինքնաբերաբար չէր կասեցնում դրա կիրառումը և այն կանգնեցնելու համար պահանջվում է առանձին վարույթ: Վերջինս կարող էր տևել տաս օրից մինչև չորս տարի: Միևնույն ժամանակ զեկույցներում նշվում էր, որ Գերագույն վարչական դատարանի քննությունը խորքային բնույթ չի կրում և հաշվի չի առնում Կոնվենցիայի խախտումների մասին բողոքներում ներկայացվող կարևոր հանգամանքները:

191. Վերջապես, զեկույցներում նշվում էր, որ գործնականում Գերագույն վարչական դատարան գանգատ հղելու համար իրավական օգնության համակարգը չի գործում: Այն արգելակված է նման օգնություն տրամադրող իրավաբանների մոտ հետաքրքրվածության բացակայության և արդյունքում նրանց պակասի պատճառով, որը վարույթի երկարատևության և վարձատրության ձգձգման հետևանք է:

4. Վերադարձի [refoulement] վտանգը

192. Հունաստանի իշխանությունների կողմից ապաստան հայցողների refoulement-ի վտանգը` անկախ նրանից կատարվում է այն անուղղակիորեն Թուրքիայով, թե ուղղակիորեն ապաստան հայցողի քաղաքացիության երկիր, մշտապես մտահոգության տեղիք է տալիս: Այդ գործելակերպի մասին մասնավորապես խոսվում է սույն վճռի 161-րդ կետում նշված զեկույցներում, ինչպես նաև լրատվամիջոցների հաղորդումներում, որտեղ ընդգծվում է, որ Հունաստանի իշխանությունները որոշ դեպքերում իրականացնում են հավաքական արտաքսում ինչպես դեռ ապաստանի հայց չներկայացրած ապաստան հայցողների, այնպես էլ նրանց, ում հայցերը գրանցվել են և ովքեր ստացել են վարդագույն քարտեր: Թուրքիա վտարումն իրականացվում է կամ Հունաստանի իշխանությունների սեփական նախաձեռնությամբ՝ Թուրքիայի սահմանում, կամ Հունաստանի և Թուրքիայի միջև կնքված հետընդունման պայմանագրի շրջանակում: Պարզվել է, որ նման ուղիով արտաքսված որոշ մարդիկ Թուրքիայի իշխանությունների կողմից այնուհետև վերադարձվել են Աֆղանստան՝ առանց քննության առնելու նրանց կողմից ներկայացվող ապաստանի հայցերը:

193. Տարբեր զեկույցներում ուշադրությունը սևեռվում է ապաստանի հայցը մերժելու դեպքում անմիջապես refoulement-ի իրականացման լուրջ վտանգի վրա, քանի որ Գերագույն վարչական դատարան հղվող գանգատն ինքնաբերաբար չի կանգնեցնում որոշման կատարումը:

5. 2009թ. ապրիլին հղված ՄԱԿ ՓԳՀ-ի նամակը

194. 2009թ. ապրիլի 2-ին ՄԱԿ ՓԳՀ-ն նամակ հղեց Բելգիայի միգրացիայի և ապաստանի քաղաքականության հարցերով նախարարին` քննադատելով Հունաստանում ապաստանի ընթացակարգում առկա թերություններն ու ապաստան հայցողների ընդունման պայմանները, և առաջարկելով դադարեցնելու նրանց տեղափոխումը Հունաստան: Նամակի պատճենն ուղարկվել էր Օտարերկրացիների հարցերով վարչություն. Նամակում մասնավորապես նշված էր.

«ՄԱԿ ՓԳՀ-ն տեղյակ է, որ Եվրոպական դատարանը K.R.S. v. the United Kingdom գործով վճռում ... վերջերս հանգել էր այն եզրակացության, որ ապաստան հայցողին Հունաստանին արտահանձնելը Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի նպատակների համար refoulement-ի վտանգ չէր ներկայացնում: Սակայն, Դատարանը որևէ դիրքորոշում չէր արտահայտել Հունաստանի կողմից փախստականների հարցերով միջազգային նորմերը պահպանելու հարցի վերաբերյալ: Մասնավորապես Դատարանը ոչինչ չէր ասել այն մասին, թե արդյոք ապաստան հայցողների ընդունման պայմանները համապատասխանում էին մարդու իրավունքների պաշտպանության տարածաշրջանային և միջազգային չափորոշիչներին, արդյոք ապաստան հայցողների հայցերն անաչառ կերպով քննության են առնվում և արդյոք փախստականները կարող են արդյունավետ իրականացնել Ժնևի կոնվենցիայով սահմանված իրենց իրավունքները: ՄԱԿ ՓԳՀ-ն կարծում է, որ դեռևս դա այդպես չէ»:

195. Նամակի վերջում նշվում էր.

«Վերոնշյալ պատճառներից ելնելով` ՄԱԿ ՓԳՀ-ն անփոփոխ է թողնում Հունաստանի ապաստանի համակարգի վերաբերյալ իր գնահատականները և 2008թ. ապրիլին տրված առաջարկությունները` համաձայն որոնց կառավարություններն ապաստան հայցողներին չպետք է տեղափոխեն Հունաստան և իրենք իրականացնեն նման ապաստանի հայցերի քննությունը՝ Դուբլինի կանոնակարգի 3-րդ հոդվածի 2-րդ կետին համապատասխան»:

VI. Աֆղանստանում իրավիճակը նկարագրող միջազգային փաստաթղթերը

196. Աֆղանստանը ներգրավված է զինված հակամարտությունում 1979 թվականից: Ներկա իրավիճակը ստեղծվել է 1994-2001թթ. քաղաքացիական պատերազմի արդյունքում, որի ընթացքում Մոջահեդինները (հակախորհրդային դիմադրության մասնակիցները, որոնցից շատերը ներկայումս պետական պաշտոններ են զբաղեցնում) պայքարում են Թալիբանների շարժման դեմ, ինչպես նաև բխում է 2001թ. սեպտեմբերի 11-ին ԱՄՆ-ում կատարված ահաբեկչական գործողություններից:

197. Համաձայն ՄԱԿ ՓԳՀ-ի 2009թ. «Աֆղանստանցի միջազգային պաշտպանություն հայցողների կարիքների գնահատման ուղեցույց»-ի, որը փոխարինեց 2007թ. ուղեցույցը` իրավիճակն Աֆղանստանում կարող է ներկայացվել, որպես թեժացող զինված հակասություն, որին ուղեկցում է լուրջ և համատարած մարդու իրավունքների նպատակային ոտնահարումը: Կառավարությունը և նրա միջազգային դաշնակիցները հակամարտում են տարբեր ապստամբ խմբավորումների հետ, որոնց թվում են Թալիբանները, «Հեզբ-է-Իսլամի»-ն և «Ալ-Քաիդա»-ն: Օրինական և ապօրինի զինված խմբերի և կազմակերպված հանցավոր խմբերի բազմությունը նույնպես կարևոր դեր է խաղում հակամարտությունում: Չնայած բարեփոխումների ուղղությամբ ձեռնարկվող քայլերին` Աֆղանստանում դեռևս մոլեգնում է համընդհանուր կոռուպցիան, բացակայում է պատշաճ իրավական համակարգը և արդյունավետ արդարադատության հնարավորությունը: Մարդու իրավունքների խախտումները գրեթե չեն կասեցվում դատաիրավական համակարգի կողմից և երկրում շարունակում է իշխել անպատժելիության մթնոլորտը: Կրոնական պահպանողականության շարունակական ամրապնդումը ստիպել է կառավարությունը և խորհրդարանին էապես սահմանափակել մարդկանց հիմնարար ազատություններն ու իրավունքները:

198. Վերոնշյալ փաստաթղթում ՄԱԿ ՓԳՀ-ն նշում է, որ մարտական գործողությունների հիմնական մասն իրականացվում է երկրի հարավային և հարավ-արևելյան մասերում: Հարավում Թալիբանների հենարանը հանդիսացող Հելմանդ և Քանդահար նահանգներում դաժան մարտեր են ընթանում: Երկրի հարավային, հարավ-արևելյան և արևելյան շրջաններում ծավալված հակամարտությունը տեղաշարժի է ենթարկել բնակչությանը և քաղաքացիական բնակչության մեծ կորուստների է հանգեցրել:

199. Գնալով ավելանում են ապացույցները, որ մարդիկ, որոնք պետական ծրագրեր են իրականացնում կամ համարվում են դրանց իրականացնողները, ինչպես նաև հասարակական և քաղաքացիական կազմակերպությունները, որոնք աշխատում են Աֆղանստանում միջազգային ուժերի հետ կամ համարվում են դրանց հետ աշխատողներ, կանգնած են հակակառավարական խմբավորումների թիրախը դառնալու շատ լուրջ վտանգի առջև:

200. Ինչ վերաբերում է երկրի ներսում տեղափոխման հնարավորություններին, ՄԱԿ ՓԳՀ-ն ընդգծում է, որ Աֆղանստանի ոչ մի շրջան անվտանգ չէ և եթե նույնիսկ այդպիսին գտնվեր, այն անհասանելի կլիներ, քանի որ Աֆղանստանի ճանապարհների մեծ մասը գտնվում են զինված գործողությունների գոտիներում:

201. Քաբուլում իրավիճակը վատթարացել է: Տնտեսական արտագաղթի աճը հավելյալ ճնշում է առաջացնում աշխատանքի շուկայում և նվազեցնում առկա պաշարների՝ ենթակառուցվածքների, վարելահողի և խմելու ջրի ծավալները: Իրավիճակն էլ ավելի է սրվում տևական երաշտի և դրա արդյունքում աղեստամոքսային հիվանդությունների համաճարակների պատճառով: Համատարած գործազրկությունը և զբաղվածության ցածր մակարդակը սահմանափակում են շատերի կարողությունները` թույլ չտալով նրանց բավարարելու իրենց հիմնական կարիքները:

202. ՄԱԿ ՓԳՀ-ն սովորաբար ներքին տեղափոխումը համարում է ողջամիտ այլընտրանքային լուծում այն դեպքերում, երբ տեղափոխման շրջանում կարող է ապահովվել անձի պաշտպանությունը նրա ընտանիքի, համայնքի կամ ցեղակիցների կողմից: Սակայն պաշտպանության այդ ձևերը կարող են տրամադրվել միայն այն շրջաններում, որտեղ գոյություն ունեն ընտանեկան կամ ցեղային կապեր: Նույնիսկ նման դեպքերում անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր դեպքի առանձին վերլուծություն, քանի որ երեսուն տարի շարունակվող պատերազմի, փախստակաների զանգվածային տեղահանման և գյուղերի աստիճանական դատարկման արդյունքում ավանդական սոցիալական կապերը երկրում գրեթե վերացել են:

203. Հաշվի առնելով այդ հանձնարարականներում տրվող առաջարկությունները` Բելգիայում ապաստանի հայցերի քննության համար պատասխանատու մարմինը (ՓՔԱԳՀ, տե՛ս սույն վճռի 131-րդ կետը) «Աֆղանստանցի միջազգային պաշտպանություն հայցողների հարցերով փախստականների և քաղաքացիություն չունեցող անձանց քաղաքականության Գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը» անվանմամբ 2010թ. փետրվարին լույս տեսած փաստաթղթում նշել էր, որ պաշտպանություն է տրամադրել զգալի թվով աֆղանստանցի փախստականներին երկրի հատկապես վտանգավոր շրջաններից:

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ՀԱՐՑԵՐ

204. Սույն գործի հանգամանքներում Դատարանը նպատակահարմար է գտնում առաջին հերթին քննելու դիմողի բողոքները Հունաստանի, իսկ այնուհետև Բելգիայի դեմ:

I. ԴԻՄՈՂՆԵՐԻՆ ԿԱԼԱՆՔԻ ՏԱԿ ՊԱՀԵԼՈՒ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ՊԱՏՃԱՌՈՎ ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻ ԿՈՂՄԻՑ ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 3–ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ ԵՆԹԱԴՐՅԱԼ ԽԱԽՏՈՒՄԸ

205. Դիմողը պնդում էր, որ Աթենքի միջազգային օդանավակայանում իրեն կալանքի տակ պահելու պայմանները հանդիսանում էին անմարդկային և նվաստացնող վերաբերմունք Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի իմաստով, որտեղ ասված է.